Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 51-бабына түсініктеме. Сот

1. Сот сот билігінің органы бола отырып, қылмыстық істер бойынша сот төрелігін жүзеге асырады.

2. Кез келген қылмыстық іс заңды, тәуелсіз, құзыретті және бейтарап сот құрамымен ғана қаралуы мүмкін, бұл осы Кодексте белгіленген мынадай қағидаларды сақтау арқылы қамтамасыз етіледі:

1) нақты істердің соттылығын айқындау;

2) нақты қылмыстық істерді қарау үшін сот құрамын қалыптастыру;

3) судьяларға қарсылық білдіру;

4) істі шешу функциясын айыптау және қорғау функцияларынан ажырату.

3. Қазақстан Республикасында қылмыстық істер бойынша сот төрелігін мыналар жүзеге асырады: Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты; облыстық және оларға теңестірілген соттар, Әскери сот; аудандық және оларға теңестірілген соттар; қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттар, мамандандырылған тергеу соттары, мамандандырылған ауданаралық тергеу соттары, қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық әскери соттар, кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттар, гарнизондардың әскери соттары.

Ескерту. 51-бапқа Қазақстан Республикасының 2018 жылғы 12 шілдедегі № 180-VI Заңымен өзгеріс енгізілді (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1998 жылғы 14 мамырдағы № 1 «Қазақстан Республикасындағы сот билігі туралы заңнаманы қолданудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысында соттардың сот төрелігін жүзеге асыру жөніндегі қызметінде Республикадағы сот билігі мемлекеттік биліктің заң шығарушы және атқарушы сияқты өзге тармақтарына қатысты дербес тармағы болып табылатыны туралы Конституция ережесін ескеру қажеттігіне назар аударылады. Бұл ретте тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесі пайдаланылады (1-тармақ).

Қылмыстық істер бойынша сот төрелігін жүзеге асыру жөніндегі мемлекеттік функцияның дәл соттарға жүктелуі олардың қоғам мен мемлекеттегі айрықша рөлі мен мақсат-міндеттеріне байланысты. Басқаша айтқанда, сот — құқық бойынша әрекет ететін, құқықтық сот — құқықтық мемлекеттегі сот органдарының осы миссиясын осылайша сипаттауға болады. Соттың қоғамдағы мұндай жағдайы оның мемлекеттік билік тармағы болып табылуымен ғана емес, сондай-ақ мемлекеттің конституциялық-құқықтық кеңістігіндегі құқық субъектілігімен де айқындалады. Әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға құқығы бар (Конституцияның 13-бабының 2-тармағы); заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең (Конституцияның 14-бабының 1-тармағы); қамауға алу және күзетпен ұстау заңда көзделген жағдайларда ғана және тек соттың санкциясымен жүзеге асырылады, бұл ретте қамауға алынған адамға шағымдану құқығы беріледі (Конституцияның 16-бабының 2-тармағы); ешкімді де өз мүлкінен сот шешімінсіз айыруға болмайды (Конституцияның 26-бабының 3-тармағы). Конституцияның 7-бөлімі соттар мен сот төрелігіне арналған және «Соттар және сот төрелігі» деп аталады. Осы айтылғандардың барлығы, осылайша, Республиканың құқықтық мемлекет ретінде («заңдылық мемлекеті», «судьялар мемлекеті») орнығуының басты кепілі, ең алдымен, сот болып табылатыны туралы Конституцияның аса маңызды ұстанымын көрсетеді (Конституцияның 1-бабының 1-тармағы).

3. Қылмыстық істер бойынша сот билігінің мақсаты мен міндеттерін орындау қылмыстық процестегі соттың құқықтық жағдайын жан-жақты реттеу жағдайында ғана мүмкін болады. «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңда көзделген судьялардың мәртебесіне қосымша ретінде ҚПК соттылықты, яғни бірінші саты бойынша істің мәні бойынша үкім, сот қаулысын шығара отырып қаралуы мүмкін қылмыстық істердің шеңберін (ҚПК-нің 306—309-баптары), сондай-ақ апелляциялық тәртіппен қаралатын істерді (ҚПК-нің 310—311-баптары) айқындайды. Бұл ретте Жоғарғы Сот тек жоғары сот сатысы ретінде әрекет етеді және сот шешімдерін тек қылмыстық істер жөніндегі сот алқасы деңгейінде кассациялық тәртіппен қайта қарау құқығына ие (ҚПК-нің 313-бабы).

