Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 21-бабына түсініктеме. Заң мен сот алдындағы теңдік қағидаттары негізінде сот төрелігін жүзеге асыру
1. Сот төрелігі заң мен сот алдында барлығының теңдігі қағидаттары негізінде жүзеге асырылады.
2. Қылмыстық сот ісін жүргізу барысында ешкім де шығу тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, сеніміне, тұрғылықты жеріне немесе кез келген өзге де мән-жайларға байланысты қандай да бір кемсітушілікке ұшыратылмауға тиіс.
3. Қылмыстық қудалаудан артықшылықтары немесе иммунитеті бар адамдарға қатысты қылмыстық сот ісін жүргізу шарттары Қазақстан Республикасының Конституциясымен, осы Кодекспен, заңдармен және Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттармен айқындалады.
ҚПК нормалары тиісті конституциялық қағидатты (Конституцияның 14-бабы), сондай-ақ халықаралық құқық қағидатын қайталайды. Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 2-бабында: «Әрбір адам осы Декларацияда жарияланған барлық құқықтар мен барлық бостандықтарға нәсіліне, терісінің түсіне, жынысына, тіліне, дініне, саяси немесе өзге де сенімдеріне, ұлттық немесе әлеуметтік шығу тегіне, мүліктік, тектік немесе өзге де жағдайына қарамастан, ешқандай айырмашылықсыз ие болуға тиіс. Сонымен қатар, адам тиесілі елдің немесе аумақтың саяси, құқықтық немесе халықаралық мәртебесіне, ол аумақ тәуелсіз, қамқорлықтағы, өзін-өзі басқармайтын немесе егемендігі қандай да бір түрде шектелген аумақ болып табылатынына қарамастан, ешқандай айырмашылық жасалмауға тиіс», — деп жарияланған. АПАХС-тың 14-бабының 1-тармағында: «Барлық адамдар соттар мен трибуналдар алдында тең. Әрбір адам өзіне тағылған кез келген қылмыстық айыптауды қарау кезінде ... заң негізінде құрылған құзыретті, тәуелсіз және бейтарап соттың істі әділ және жария түрде қарауына құқылы», — деп жалғастырылады. АПАХС-тың 26-бабы бұл ережені одан әрі дамыта отырып: «Барлық адамдар заң алдында тең және ешқандай кемсітусіз заңның тең қорғалуына құқылы. Осыған байланысты кемсітушіліктің кез келген түріне заңмен тыйым салынуға тиіс, ал заң барлық адамдарға нәсіліне, терісінің түсіне, жынысына, тіліне, дініне, саяси немесе өзге де сенімдеріне, ұлттық немесе әлеуметтік шығу тегіне, мүліктік жағдайына, тууына немесе өзге де мән-жайларға байланысты кемсітушіліктен тең және тиімді қорғалуға кепілдік беруге тиіс», — деп белгілейді.
Заң алдындағы теңдік қылмыстық құқық бұзушылық субъектісіне және қылмыстық құқық бұзушылықтың сипатына қарамастан, қылмыстық процесті жүргізетін органның іс бойынша іс жүргізу барысында ҚПК институттарын, нормалары мен ережелерін қатаң сақтауға міндетті екенін білдіреді. Өзінің мазмұны бойынша бұл қағидат, негізінен, қылмыстық процесті жүргізетін органдар мен лауазымды адамдарға бағытталған, өйткені нақты әрбір қылмыстық іс бойынша нақты қылмыстық процесте қағидат талаптарының орындалуын қамтамасыз ету міндеті дәл соларға жүктелген. Олар қылмыстық процесс қатысушысына нақты қылмыстық іс бойынша оның құқықтары мен міндеттерінің жиынтығын түсіндіріп қана қоймай, ең бастысы, іс жүргізудің барлық сатыларында оның әрбір қатысушысының өзіне ғана тән құқық субъектілігін (құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігінің бірлігі) барынша толық іске асыруы үшін қажетті әрі тең жағдайлар жасауға міндетті.
3. Өз кезегінде, сот алдындағы теңдік (сондай-ақ қылмыстық процесті жүргізетін өзге де органдар алдындағы теңдік) қылмыстық-процестік қызметтің барлық субъектілерінің өз құқықтары мен заңды мүдделерін сот арқылы қорғауға тең (ешқандай алып тастаусыз) қол жеткізуін білдіреді. Бұл құқық пен қағидат Конституцияға және «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына сәйкес құрылатын сот жүйесі, қылмыстық істердің Қазақстан Республикасының соттарына соттылығын айқындау және қылмыстық қудалау органдарының процестік шешімдері мен әрекеттеріне сотқа дейін шағымдану мүмкіндігі арқылы іске асырылады. Сот алдындағы теңдік қылмыстық құқық бұзушылықтарды ашу, өз құзыреті шегінде тергеп-тексеру және қылмыстық істерді оларды мәні бойынша немесе тек құқықтық негіздер бойынша қарауға өкілетті соттарға жолдау функциялары жүктелген қылмыстық қудалау органдарының тармақталған жүйесінің болуымен де қамтамасыз етіледі.
Сонымен бірге ҚПК-де осы қағидаттың ережелерінен белгілі бір ауытқулар бар екенін де мойындау қажет, алайда оларды иеленушілерге қылмыстық процесте қандай да бір артықшылықтар бермейді, керісінше, адамның жасына және психикалық ерекшеліктеріне, оның әрекет қабілеттілігінің төмендеу дәрежесіне байланысты болады және оның құқықтары мен заңды мүдделерін тиімді қорғауға бағытталған (мысалы, кәмелетке толмағандар, мәжбүрлеп емдеуді қажет ететін адамдар) немесе олардың кәсіби қызметінің тәуелсіздігі ерекшеліктері мен кепілдіктеріне негізделеді (Бас Прокурор, Конституциялық Кеңестің Төрағасы мен мүшелері, Республика судьялары, Парламент депутаттары, қылмыстық қудалаудан және болған елдің сот төрелігінен иммунитеті бар адамдар) (сондай-ақ ҚПК-нің 6, 546—556-баптарына түсініктемені қараңыз). Аталған қылмыстық процесс субъектілері үшін арнаулы сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдары немесе соттар құрылмайды. Аталған адамдар қылмыстық құқық бұзушылықтар жасаған жағдайда, олардың әрекеттері жалпы негіздерде және ҚПК-де реттелетін тәртіппен тергеп-тексеріледі әрі соттарда қаралады.
Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы, АПАХС, Конституция және ҚПК қылмыстық процестің кез келген қатысушысын әртүрлі себептер бойынша кемсітуге сөзсіз тыйым сала отырып, мұндай ықтимал себептердің тізбесін шектемейді. Сондықтан заң нормасында (ҚПК-нің 21-бабының 2-бөлігі) аталған кез келген өзге де мән-жайларға (кемсітушілік себептеріне) қылмыстық процесті жүргізетін органдардың ерекше осал адамдарға (әйелдерге, жасөспірімдерге, психикалық бұзылулары бар адамдарға, қарттарға, этникалық азшылық өкілдеріне, науқастарға, өзге де сексуалдық бағдардағы адамдарға, сотталғандарға, сондай-ақ басқа да осал топтарға немесе адамдарға) арналған процестік кепілдіктерді сақтамау фактілерін де жатқызу қажет.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Қоғамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік қаулы Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
