Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 13-бабына түсініктеме. Жеке адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін құрметтеу
1. Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде қылмыстық процеске қатысатын адамның ар-намысын қорлайтын немесе қадір-қасиетін кемсітетін шешімдер мен әрекеттерге тыйым салынады, сондай-ақ осы Кодексте көзделмеген мақсаттар үшін жеке өмір туралы мәліметтерді, сол сияқты адам құпияда сақтауды қажет деп санайтын жеке сипаттағы мәліметтерді жинауға, пайдалануға және таратуға жол берілмейді.
2. Қылмыстық процесті жүргізетін органдардың заңсыз әрекеттерімен адамға келтірілген моральдық зиян заңда белгіленген тәртіппен өтелуге жатады.
Ар-намыс пен қадір-қасиет жеке адамның жағымды қасиеттері болып табылады және олардың иесі қылмыстық процестің кез келген қатысушысы болуы мүмкін. Қадір-қасиет — адамның жоғары моральдық қасиеттерін сипаттайтын қасиеттер жиынтығы, сондай-ақ осы қасиеттердің құндылығын сезінуі және өзіне деген құрметі (жеке адамның өзін-өзі бағалауы); ар-намыс — қоғамдық-моральдық қадір-қасиет, жалпыға ортақ құрметті, мақтаныш сезімін тудыратын және қолдайтын қасиет (жеке адамның оң әлеуметтік бағасы) (қараңыз: Ожегов С.И. Орыс тілі сөздігі. — М., 1997. 4-басылым, 145, 735-беттер; Заң энциклопедиялық сөздігі. — М.: СЭС, 1984. 408-бет). Ар-намыс пен қадір-қасиет ұғымының мазмұны жағынан ұқсас анықтамасы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы № 6 «Жеке және заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік беделін қорғау туралы заңнаманы сот практикасында қолдану туралы» нормативтік қаулысында баяндалған: ар-намыс — адамның қоғамдық бағасы, оның рухани және әлеуметтік қасиеттерінің өлшемі; қадір-қасиет — адамның өзінің қасиеттеріне, қабілеттеріне, дүниетанымына, қоғамдық маңыздылығына беретін ішкі өзіндік бағасы. Іскерлік бедел — адамның іскерлік (өндірістік, кәсіби) артықшылықтарына қоғамдық пікір қалыптастыратын тұрақты оң баға (1-тармақ).
Адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмайды; ешкім азаптауға, зорлық-зомбылыққа, басқа да қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынасқа не жазаға ұшыратылмауға тиіс, — деп Конституцияның 17-бабында жарияланған. Қылмыстық процестің осы конституциялық қағидаты алдын алу сипатында болады және, ең алдымен, қылмыстық процесті жүргізетін органдар мен лауазымды адамдарға бағытталған. Процестік норманы регламенттеудің негізінде мемлекет тарапынан Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің, Азаптауға қарсы конвенцияның қағидаттары мен нормаларын тану жатыр. Аталған халықаралық құжаттар қылмыстық процесте жеке адамның ар-намысы мен қадір-қасиетіне жасалатын кез келген қол сұғушылықты сөзсіз айыптайды және осы мәселеге қатысты тұтас нормалар жүйесін белгілейді. Ешкім азаптауға немесе қатыгез, адамгершілікке жатпайтын не оның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас пен жазаға ұшыратылмауға тиіс, — деп Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 5-бабында жарияланған. Бас бостандығынан айырылған барлық адамдар ізгілікпен қаралуға және адамға тән қадір-қасиетті құрметтеуге құқылы (10-баптың 1-тармағы); ешбір адам өзінің еркін келісімінсіз медициналық немесе ғылыми тәжірибелерге ұшыратылмауға тиіс (7-бап); ешкім өзінің жеке және отбасылық өміріне еркінен тыс немесе заңсыз араласуға, тұрғын үйіне қол сұғылмаушылыққа немесе хат-хабарларының құпиясына еркінен тыс немесе заңсыз қол сұғуға, сондай-ақ оның ар-намысы мен беделіне заңсыз қол сұғуға ұшыратылмауға тиіс (17-баптың 1-тармағы), — деп Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт жалғастырады. Әрбір мемлекет жауап алу тәртібіне, сондай-ақ өз юрисдикциясындағы кез келген аумақта қамауға алудың, ұстаудың немесе түрмеге қамаудың кез келген нысанына ұшыраған адамдарды күзетпен ұстау және олармен қарым-қатынас жасау жағдайларына қатысты ережелерді, нұсқаулықтарды, әдістер мен практиканы азаптаудың кез келген жағдайына жол бермеу мақсатында жүйелі түрде қарастырады (11-бап); әрбір мемлекет азаптаудың өз юрисдикциясындағы кез келген аумақта қолданылғанына сенуге жеткілікті негіздер болған кезде, оның құзыретті органдарының жедел әрі бейтарап тергеу жүргізуін қамтамасыз етеді (12-бап), — деп Азаптауға қарсы конвенция нақтылайды және т.б.
Қарастырылып отырған мәселе бойынша қағидаттық сипатқа ҚПК-нің 112-бабы ие. Оның ережелеріне сәйкес, егер нақты деректер азаптауды, зорлық-зомбылықты, қорқытуды, алдауды, сондай-ақ өзге де заңсыз әрекеттерді қолдану арқылы алынса, олар дәлелдемелер ретінде жол берілмейтін деп танылады (ҚПК-нің 112-бабы 1-бөлігі 1-тармағы).
Азамат жеке өмірінің құпиясын, оның ішінде хат-хабар алмасу, телефон арқылы сөйлесу, күнделіктер, жазбалар, хаттар, интимдік өмір, бала асырап алу, туу, дәрігерлік, адвокаттық құпияны, банк салымдарының құпиясын қорғау құқығына ие. Жеке өмір құпиясын жария етуге заңнамалық актілерде белгіленген жағдайларда ғана жол беріледі (АК-нің 144-бабы). Қылмыстық сот ісін жүргізу барысында қылмыстық процесті жүргізетін органдар процестік әрекеттерді жүргізу кезінде алынған жеке өмір туралы мәліметтердің, сондай-ақ процеске қатысушы құпияда сақтауды қажет деп санайтын және іс бойынша іс жүргізуге қатысы жоқ жеке сипаттағы мәліметтердің құпиялылығын сақтау, оларды жария етпеу жөнінде барлық қажетті шараларды қабылдауға міндетті (ҚПК-нің 47-бабы). Сотқа дейінгі тергеп-тексеру деректерінің құпиялылығын сақтау тәртібі сотқа дейінгі тергеп-тексерудің маңызды жалпы шарттарының бірі болып табылады (ҚПК-нің 201-бабы). Анықтау немесе алдын ала тергеу деректерін жария ету қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады (ҚК-нің 423—424-баптары).
Қылмыстық процесте жеке адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін құрметтеу қағидаты ҚК нормаларымен қорғалады. Аталған нормаларда қылмыстық процесті жүргізетін органдардың лауазымды адамдарына көрінеу кінәсіз адамды қылмыстық жауаптылыққа тартқаны үшін (412-бап), көрінеу заңсыз ұстап алғаны, күзетпен ұстауға алғаны немесе күзетпен ұстағаны үшін (414-бап), айғақтар беруге мәжбүрлегені үшін (415-бап), азаптағаны үшін (146-бап) қылмыстық жауаптылық белгіленген.
Қылмыстық процесті жүргізетін органдардың заңсыз әрекеттерімен адамға келтірілген моральдық зиянның салдарын жою ҚПК-де (41-бап), АПК-де (30-бап), АК-де (141, 142, 923, 951—952-баптар) көзделген тәртіппен жүзеге асырылады. Моральдық зиянды өтеу тәртібі туралы түсіндірмелер Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1999 жылғы 9 шілдедегі № 7 «Қылмыстық процесті жүргізетін органдардың заңсыз әрекеттерімен келтірілген зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысында, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 «Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысында да қамтылған. Мәселен, мүліктік зиянды толық көлемде өтеу, моральдық зиянның салдарын жою туралы талапты судья ҚПК-нің 4-тарауында көзделген тәртіппен қарайды. Келтірілген моральдық зиян үшін ақшалай нысанда өтемақы төлеу туралы талап-арыздар тек азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен ғана беріледі. Егер ҚПК-нің 4-тарауында көзделген тәртіппен мүліктік зиянды өтеу туралы талап қоюға арналған алты айлық мерзім өткізіліп алынса және қалпына келтірілмесе, онда адам сотқа азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен жүгінуге құқылы. Мұндай талап-арыздарды қарау кезінде соттар мүліктік және моральдық зиянды өтеу құқығы қылмыстық процесті жүргізетін органдар мен олардың лауазымды адамдарының кінәсіне қарамастан, мемлекеттің жауаптылығы негізінде туындайтынын, ал зиян бюджет қаражаты есебінен өтелетінін негізге алуға тиіс (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1999 жылғы 9 шілдедегі № 7 «Қылмыстық процесті жүргізетін органдардың заңсыз әрекеттерімен келтірілген зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 10-тармағы). Бұл ретте моральдық зиянды өтеу зиян келтірушінің кінәсі анықталған жағдайда жүзеге асырылады. АК-де көзделген жағдайларда жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтар осы құқықтарды бұзған адамның кінәсіне қарамастан, сот арқылы қорғалуға жатады. Талап қою арызында талап қоюшы өзінің жеке мүліктік емес игіліктері мен құқықтарының бұзылғанын және оларды қорғау қажеттілігін растайтын мән-жайларды көрсетуге және дәлелдемелер келтіруге, сондай-ақ оның пікірінше, өзіне келтірілген моральдық зиянның өтелуін қамтамасыз ететін өтемақы сомасын көрсетуге міндетті. Қылмыстық процесті жүргізетін органдар келтірген моральдық зиянды өтеу туралы азаматтардың талаптары азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қаралуға жатады (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 «Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысының 5-тармағы).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы — Қоғамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