4. Нақты қылмыстық істерді қарау үшін сот құрамын қалыптастыру қылмыстық істің сот сатыларынан өту кезеңіне, жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың санатына, оның жазаланушылығына және іс-әрекет субъектісіне байланысты болады (ҚПК-нің 52-бабы).

Жалпы қағида бойынша, бірінші сатыдағы соттарда қылмыстық істерді қарауды судья жеке-дара жүзеге асырады. Сол сияқты, апелляциялық сатының судьясы қысқартылған тәртіппен немесе бұйрық арқылы іс жүргізу тәртібімен қаралған істер бойынша, қылмыстық теріс қылықтар мен онша ауыр емес қылмыстар туралы істер бойынша, үкімді орындау мәселелері бойынша, тергеу судьясының қаулыларына қатысты апелляциялық шағымдарды, прокурорлардың өтінішхаттарын жеке-дара қарайды.

Бірінші сатыдағы соттың сот шешімін жоғары тұрған соттың апелляциялық, кассациялық тәртіппен тексеруі және қайта қарауы, заңда көзделген ерекшеліктерді қоспағанда, алқалы түрде (осындай сот құрамында кемінде үш судья бола отырып) жүзеге асырылады. Бұл істің негізгі, бастапқы сот шешімін қайта қарау кезінде заңдылықтың жоғары деңгейін қамтамасыз ету қажеттілігімен және этикалық пайымдаулармен байланысты.

Қылмыстық заңда жасағаны үшін өлім жазасы немесе өмір бойына бас бостандығынан айыру көзделген қылмыстар туралы істер — қылмыстық істердің ерекше санаты, өйткені олар бойынша түпкілікті сот шешіміне адамның және азаматтың өмірі мен тағдыры байланысты болады. Мұндай істер және қылмыстық істердің кейбір өзге санаттары (заңда көзделген ерекшеліктерді қоспағанда), айыпталушының өтінішхаты болған жағдайда, қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сот және қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық әскери сот деңгейінде алқалы құрамда (бір судья және он алқаби құрамында) қаралады (неғұрлым тәжірибелі судьялар).

ҚПК сондай-ақ бірінші сатыда кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттың және гарнизонның әскери сотының судьясы тиісінше кәмелетке толмағандардың қылмыстары және әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істерді жеке-дара қарауын, сондай-ақ өзге де істер санаттары бойынша мамандандырылған соттардың судьяларының істерді қарауын, оның ішінде айыпталушының өтінішхаты бойынша бір судья және он алқаби құрамында қарауды — қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттың, қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық әскери соттың жүзеге асыруын бөліп көрсетеді. ҚПК бірінші сатыдағы соттарға мамандандырылған тергеу соттарын, мамандандырылған ауданаралық тергеу соттарын да жатқызады (7-баптың 9-тармағы, 51-баптың 3-бөлігі, ҚПК-нің 306, 308—309-баптары).

Қылмыстық істің мән-жайларын жан-жақты, толық және объективті зерттеу қылмыстық процеске қатысушылардың ҚПК нормаларында белгіленген өздеріне жүктелген рөлді қатаң сақтау жағдайында ғана мүмкін болады. Сот процестің тарапы болып табылмайды, тиісті негіздер болмаған кезде тараптың белгілі бір өтінішхаттарын қанағаттандыра алмайды және тек тәуелсіз әрекет ете отырып, Конституция мен заңға ғана бағынады (ҚПК-нің 23-бабы). Тәуелсіз сот төрелігін жүзеге асыру қылмыстық заңнаманың нормаларымен (ҚК-нің 407—411-баптары) және судьяларға қарсылық білдіру қағидаларымен қорғалады. Егер судьяның осы іске жеке, тікелей немесе жанама түрде мүдделі екендігіне негіз болатын мән-жайлар болса, ол істі қарауға қатыса алмайды (ҚПК-нің 87-бабының 1-бөлігі).

Сот төрелігін жүзеге асыратын соттардың тізбесі Конституциямен және «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңмен белгіленеді әрі ол түпкілікті болып табылады. Қандай да бір атаумен арнайы және төтенше соттар құруға жол берілмейді (Конституцияның 75-бабының 4-тармағы, ҚПК-нің 10, 11, 12, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 29, 30, 31-баптарының нормаларына түсініктемені қараңыз).

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы — Қоғамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар