Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 113-бабы. Қылмыстық іс бойынша дәлелдеуге жататын мән-жайларға түсініктеме

1. Қылмыстық іс бойынша дәлелдеуге мыналар жатады:

1) оқиға және қылмыстық заңда көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілері (оны жасаудың уақыты, орны, тәсілі және басқа да мән-жайлары);

2) қылмыстық заңмен тыйым салынған іс-әрекетті кімнің жасағаны;

3) адамның қылмыстық заңмен тыйым салынған іс-әрекетті жасаудағы кінәлілігі, оның кінәсінің нысаны, жасалған іс-әрекеттің себептері, заңдық және нақты қателіктер;

4) күдіктінің, айыпталушының жауаптылығының дәрежесі мен сипатына әсер ететін мән-жайлар;

5) күдіктінің, айыпталушының жеке басын сипаттайтын мән-жайлар;

6) жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың салдары;

7) қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиянның сипаты мен мөлшері;

8) іс-әрекеттің қылмыстық құқыққа қайшылығын жоққа шығаратын мән-жайлар;

9) қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босатуға әкеп соғатын мән-жайлар.

2. Кәмелетке толмағандар жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша дәлелдеуге жататын қосымша мән-жайлар осы Кодекстің 531-бабында, ал есі дұрыс емес адамдардың қоғамға қауіпті іс-әрекеттері туралы істер бойынша 510-бабында көрсетілген.

3. Қылмыстық іс бойынша басқа мән-жайлармен қатар, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 48-бабына сәйкес тәркіленуге жататын мүліктің заңсыз жолмен, оның ішінде қылмыстық құқық бұзушылық жасау нәтижесінде алынғанын не осы мүліктен түскен кіріс болып табылатынын немесе қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралы не құралы ретінде пайдаланылғанын немесе пайдалануға арналғанын не экстремистік немесе террористік қызметті немесе қылмыстық топты қаржыландыруға немесе өзге де қамтамасыз етуге пайдаланылғанын растайтын мән-жайлар дәлелденуге жатады.

4. Қылмыстық іс бойынша қылмыстық құқық бұзушылық жасауға ықпал еткен мән-жайлар да анықталуға жатады.

Ескерту. 113-бапқа Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI Заңымен өзгерістер енгізілді (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз).

ҚПК-нің 113-бабының нормалары, бір жағынан, қылмыстық жауаптылықтың бірден-бір негізі болып табылатын қылмыстық құқық бұзушылық құрамының субъективтік және объективтік белгілерінің жиынтығын кеңінен баяндайды (ҚК-нің 4-бабы). Екінші жағынан, аталған нормалар қылмыстық іс бойынша анықтаушының, тергеушінің, прокурордың, судьяның және соттың қылмыстық-процестік қызметінің бағдарламасын жинақталған түрде жасайды және тұжырымдайды, яғни іс бойынша іс жүргізу кезінде осы лауазымды адамдардың қызметі нақты қандай мәселелерді анықтауға бағытталуы тиіс екенін көрсетеді.

Бағдарламаны орындау нәтижелері қылмыстық процесті жүргізетін органның көптеген процестік шешімдерінің негізіне алынады: күдіктінің іс-әрекетін саралау туралы қаулыға, қылмыстық істі тоқтату туралы қаулыға, айыптау актісіне, қылмыстық теріс қылық туралы хаттамаға, бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыға, айыпталушыны сотқа беру туралы қаулыға, үкімге немесе іс бойынша сот қаулысына негіз болады. Сонымен, ҚПК-нің 113-бабының 1–4-бөліктерінде тізбеленген және әрбір қылмыстық іс бойынша анықталуға тиіс нақты мән-жайларға заң қандай мағына береді?

ҚПК-нің 113-бабы 1-бөлігінің 1-тармағының нормасы оқиғаның бар-жоғын, ал ол дәлелденген жағдайда онымен байланысты қылмыстық құқық бұзушылық құрамының бар-жоғын дәлелдеуге қатысты. Бұл мәселе ҚПК-нің 390-бабында сот сот талқылауының қорытындысы бойынша үкім шығару үшін кеңесу бөлмесіне кеткен кезде жеткілікті түрде айқын реттелген. Үкім шығару кезінде кеңесу бөлмесінде сот шешетін негізгі мәселелердің ішінде заң бірінші кезекте мыналарды белгілейді: сотталушы айыпталып отырған іс-әрекеттің (оқиғаның) орын алғаны дәлелденді ме; іс-әрекет (оқиға) қылмыстық құқық бұзушылық болып табыла ма және ол қандай қылмыстық заңда көзделген (бап, бөлік, тармақ); осы іс-әрекетті сотталушының жасағаны дәлелденді ме; сотталушы осы қылмыстық құқық бұзушылықты жасағаны үшін кінәлі ме және т.б. Қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасы мен құрамы ұғымы ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 1, 2-тармақтарының нормаларына берілген түсініктемеде баяндалған.

ҚПК-нің 113-бабы 1-бөлігінің 2-тармағының нормасы қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің мәртебесін дәлелдеуді талап етеді: есі дұрыс, есі дұрыс емес, кәмелетке толмаған, әйел, қылмыстық құқық бұзушылықтың арнаулы субъектісі, есінің дұрыстығы шектеулі адам, осал адам.

ҚПК-нің 113-бабы 1-бөлігінің 3-тармағының нормасы қылмыстық құқық бұзушылықтың субъективтік жағын дәлелдеуге қатысты және мыналарды анықтауды қамтиды: қасақаналықтың бағыттылығы (қылмыстық құқық бұзушылық қасақана немесе абайсызда жасалды ма, кінәнің екі нысаны да бар ма, әлде зиян кінәсіз келтірілді ме); қылмыстық құқық бұзушылықтың негізгі, түрткі болған себебі (мотиві); заңдық қателік (іс-әрекеттің құқыққа сай немесе құқыққа қайшы екендігін дұрыс бағаламау); нақты қателік (адамның қылмыстық құқық бұзушылық құрамының объективтік белгілерінің жиынтығына қатысты жаңылысуы).

ҚПК-нің 113-бабы 1-бөлігінің 4-тармағының нормалары қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің қылмыстық жауаптылығы мен жазасын жеңілдететін және ауырлататын, ҚК-нің 53 және 54-баптарында көрсетілген мән-жайларды дәлелдеуге қатысты.

Қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін мән-жайлар (ҚК-нің 53-бабының 1-бөлігі) деп мыналар танылады: 1) кездейсоқ мән-жайлардың тоғысуы салдарынан алғаш рет қылмыстық теріс қылық немесе алғаш рет онша ауыр емес не ауырлығы орташа қылмыс жасау; 2) кінәлі адамның кәмелетке толмауы; 3) жүктілік; 4) кінәлі адамның жас балаларының болуы; 5) қылмыстық құқық бұзушылық жасалғаннан кейін бірден жәбірленушіге көрсетілген медициналық немесе өзге де көмек, мұндай көмектің нәтижелеріне қарамастан; 6) қылмыстық құқық бұзушылық нәтижесінде келтірілген мүліктік залалды ерікті түрде өтеу, қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген моральдық және өзге де зиянды қалпына келтіру; 7) ауыр жеке, отбасылық немесе өзге де мән-жайлардың тоғысуы салдарынан не аяушылық себебімен қылмыстық құқық бұзушылық жасау; 8) физикалық немесе психикалық мәжбүрлеу салдарынан не материалдық, қызметтік немесе өзге де тәуелділікке байланысты қылмыстық құқық бұзушылық жасау; 9) қажетті қорғанудың, аса қажеттіліктің, құқық бұзушылық жасаған адамды ұстап алудың, негізді тәуекелдің, бұйрықты немесе өкімді орындаудың, жедел-іздестіру, қарсы барлау іс-шараларын немесе жасырын тергеу әрекеттерін жүзеге асырудың құқыққа сай болу шарттарын бұзу кезінде қылмыстық құқық бұзушылық жасау; 10) жәбірленушінің қылмыстық құқық бұзушылық жасауға себеп болған құқыққа қайшы немесе адамгершілікке жатпайтын мінез-құлқы; 11) шын жүректен өкіну, кінәсін мойындап келу, қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға, қылмыстық құқық бұзушылықтың басқа да сыбайлас қатысушыларын әшкерелеуге және қылмыстық құқық бұзушылық нәтижесінде алынған мүлікті іздестіруге белсенді түрде жәрдемдесу.

Жаза тағайындау кезінде ҚК-нің 53-бабының 1-бөлігінде көзделмеген мән-жайлар да жеңілдететін мән-жайлар ретінде ескерілуі мүмкін, яғни олардың тізбесі толық болып табылмайды (ҚК-нің 53-бабының 2-бөлігі). Заңның тағы бір ескертуі бар. Егер жеңілдететін мән-жай Ерекше бөлімнің тиісті бабында қылмыстық құқық бұзушылықтың белгісі ретінде көзделсе, ол жаза тағайындау кезінде өздігінен қайтадан ескеріле алмайды (ҚК-нің 53-бабының 3-бөлігі).

Қылмыстық жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жайлар деп мыналар танылады (ҚК-нің 54-бабының 1-бөлігі): 1) қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуы, қылмыстардың қайталануы, қылмыстардың қауіпті қайталануы; 2) қылмыстық құқық бұзушылықпен ауыр зардаптар келтіру; 3) қылмыстық құқық бұзушылықты адамдар тобының, алдын ала сөз байласқан адамдар тобының, қылмыстық топтың құрамында жасау; 4) қылмыстық құқық бұзушылық жасауда ерекше белсенді рөл атқару; 5) кінәлі адамға белгілі болған ауыр психикалық бұзылумен ауыратын адамдарды не қылмыстық жауаптылық басталатын жасқа толмаған адамдарды қылмыстық құқық бұзушылық жасауға тарту; 6) қылмыстық құқық бұзушылықты ұлттық, нәсілдік және діни өшпенділік немесе араздық себебі бойынша, басқа адамдардың құқыққа сай әрекеттері үшін кек алу мақсатында, сондай-ақ басқа қылмыстық құқық бұзушылықты жасыру немесе оны жасауды жеңілдету мақсатында жасау; 7) қылмыстық құқық бұзушылықты кінәлі адамға белгілі жүктілік жағдайындағы әйелге, сондай-ақ жас балаға, басқа да қорғансыз немесе дәрменсіз адамға не кінәлі адамға тәуелді адамға қатысты жасау; 8) қылмыстық құқық бұзушылықты адамның өзінің қызметтік, кәсіптік немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты сол адамға немесе оның жақындарына қатысты жасау; 9) қылмыстық құқық бұзушылықты ерекше қатыгездікпен, садизммен, қорлаумен, сондай-ақ жәбірленуші үшін азаптаумен жасау; 10) қылмыстық құқық бұзушылықты қаруды, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттарды, жарылғыш немесе оларды имитациялайтын құрылғыларды, арнайы дайындалған техникалық құралдарды, тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтарды, улы және радиоактивті заттарды, дәрілік және өзге де химиялық-фармакологиялық препараттарды пайдалана отырып, сондай-ақ физикалық немесе психикалық мәжбүрлеуді қолдану арқылы не жалпыға қауіпті тәсілмен жасау; 11) қылмыстық құқық бұзушылықты төтенше жағдай, төтенше ахуал жағдайында, сондай-ақ жаппай тәртіпсіздіктер барысында жасау; 12) қылмыстық құқық бұзушылықты алкогольдік, есірткілік немесе уытқұмарлық масаң күйде жасау. Сот қылмыстық құқық бұзушылықтың сипатына қарай бұл мән-жайды ауырлататын мән-жай деп танымауға құқылы; 13) қылмыстық құқық бұзушылықты өзі қабылдаған антты немесе кәсіптік антын бұзған адам жасауы; 14) қылмыстық құқық бұзушылықты кінәлі адамға оның қызметтік жағдайына немесе шартқа байланысты көрсетілген сенімді пайдалана отырып жасау; 15) қылмыстық құқық бұзушылықты билік өкілінің нысанды киімін немесе құжаттарын пайдалана отырып жасау; 16) қылмыстық құқық бұзушылықты құқық қорғау немесе арнаулы мемлекеттік орган қызметкерінің, судьяның өзінің қызметтік жағдайын пайдалана отырып жасауы.

Сонымен қатар, егер ҚК-нің 54-бабының 1-бөлігінде көрсетілген мән-жай Ерекше бөлімнің тиісті бабында қылмыстық құқық бұзушылықтың белгісі ретінде көзделсе, ол жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жай ретінде қайтадан ескеріле алмайды (ҚК-нің 54-бабының 2-бөлігі).

Жаза тағайындау кезінде сот ҚК-нің 54-бабында көрсетілмеген мән-жайларды ауырлататын мән-жайлар деп тани алмайды, яғни олардың тізбесі жеңілдететін мән-жайлардың тізбесінен айырмашылығы, толық болып табылады (ҚК-нің 54-бабының 3-бөлігі).

ҚПК-нің 113-бабы 1-бөлігінің 5-тармағы нормасының ережелері тергеу және сот әрекеттерін жүргізу барысында, күдіктінің, айыпталушының жеке басы туралы тәуелсіз сипаттамалардың жиынтығын алу арқылы дәлелденеді, сондай-ақ айыпталушының жауаптылығының дәрежесі мен сипатына әсер ететін мән-жайларды анықтаудан туындайды (ҚПК-нің 113-бабы 1-бөлігінің 4-тармағы).

Жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың салдары (ҚПК-нің 113-бабы 1-бөлігінің 6-тармағы) ҚК Ерекше бөлімінің баптарында көрсетілген және оларды дәлелдеу жасалған қылмыстық құқық бұзушылықты дұрыс саралау, қылмыстық құқық бұзушылықтың және оны жасаған адамның қоғамдық қауіптілік дәрежесін айқындау үшін елеулі маңызға ие.

Зиянның болуы – іс бойынша жәбірленуші тұлғасының пайда болуының бірден-бір негізі. Оның сипаты мен мөлшері, ең алдымен, қылмыстық құқық бұзушылықтан зардап шеккен жәбірленушінің талап арызында белгілі бір көрініс табады (ҚПК-нің 71-бабының 1-бөлігі, 166-бабының 1-бөлігі). Осыған байланысты ҚПК мүліктік, дене және моральдық зиянды ажыратады (ҚПК-нің 71-бабының 1-бөлігі, 166-бабының 1-бөлігі). Олардың ақшалай көріністегі мөлшері әртүрлі тәсілдермен белгіленеді (ревизия нәтижелері, сот-бухгалтерлік немесе сот-экономикалық сараптаманың нәтижелері, маманның қорытындысы, сарапшының қорытындысы және т.б.). Азаматтық кодекстің 951–952-баптарына сәйкес моральдық зиян жәбірленушіге (жеке тұлғаға) тек ақшалай нысанда өтеледі, ал өтемақы сомасын сот әділдік пен жеткіліктілік қағидаттарын ескере отырып айқындайды. Бұл ретте моральдық зиянды өтеу мөлшері азаматтың жеке мүліктік емес құқықтарының бұзылуына байланысты мән-жайлар ескерілген жағдайда ғана ақылға қонымды әрі әділ деп есептелуге тиіс. Бірінші сатыдағы сот өндіріп алған моральдық зиянды өтеу мөлшері, егер ол жоғарыда көрсетілген талаптарға сәйкес келмесе, жоғары тұрған сот сатыларында қайта қаралуы мүмкін (2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 «Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы» ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 7-тармағы).

ҚПК-нің 113-бабы 1-бөлігінің 8-тармағының нормасы іс-әрекетті жасаған адамның қылмыстық жауаптылығын жоққа шығаратын мән-жайларды дәлелдеуге қатысты (қылмыстық құқық бұзушылық құрамы болмағандықтан, адам кінәсіз деп есептеледі). Бұл мән-жайлар ҚК-де көзделген және мыналарды қамтиды: қажетті қорғану (32-бап), қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу кезінде зиян келтіру (33-бап), аса қажеттілік (34-бап), жедел-іздестіру, қарсы барлау іс-шараларын немесе жасырын тергеу әрекеттерін жүзеге асыру (35-бап), негізді тәуекел (36-бап), физикалық немесе психикалық мәжбүрлеу (37-бап), бұйрықты немесе өкімді орындау (38-бап).

Қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босатуға әкеп соғатын мән-жайларды дәлелдеу (ҚПК-нің 113-бабы 1-бөлігінің 9-тармағы), бұл ретте адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлілігі сақталады, босатудың әртүрлі негіздерін көздейтін ҚК Жалпы бөлімінің баптарының нормаларына қатаң сәйкес жүргізілуге тиіс (белсенді өкіну, қажетті қорғану шегінен шығу, процестік келісім талаптарын орындау, жәбірленушімен татуласу, кепілгерлік белгілеу, жағдайдың өзгеруі, ескіру мерзімінің өтуі, рақымшылық немесе кешірім жасау актісін қабылдау) (сондай-ақ ҚПК-нің 35, 36-баптарының нормаларына берілген түсініктемені қараңыз).

Көрсетілген мән-жайлармен қатар, есі дұрыс емес адамдардың қоғамға қауіпті іс-әрекеттері туралы, сондай-ақ қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кәмелетке толмаған күдіктілер мен айыпталушылар туралы істер бойынша қосымша мән-жайлар анықталуға жатады (ҚПК-нің 113-бабының 2-бөлігі). Олар ҚПК-нің 510 және 531-баптарының нормаларында көрсетілген.

Бұл жерде біз ҚПК-де кәмелетке толмағандардың істері бойынша іс жүргізуге қойылатын жоғары талаптардың бар екендігін көрсетумен шектелеміз: мұндай істер бойынша кәмелетке толмаған адамның жасаған қылмыстық құқық бұзушылығының санатына қарамастан, тек алдын ала тергеу жүргізіледі (ҚПК-нің 189-бабының 3-бөлігі); ҚК-нің 15-бабында белгіленген қылмыстық жауаптылық басталатын жасқа толмау ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 2-тармағында көзделген негіз бойынша қылмыстық істі тоқтатудың жеке жағдайы болып табылады (ҚПК-нің 35-бабының 5-бөлігі).

Сол сияқты, есі дұрыс емес күйде қылмыстық заңмен тыйым салынған іс-әрекеттерді жасаған адамдардың істері бойынша, оларға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын қолдану үшін іс бойынша іс жүргізу қажет болған кезде, алдын ала тергеу жүргізу міндетті болып табылады (ҚПК-нің 510-бабының 1-бөлігі). Қылмыстық заңмен тыйым салынған іс-әрекетті есі дұрыс емес күйде жасау іс бойынша іс жүргізуді тоқтатудың дербес негізі болып табылады (ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 9-тармағы).

Қылмыстық жолмен алынған мүлікті жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауда пайдаланудың алдын алуға, оны қылмыстық құқық бұзушылықтардан зардап шеккен адамдарға қайтаруға, сондай-ақ мемлекет мүддесі үшін мүлікті тәркілеуді қамтамасыз етуге мән бере отырып, ҚПК-нің 113-бабының 3-бөлігі жеке мән-жай ретінде заңсыз жолмен, оның ішінде қылмыстық құқық бұзушылық жасау нәтижесінде алынған мүлікті және т.б. анықтау қажеттігін бекітеді.

Бұл тақырып пен осындай дәлелдеуді жүргізу рәсімдері ҚПК-нің 15-бөлімінің, 71-тарауының «Үкім шығарылғанға дейін тәркілеу туралы іс жүргізу» бөлімінде (667–672-баптар) неғұрлым егжей-тегжейлі көзделген.

Досудебное тергеп-тексеру барысында көрсетілген жұмысқа жәрдемдесудің едәуір мүмкіндіктеріне Қаржы министрлігінің тиісті құрылымдары, оның ішінде Қаржылық мониторинг комитеті, Мемлекеттік кірістер комитеті және т.б., сондай-ақ республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі Есеп комитеті ие екенін ескеру қажет.

Қылмыстық-процестік дәлелдеудің маңызды бөлігі қылмыстық құқық бұзушылық жасауға ықпал еткен мән-жайларды (себеп пен оны іске асыру жағдайларын) анықтау болып табылады. Әрбір қылмыстық іс бойынша алдын алу жұмысын жүргізу қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның жасына және психикалық ерекшеліктеріне қарамастан міндетті болып табылады, өйткені қылмыстық құқық бұзушылықтың себептері мен оны жасауға ықпал еткен жағдайлар кез келген қылмыстық істі дұрыс шешу үшін анықталуға жататын мән-жайлардың қатарына кіреді (ҚПК-нің 113-бабының 2–3-бөліктерінің нормасы). Алдын алу жұмысының нәтижелері қылмыстық істі тоқтату туралы қаулыда, айыптау актісінде, қылмыстық теріс қылық туралы хаттамада, бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыда, сот үкімінде көрсетілуі қажет. Осы мәселе бойынша қылмыстық қудалау органының ұсынуы және соттың жеке қаулысы олар шығарылған барлық жағдайларда қылмыстық істің материалдарына қоса тіркелуге тиіс. Бұл қылмыстық істің басқа сатыларда қозғалысы кезінде аталған жұмыстың қайталануын болдырмау үшін қажет. Алдын алу жұмысы тоқтатылған қылмыстық істер бойынша, әсіресе сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында объективті түрде қажет, өйткені оларды анықтаушыдан, тергеушіден және прокурордан басқа ешкім зерттемейді әрі сот талқылауының нысанасына айналмайды.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Марат Көшекбайұлы Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Статья Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар