Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 106-бабына түсініктеме. Прокурордың, қылмыстық қудалау органдарының әрекеттері (әрекетсіздігі) мен шешімдеріне шағымдарды сот тәртібімен қарау
1. Құқықтары мен бостандықтары прокурордың, тергеу және анықтау органдарының әрекетімен (әрекетсіздігімен) және шешімімен тікелей қозғалатын адам қылмыстық құқық бұзушылық туралы арызды қабылдаудан бас тартуға, сондай-ақ сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастаған кезде, тергеп-тексеру мерзімдерін үзу, қылмыстық істі тоқтату, сот-медициналық сараптама жүргізу үшін медициналық ұйымға мәжбүрлеп орналастыру, тінту және (немесе) алу жүргізу кезінде заңды бұзуға, өзге де әрекеттерді (әрекетсіздікті) жасауға және шешімдер қабылдауға байланысты сотқа шағыммен жүгінуге құқылы. Осы баптың тәртібімен шағымды қарау кезінде сот осы Кодекске сәйкес қылмыстық істі мәні бойынша шешу кезінде сот талқылауының нысанасы болуы мүмкін мәселелерді алдын ала шешпеуге тиіс.
2. Шағымды қарау кезінде сот іс бойынша қолда бар дәлелдемелерге баға бермей, анықтаушының, тергеушінің, прокурордың арыз берушінің шағымда көрсеткен барлық мән-жайларын тексергенін және ескергенін анықтауға тиіс. Бұл ретте сот кінәнің дәлелденгені немесе дәлелденбегені, жиналған дәлелдемелердің жол берілетіндігі немесе жол берілмейтіндігі туралы қорытынды жасамай, іс бойынша шешім қабылдауға материалдық-құқықтық және процестік негіздердің бар-жоғын тексеруге тиіс.
3. Сот тексеруінің шектері осы баптың бірінші бөлігінде көрсетілген әрекеттерді (әрекетсіздікті) жасау және шешімдер қабылдау кезінде заң нормаларының сақталғанын анықтаумен шектеледі.
4. Шағым беру шағым жасалып отырған әрекеттің жүргізілуін және шағым жасалып отырған шешімнің орындалуын тоқтатпайды.
5. Шағым қылмыстық процесті жүргізетін орган орналасқан жердегі аудандық сотқа адам келіспейтін шешіммен танысқан күннен бастап он бес тәулік ішінде не прокурордың оның атына берілген шағымды қанағаттандырудан бас тартқаны туралы хабарламасын алғаннан кейін осы мерзім ішінде немесе прокурорға шағым берілгеннен кейін он бес тәулік өткен күннен бастап, егер оған жауап алынбаса, берілуі мүмкін.
6. Шағымды тергеу судьясы жеке-дара сот отырысын өткізбей үш тәулік ішінде қарайды. Егер заңды және негізді шешім қабылдау үшін маңызы бар мән-жайларды зерттеу қажет болса, тергеу судьясы шағымды он тәулік ішінде тиісті адамдар мен прокурордың қатысуымен жабық сот отырысында қарайды, олардың келмеуі шағымды қарауға кедергі болмайды. Тергеу судьясының өкімі бойынша сот отырысы бейнебайланыс режимінде өткізілуі мүмкін. Сот отырысы барысында хаттама жүргізіледі. Қажет болған жағдайда тергеу судьясы қосымша материалдарды талап етуге, тиісті адамдарды шақыруға және олардан жауап алуға құқылы. Әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) және шешімдеріне шағым жасалып отырған лауазымды адамдар соттың сұрау салуы бойынша осындай әрекеттерді (әрекетсіздікті) жасауға және шешімдер қабылдауға негіз болған материалдарды үш тәулік ішінде сотқа ұсынуға міндетті.
7. Сот отырысын өткізу кезінде тергеу судьясы қандай шағым қаралуға жататынын жариялайды, содан кейін арыз беруші, егер ол сот отырысына қатысса, шағымды негіздейді, одан соң сотқа дәлелдемелер ұсынуға құқылы басқа да келген адамдар тыңдалады. Шағым жасалып отырған әрекеттің (әрекетсіздіктің) немесе шешімнің заңдылығын дәлелдеу міндеті оларды жасаған немесе қабылдаған адамға жүктеледі.
8. Шағымды қарау нәтижелері бойынша тергеу судьясы тиісті қаулылар шығарады:
1) заңсыз деп танылған процестік шешімнің күшін жою туралы;
2) тиісті лауазымды адамның әрекетін (әрекетсіздігін) заңсыз немесе негізсіз деп тану және оған жол берілген бұзушылықты жою міндетін жүктеу туралы;
3) прокурорға азаматтың немесе ұйымның құқықтары мен заңды мүдделерінің жол берілген бұзушылығын жою міндетін жүктеу туралы;
4) шағымды қанағаттандырусыз қалдыру туралы.
Прокурордың, қылмыстық қудалау органдарының әрекеттеріне немесе шешімдеріне сот тәртібімен шағымдануды ҚПК-ге енгізу, негізінен, заң шығарушының қылмыстық процестің сотқа дейінгі сатыларында жарыспалылық және тараптардың тең құқықтылығы қағидаты талаптарының орындалуын қамтамасыз етуге ұмтылуымен байланысты. Соттың мұндай құқығын қылмыстық процестің сотқа дейінгі сатыларында тергеу басшыларын және прокурорды алмастыру деп санауға болмайды.
ҚПК-нің 106-бабының 1-бөлігінің мағынасы бойынша сотқа процестің қатысушысының пікірінше, қылмыстық қудалау органы мен прокурордың іс жүзінде барлық заңсыз процестік әрекеттеріне және процестік шешімдеріне шағым жасалуы мүмкін. Процеске қатысушы прокурорға жүгінбей-ақ, тікелей сотқа шағым беруге құқылы. Бұл қылмыстық процесс қағидаттарына және осы саладағы жеке адамның құқықтарына сәйкес келеді (Конституцияның 13-бабының 2-тармағын, ҚПК-нің 10, 12, 21, 23, 24, 26, 27, 31-баптарын қараңыз). Әрине, егер процеске қатысушы, мысалы, анықтаушының, тергеушінің шешімдері мен әрекеттеріне шағым жасамас бұрын, іс бойынша қадағалауды жүзеге асыратын прокурорға, анықтау органының бастығына, тергеу бөлімінің бастығына жүгінсе, оның мүмкіндіктері арта түседі, өйткені тиісті тәсілмен қаралған жағдайда олардың өкілеттіктері іс бойынша тергеу қателігін түзетуге әбден жеткілікті. Қалай болғанда да, қылмыстық қудалау органы мен прокурордың әрекеттері мен шешімдеріне шағымдарды қараудың осындай тәртібіне сотқа дейінгі қылмыстық процестің қатысушыларын ҚПК-нің 105-бабының нормалары бағдарлайды.
3. Қылмыстық қудалау органдары мен прокурордың әрекеттері мен шешімдеріне сот тәртібімен шағымдану мүмкіндігіне жол бере отырып, ҚПК-нің 106-бабының 1-бөлігі, ең алдымен, қылмыстық процесте жеке адамның конституциялық құқықтарын елеулі түрде қозғайтын процестік әрекеттер мен шешімдер тобын бөліп көрсетеді: қылмыстық құқық бұзушылық туралы арызды қабылдаудан бас тарту, сондай-ақ сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастаған кезде заңды бұзу, тергеп-тексеру мерзімдерін үзу, қылмыстық істі тоқтату, сот-медициналық сараптама жүргізу үшін медициналық ұйымға мәжбүрлеп орналастыру, тінту және (немесе) алу жүргізу туралы шешімдер мен әрекеттер.
Шағымдану объектілері ретінде өзге де әрекеттер немесе шешімдер ҚПК-нің 106-бабының 1-бөлігінде ашып көрсетілмеген.
Өзге де барлық әрекеттер немесе шешімдер деп, шамасы, процестің қатысушыларына заңмен кепілдік берілген құқықтарынан айыратын немесе оларды шектейтін не сотқа дейінгі тергеп-тексеру немесе істі сотта қарау барысында қылмыстық процестің өзге де қағидаларын бұзатын, оның ішінде іс бойынша алынған нақты деректердің қатыстылығына, жол берілетіндігіне, анықтығына және жеткіліктілігіне әсер еткен немесе әсер етуі мүмкін әрекеттер мен шешімдерді түсіну керек.
Қылмыстық істі сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында қылмыстық қудалау органы мен прокурордың барлық әрекеттері мен шешімдеріне (ҚПК-нің 106-бабының 1-бөлігінде көрсетілгендерімен ғана шектелмей) сотқа шағымдану мүмкіндігі Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің 2007 жылғы 24 қаңтардағы № 1 «Батыс Қазақстан облыстық сотының өтініші бойынша Қазақстан Республикасы ҚПК-нің 109-бабы бірінші бөлігінің конституциялылығын тексеру туралы (2014 жылғы ҚПК-нің 106-бабының 1-бөлігі)» қаулысында (сипаттау-уәждеу бөлігінің 1, 3-тармақтары) расталған.
ҚПК-нің 56-бабының 4-бөлігінде көзделген тергеу судьясы өкілеттіктерін жүзеге асыру кезіндегі осындай шектеулермен өзара байланысты ҚПК-нің 106-бабының 1 және 3-бөліктерінің ережелерінде қағидатты ескертулер қамтылған. Шағымды сотта тексеру көлемі ҚПК-нің 53-бабының 2-бөлігінің 1—4-тармақтарында көрсетілген және тергеу судьясының құзыретіне кірмейтін істің негізгі мәселелерін қозғауға тиіс емес. Ол сондай-ақ тергеушіні, анықтаушыны, прокурорды не қылмыстық қудалау органдарының басшыларын алмастырмауға тиіс. Оның тексеруі іс бойынша әрекеттерді жүргізудің немесе шешімдер қабылдаудың процестік нысанының сақталуын зерделеумен шектеледі, бұл үшін заң оған белгілі бір өкілеттіктер береді (ҚПК-нің 56-бабының 3-бөлігі).
ҚПК-нің 103-бабының нормаларынан айырмашылығы, ҚПК-нің 106-бабының 4-бөлігінің нормалары шағым жасалып отырған әрекеттің жүргізілуін немесе шешімнің орындалуын тоқтатуға жол бермейді, өйткені бұл қылмыстық іс бойынша дәлелдеу процесі мен сотқа дейінгі тергеп-тексерудің ерекшеліктеріне байланысты.
ҚПК-нің 106-бабының 5-бөлігі тергеу судьясына шағым беру мерзімінің бірыңғай он бес тәулік мерзімін белгілейді: адамның өзі келіспейтін шешіммен танысқан күннен бастап; прокурордың шағымды қанағаттандырудан бас тартқаны туралы хабарламасын алғаннан кейін; егер прокурордан шағымға жауап алынбаса, осы мерзім өткеннен кейін.
ҚПК-нің 106-бабының 6-бөлігі шағымды тергеу судьясының жеке-дара үш тәулік ішінде немесе іс бойынша заңды және негізді шешім қабылдауға мүмкіндік беретін мән-жайларды зерттеу қажет болған жағдайда он тәулік ішінде жабық сот отырысында қарау тәртібін реттейді. Осыдан олардың объективті айырмашылықтары туындайды. Жабық сот отырысын өткізу кезінде процеске қатысушылар мен прокурор шақырылып, олардан жауап алынуы, шағым жасалып отырған әрекеттер мен шешімдердің негізіне алынған қосымша материалдар талап етіліп, үш тәулік ішінде ұсынылуы мүмкін. Жабық сот отырысы барысында ҚПК-нің 347-бабының қағидалары бойынша хаттама жүргізу міндетті болып табылады.
Бұл сөздің мағынасында толыққанды сот талқылауы болмағандықтан, сот отырысы қысқартылған нысанда өткізіледі және тергеу судьясы бірізділікпен орындайтын әрекеттерді қамтиды, олардың ішінде міндеттілері мыналар болып табылады: қаралуға жататын шағымды жариялау; егер арыз беруші сот отырысына қатысса, оның шағымды негіздеуі; сот отырысына келген басқа адамдар мен прокурорды тыңдау. Прокурорды немесе қылмыстық қудалау органының өзге лауазымды адамын (анықтаушыны, тергеушіні немесе олардың басшыларын) тыңдау ҚПК-нің 106-бабының 7-бөлігінің шағым жасалып отырған әрекеттің (әрекетсіздіктің) немесе шешімнің заңдылығын дәлелдеу міндеті оларды жасаған немесе қабылдаған адамға жүктелетіні туралы нормаларының ережелерімен байланысты. ҚПК-нің 106-бабының нормаларынан туындайтындай, мұндай адамдар қылмыстық қудалау органдарының жоғарыда аталған лауазымды адамдары мен прокурор болуы мүмкін.
Шағымды қарау қорытындылары бойынша тергеу судьясы қаулы нысанында төрт түрлі шешім қабылдай алады және олар шешімге де, әрекетке де қатысты болады, ал егер олар заңсыз немесе негізсіз деп танылса, оларды жасаған немесе қабылдаған адамдарға жеке адамның құқықтарының бұзылуын жою міндеттері жүктеледі. Алайда тергеу судьясының шешімдері облыстық немесе оған теңестірілген сотқа шағым жасалмаған немесе наразылық келтірілмеген жағдайда ғана түпкілікті болып, заңды күшіне енеді. Бұл туралы ҚПК-нің 107-бабының нормаларында көзделген.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Қоғамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
