Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 11-бабы. Сот төрелігін тек соттың жүзеге асыруы туралы түсініктеме
1. Қазақстан Республикасында қылмыстық істер бойынша сот төрелігін тек сот жүзеге асырады. Кімнің болса да сот өкілеттіктерін иемденуі заңда көзделген қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады.
2. Ешкім де қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп танылуы, сондай-ақ қылмыстық жазаға тартылуы мүмкін емес, бұған соттың үкімі және заңға сәйкес жағдайлар ғана жатпайды.
3. Соттың құзыреті, оның юрисдикциясының шектері, қылмыстық сот ісін жүргізуді жүзеге асыру тәртібі заңмен айқындалады және оларды өз бетінше өзгертуге болмайды. Қылмыстық істерді қарау үшін қандай да бір атаумен төтенше немесе арнаулы соттар құруға жол берілмейді. Төтенше соттардың, сондай-ақ заңсыз құрылған өзге де соттардың үкімдері мен басқа да шешімдерінің заңды күші болмайды және орындалуға жатпайды.
4. Өзінің соттылығына жатпайтын іс бойынша қылмыстық сот ісін жүргізген, өз өкілеттіктерін асыра пайдаланған немесе осы Кодексте көзделген қылмыстық процестің қағидаттарын өзгеше түрде бұзған соттың үкімі мен басқа да шешімдері заңсыз болып табылады және олардың күші жойылуға жатады.
5. Қылмыстық іс бойынша соттың үкімі мен басқа да шешімдері осы Кодексте көзделген тәртіппен тек тиісті соттарда ғана тексерілуі және қайта қаралуы мүмкін.
Адамның Конституцияда немесе заңда берілген негізгі құқықтары бұзылған жағдайларда, әрбір адам құзыретті ұлттық соттар арқылы өз құқықтарын тиімді қалпына келтіруге құқылы, — бұл 1948 жылғы 10 желтоқсандағы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 8-бабында белгіленген. Бұл ереже Қазақстан Республикасының Конституциясында да қайталанған. Қазақстан Республикасы Конституциясының 75-бабының 1-тармағында бекітілген «Қазақстан Республикасында сот төрелігін тек сот жүзеге асырады» деген ереже сот төрелігін жүзеге асыру құқығы тек Қазақстан Республикасының Конституциясымен және «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңымен белгіленген Қазақстан Республикасының бірыңғай сот жүйесіне кіретін Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сотына, жергілікті және басқа да соттарына ғана берілгенін білдіреді. Қылмыстық процестің осы конституциялық қағидаты сот билігінің функцияларын соттан басқа органдар мен лауазымды адамдардың иемденуіне, сондай-ақ қандай да бір атаумен арнаулы және төтенше соттар құруға қарсы бағытталған. Сот төрелігін жүзеге асыру немесе қылмыстық істі мәні бойынша шешу функциясын сот тек басты сот талқылауында ғана іске асырады, ал қылмыстық қудалау органдарының сотқа дейінгі, соттан тыс және сот үшін жүзеге асырылатын бүкіл қылмыстық-процестік қызметі осы талқылауды өткізуге бағындырылған. Конституцияда сот пен сот төрелігі, сот билігінің мемлекеттегі рөлі мен мақсаты туралы аса маңызды ережелерді қамтитын арнайы 7-бөлімнің көзделуі дәл осы пайымдауларға негізделген деп есептеуге болады. Бұл мәселелер «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңда неғұрлым жан-жақты сипатталған.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 75-бабының 4-тармағында белгіленген, оған сәйкес Республикадағы сот жүйесі Конституциямен және конституциялық заңмен белгіленеді деген ереже Конституцияның 77-бабы 3-тармағының 1) тармақшасындағы адамның кінәлілігі заңды күшіне енген сот үкімімен танылғанға дейін ол қылмыс жасауда кінәсіз деп есептелетіні туралы нормамен өзара байланысты. Конституциялық норма, мәні бойынша, адам құқықтары жөніндегі жалпыға бірдей сипаттағы халықаралық құжаттарда көзделген осыған ұқсас ережелерді қайталайды, оларды келтірген жөн. «Қылмыс жасады деп айыпталған әрбір адам оның кінәлілігі заңды тәртіппен, өзінің қорғануы үшін барлық мүмкіндіктер қамтамасыз етілген ашық сот талқылауы арқылы анықталғанға дейін кінәсіз деп есептелуге құқылы», — деп бұл ой 1948 жылғы 10 желтоқсандағы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 11-бабының 1-тармағында неғұрлым кең түрде жарияланған. Сот төрелігінің осы қағидатының мызғымастығын растай отырып, 1966 жылғы 16 желтоқсандағы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 14-бабы сонымен бірге кез келген адамға тағылған қылмыстық айыптауды заңға сәйкес қараудың заңдылығы мен негізділігін қамтамасыз ететін, тараптардың толық теңдігі негізінде іске асырылатын ең төменгі кепілдіктер жиынтығын бекітеді: «а) өзіне тағылған айыптаудың сипаты мен негіздері туралы өзі түсінетін тілде жедел әрі егжей-тегжейлі хабардар етілуге; b) өзінің қорғануын дайындау үшін жеткілікті уақыт пен мүмкіндікке ие болуға және өзі таңдаған қорғаушымен қатынас жасауға; c) негізсіз кідіріссіз сотталуға; d) өз қатысуымен сотталуға және өзін жеке өзі немесе өзі таңдаған қорғаушы арқылы қорғауға; егер оның қорғаушысы болмаса, осы құқық туралы хабардар етілуге және сот төрелігінің мүдделері талап еткен барлық жағдайларда, қорғаушыға ақы төлеуге жеткілікті қаражаты болмаған кезде, оған осындай әрбір жағдайда тегін қорғаушы тағайындалуға; e) өзіне қарсы айғақ беретін куәлардан жауап алуға немесе олардың жауап алынуына құқық беруге, сондай-ақ өз куәларын өзіне қарсы айғақ беретін куәлармен бірдей жағдайларда шақыртуға және олардан жауап алуға; f) егер ол сотта пайдаланылатын тілді түсінбесе немесе сол тілде сөйлей алмаса, аудармашының тегін көмегін пайдалануға; g) өзіне қарсы айғақ беруге немесе өзінің кінәсін мойындауға мәжбүрленбеуге» және т.б.
- Конституцияның қандай да бір атаумен арнаулы және төтенше соттар құруға жол берілмейтіні туралы конституциялық нормасы (Конституцияның 75-бабының 4-тармағы) мынадай белгілері бар соттарды құруға тыйым салуды білдіреді: олардың құрылымы, құзыреті және құрылу тәртібі Конституциямен және конституциялық заңмен емес, арнайы нормативтік құқықтық актілермен реттеледі; сот төрелігін олар заңмен басқа соттар үшін белгіленген сот ісін жүргізу тәртібінен ауытқулармен жүзеге асырады, бұл адам мен азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіру үшін жағдайлар жасайды; оларды құру және қызмет ету кезінде Конституцияның 3-бабының 4-тармағында көзделген мемлекеттік билікті заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлу қағидаты сақталмайды, бұл арнаулы соттардың атқарушы билік органдарына ұйымдық бағыныстылығынан немесе тәуелділігінен көрініс табады. Жалпыланған түрде Конституцияның 75-бабының 4-тармағында қамтылған «арнаулы сот» ұғымы осы белгілердің кем дегенде біреуіне ие соттарды белгілеу үшін пайдаланылады (2006 жылғы 14 сәуірдегі № 1 Конституциялық Кеңестің қаулысы, 1-тармақ, қарар бөлігі).
Қылмыстық істер бойынша сот төрелігін тек соттың жүзеге асыруының мәні, ең алдымен, соттың өкілеттіктерінде жатыр. ҚПК нормаларына сәйкес, тек сот қана: адамды қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп тануға және оған жаза тағайындауға; адамға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын немесе тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын қолдануға; төмен тұрған сот қабылдаған шешімнің күшін жоюға немесе оны өзгертуге; қылмыстық қудалау органының, прокурордың шешімдері мен әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) қатысты шағымдарды қарауға; қылмыстық процестің сотқа дейінгі сатыларында белгілі бір процестік әрекеттерді санкциялау мәселелерін қарауға; қылмыстық құқық бұзушылық жасауға ықпал еткен мән-жайларды, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының бұзылуын, сондай-ақ тергеп-тексеру барысында жол берілген заңның басқа да бұзушылықтарын жою туралы жеке қаулылар шығаруға құқылы (ҚПК-нің 11, 51, 53, 55, 405-баптары).
Анықтау органы, тергеуші, прокурор өздерінің процестік қызметі барысында сот органдарын алмастыруға, сот функцияларын орындауға құқылы емес. Оларға қылмыстық құқық бұзушылықтардың жолын кесу, оларды бейтарап, жылдам және толық ашу мен тергеп-тексеру, қылмыстық жауаптылықтың негізін анықтау және айыпталушыны сотқа беру міндеттері жүктелген. Бұл мақсаттарға ҚПК-нің сотқа дейінгі тергеп-тексерудің мерзімдері мен нысандарын, сондай-ақ жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың мән-жайларын дәлелдеу процесін сотта реттейтін институттары, нормалары мен ережелері қызмет етеді. Қылмыстық қудалау органдары жинаған дәлелдемелер сотта және тек сот тергеуінде оларды жаңадан зерттеу нәтижесінде ғана дәлелдемелерге айналады. ҚПК-де бұл жөнінде сот талқылауы барысында қылмыстық қудалау органдары ұсынған барлық дәлелдемелер тікелей зерттелуге жататыны жеткілікті дәрежеде айқын жазылған. Үкім тек тараптар сотқа ұсынған және сот отырысында зерттеген дәлелдемелерге ғана негізделуі мүмкін (ҚПК-нің 388-бабы).
Сот төрелігін тиісті соттың жүзеге асыруы қылмыстық істердің бірінші, апелляциялық және кассациялық сатылардағы соттар арасында соттылығын қатаң ажыратуға негізделеді (ҚПК-нің 306—313-баптары). Қылмыстық істердің соттылығы институты, негізінен, қылмыстық істер бойынша үкімдер мен сот қаулыларының тұрақтылығын қамтамасыз етеді, сондай-ақ заңдылық мүддесінде олардың жоғары тұрған соттарда шектеулі негіздер бойынша қайта қаралуына (күшін жоюға, өзгертуге) мүмкіндік береді. «Қандай да бір қылмыс үшін сотталған әрбір адам өзінің сотталуы мен үкімінің заңға сәйкес жоғары тұрған сот сатысында қайта қаралуына құқылы», — деп 1966 жылғы 16 желтоқсандағы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 14-бабының 5-тармағында бекітілген. ҚПК қылмыстық істі қайта қарау құқығын апелляциялық және кассациялық сатыдағы соттарға береді, бұл ретте тараптарға қабылданған сот шешімдеріне ықтимал шағым жасау және наразылық білдіру барысында олардың құзыретін дәйекті түрде пайдалану міндеттілігін жүктейді (ҚПК-нің 414—416-баптары, 484-бабының 1-бөлігі). Мысалы, ҚПК-нің 436-бабының 3-бөлігіне сәйкес, мынадай жағдайларда үкімнің, қаулының күші апелляциялық сотпен міндетті түрде жойылуға жатады: 1) ҚПК-нің 35-бабында көзделген негіздер болған кезде сот қылмыстық істі тоқтатпаған болса; 2) үкімді соттың заңсыз құрамы шығарса; 3) іс сотталушының қатысуынсыз қаралса, ҚПК-нің 335-бабының 2-бөлігінде көзделген жағдайларды қоспағанда; 4) іс сотта қорғаушының немесе жәбірленуші өкілінің қатысуынсыз қаралса, ал заң бойынша олардың қатысуы міндетті болса, не сотталушының қорғалу құқығы өзге де жолмен бұзылса; 5) сотта сотталушының немесе жәбірленушінің ана тілін немесе өзі меңгерген тілді, сондай-ақ аудармашының қызметтерін пайдалану құқығы бұзылса; 6) сотталушыға сот жарыссөздеріне қатысу құқығы берілмесе, ҚПК талаптарына сәйкес олар өткізілмеген жағдайларды қоспағанда; 7) сотталушыға соңғы сөз берілмесе, оны айту ҚПК талаптарына сәйкес көзделмеген жағдайларды қоспағанда; 8) үкім шығару құпиясы бұзылса; 9) үкімге судья қол қоймаса.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Когамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік қаулы Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
