Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 56-бабына түсіндірме. Тергеу судьясының өкілеттіктерін жүзеге асырудың жалпы шарттары
1. Тергеу судьясы өз өкілеттіктерін осы баптың қағидаларына және осы Кодекстің тиісті баптарында көзделген ерекшеліктерге сәйкес жүзеге асырады.
2. Тергеу судьясы өз құзыретіне жатқызылған мәселелерді сот отырысын өткізбей, жеке-дара қарайды.
Егер заңды және негізді шешім қабылдау үшін маңызы бар мән-жайларды зерттеу қажет болса не прокурордың немесе қорғау тарапының өтінішхаты болса, тергеу судьясы тиісті адамдар мен прокурордың қатысуымен сот отырысын өткізу туралы мәселені шешеді.
Осы Кодекстің 55-бабы бірінші бөлігінің 1), 2), 5), 6), 7) және 8) тармақтарында, екінші бөлігінің 2) және 3) тармақтарында көрсетілген мәселелерді қарау кезінде сот отырысын өткізу міндетті болып табылады. Сот отырысын өткізу міндетті болған жағдайда, сот отырысының уақыты мен орны туралы қорғау тарапы мен прокурорға алдын ала хабарланады.
Тергеу судьясының өкімі бойынша сот отырысы бейнебайланыс режимінде өткізілуі мүмкін. Сот отырысының барысында хаттама жүргізіледі.
3. Тергеу судьясы:
1) сотқа дейінгі іс жүргізуді жүзеге асыратын органнан қаралып жатқан мәселе бойынша қосымша ақпарат талап етуге;
2) тиісті сотқа дейінгі іс жүргізудің барлық материалдарымен танысуға және оларды зерттеуге;
3) процеске қатысушыларды сот отырысына шақыруға және олардан қылмыстық іс бойынша қажетті ақпарат алуға құқылы.
4. Тергеу судьясы осы Кодекске сәйкес істі мәні бойынша шешу кезінде сотта қараудың нысанасы болуы мүмкін мәселелерді алдын ала шешпеуге, тергеп-тексеру бағыты және тергеу әрекеттерін жүргізу туралы нұсқаулар бермеуге, осы Кодекстің 55-бабы екінші бөлігінің 7) тармағында көзделген жағдайларды қоспағанда, сотқа дейінгі іс жүргізуді жүзеге асыратын адамдардың, қадағалаушы прокурордың, сондай-ақ істі мәні бойынша қарайтын соттың орнына әрекеттер жасамауға және шешімдер қабылдамауға тиіс.
5. Күдікті өзіне қатысты азаптау және басқа да заңсыз әрекеттер қолданылғаны туралы мәлімдегенде немесе оның денесінде зорлық-зомбылық қолданылған іздер болған кезде тергеу судьясы қадағалаушы прокурорға көрсетілген фактілерді дереу тексеруді тапсыруға міндетті.
6. Адамның заңмен қорғалатын құқықтары мен бостандықтарын, ұйымдардың заңмен қорғалатын мүдделерін заңсыз шектеу немесе өзге де бұзу фактілері анықталған кезде тергеу судьясы заң бұзушылықтарға жол берген адамдардың жауаптылығы туралы мәселені шешу үшін жеке қаулы шығарады.
Ескерту. 56-бапқа Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 7 қарашадағы № 248-V Заңымен (2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 21 желтоқсандағы № 118-VI Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі) өзгерістер енгізілді.
Түсіндіріліп отырған бапта тергеу судьясының өкілеттіктерін жүзеге асырудың жалпы тәсілдерін реттейтін маңызды қағидалар қамтылған. Бұл қағидаларды енгізу қажеттілігі тергеу судьясының процестік қызметі қылмыстық істі мәні бойынша шешетін сотқа бағытталған басты сот талқылауының жалпы шарттарымен (ҚПК-нің 42-тарауы) қамтылмайтындығына байланысты туындаған. Сондықтан осы мәселе бойынша арнайы норманың дәл тергеу судьясының қызметіне арналып енгізілуі әбден орынды.
Тергеу судьясының жұмыс әдістері қылмыстық қудалау органдары мен прокурордың жұмыс әдістерінен ерекшеленеді, сондықтан өз қызметінің барлық негізгі, басты мәселелерін тергеу судьясы қорғау тарапы мен прокурордың қатысуымен, оның барысын, мазмұны мен нәтижелерін хаттамада тіркей отырып, сот отырысын өткізу арқылы шешеді. Қандай да бір мәселелерді сот отырысын өткізу шеңберінде міндетті түрде қарауды және талқылауды талап ететін жағдайлардың тізбесі ҚПК-нің 56-бабының 2-бөлігінде белгіленген. Бұл мәселелердің сипаты қылмыстық істің негізгі мәселелеріне жатпайды, алайда адамның құқықтарына, қылмыстық қудалау органдары мен қорғау тарапының құзыретіне елеулі түрде әсер етеді және объективті түрде жоғарыда аталған мәселелер бойынша сот отырысын өткізудің қажеттілігін туындатады. Алайда бұл мән-жай тергеу судьясына мұны қажет деп тапқан басқа жағдайларда да сот отырыстарын өткізуге тыйым салмайды.
3. Жоғарыда баяндалғандарды қорытындылай келе, ҚПК-нің 56-бабының 2-бөлігінде көрсетілген мәселелер тобы бойынша сот отырысын өткізу міндетті екенін атап өткен жөн (ҚПК-нің 55-бабы 1-бөлігінің 1), 2), 5) және 6) тармақтары, 2-бөлігінің 2) және 3) тармақтары); мұндай отырыстарға қорғау тарапы мен прокурордың қатысуы міндетті; жәбірленушінің немесе оның өкілінің осы отырыстарға қатысуы заңда көзделмеген; хаттама жүргізу міндетті.
Оның құзыретіне жататын, ҚПК-нің 56-бабының 2-бөлігінде көрсетілген өзге де мәселелер бойынша сот отырысын өткізу кезінде тергеу судьясы түсіндірменің 3-тармағында көрсетілген қағидаларды басшылыққа алады, алайда оған қатысушылардың шеңбері едәуір кең болуы мүмкін, оның ішінде жәбірленушінің немесе оның өкілінің қатысуы да мүмкін, ал барлық жағдайда прокурордың қатысуы міндетті.
ҚПК-нің 55-бабында көрсетілген мәселелерді жеке-дара немесе сот отырысы форматында қарау шеңберінде тергеу судьясы бірінші сатыдағы соттың немесе прокурордың, процестік прокурордың, тергеу бөлімінің бастығының, анықтау органының бастығының жұмысын орындамауға тиіс (ҚПК-нің 56-бабының 4-бөлігі). Тергеу судьясының міндеті — аталған адамдардың функцияларын өзіне алмастыру емес, ҚПК-нің 56-бабының 3-бөлігінде көзделген белгілі бір құқықтар көлемін пайдалана отырып, өз құзыретіне жататын мәселелерді қарау және шешу. Яғни оған дәлелдемелер жинау мақсатында тергеу немесе сот әрекеттерін жүргізуге тыйым салынады, бұл оның функциясына жатпайды. Ол істі мәні бойынша шешпейді және сот тергеуінің әдістерімен дәлелдемелерді зерттемейді. Ол тек: қылмыстық қудалау органынан өзі қарастырып отырған мәселе бойынша қосымша ақпарат ұсынуды талап етуге; қылмыстық іс материалдарын зерделеуге және талдауға; қылмыстық процестің қатысушыларын шақыруға және олардан іс мәселесі бойынша қажетті ақпарат алуға құқылы. Мұның барлығын тергеу судьясы қылмыстық іс бойынша ҚК мен ҚПК нормалары талаптарының сақталуы тұрғысынан жүзеге асырады. Яғни ол ҚПК-нің 55-бабында көрсетілген өз өкілеттіктерін қолдану кезінде ескерілетін мән-жайларға қатысы бар қылмыстық іс материалдарын зерделеумен шектеледі: өзінің құзыретіне жататын мәселенің нысанасына қатысы бар анықтамаларды, мінездемелерді және басқа да құжаттарды сұратады; іс бойынша дәлелдемелердің бар-жоғын тексереді; қосымша дәлелдемелер жинау арқылы тексеруді жүзеге асырмай, іс материалдарындағы дәлелдемелерді олардың алынуының процестік нысанының сақталуы тұрғысынан зерттейді; дәлелдемелердің алыну көздерін тексереді; күдіктінің, жәбірленушінің, куәлардың және істің басқа да қатысушыларының жеке басын анықтау және бұған көз жеткізу үшін оларды шақырады, өзінің құзыретіне жататын мәселенің нысанасы бойынша олардан түсініктемелер алады.
Мысалы, адамды күзетпен ұстауға санкция беру туралы мәселені шеше отырып, тергеу судьясы осы бұлтартпау шарасын таңдау кезінде ескерілетін барлық негіздер мен мән-жайлардың қылмыстық іс материалдарымен расталғанына және онда бар екеніне көз жеткізуге тиіс. Бұл заңда аталған әрбір негіз бен мән-жай бойынша дәлелдемелердің істе болуына қатысты (ҚПК-нің 136, 138-баптарын қараңыз). Тиісінше, іс бойынша белгілі бір сот сараптамасын жүргізу қажеттілігі туралы мәселені шеше отырып, тергеу судьясы қорғаушы-адвокаттың пікірінше, оның қандай мәселелерді шешу үшін қажет екеніне және оны жүргізу туралы мәселенің қылмыстық қудалау органы тарапынан неліктен қолдау таппағанына және т.б. негізделуге тиіс. Егер сараптама дәлелдеуге жататын мән-жайларды қозғаса және оны жүргізбеу оларды қажетті тереңдікпен әрі дәлдікпен анықтауға мүмкіндік бермесе немесе сот сараптамасын тағайындау заң бойынша міндетті болса, әрине, мұндай өтінішхат қанағаттандырылуға тиіс. Бұл жағдайда ол адвокаттың өтінішхатын қанағаттандыру туралы қаулы шығарады, ҚПК-нің 272-бабында белгіленген тәртіппен сот сараптамасын өзі тағайындайды немесе сот бақылауында ұстай отырып, сот сараптамасын қылмыстық іс өз өндірісінде жатқан қылмыстық қудалау органына тағайындауды тапсырады.
Күдіктінің өзіне қатысты азаптау қолданылғаны туралы мәлімдемелері ол тергеу судьясының құзыретіне кіретін мәселелерді қарау барысында да жариялануы мүмкін, сондай-ақ оған жазбаша өтініш (шағым) түрінде де келіп түсуі мүмкін. Тергеу судьясының әрекет етуі дереу болуға тиіс, заңға сәйкес ол бұл хабарды тексеруді қадағалаушы прокурорға, процестік прокурорға тапсыруға, бұл туралы прокуратура органының басшысын міндетті түрде хабардар етуге тиіс (ҚПК-нің 56-бабының 5–6-бөліктері). Бұдан әрі бұл факт бойынша бақылау жүргізуді, тараптар мен прокурордың қатысуымен сот отырысын өткізуді және азаптауды қолданған әрі оған жол берген адамдарға, сондай-ақ физикалық және психологиялық азаптау әдістеріне ұшыраған адамдарға қатысты туындайтын барлық салдарымен бірге жеке қаулы қабылдауды көздейді.
Жеке қаулыларды шығару шарттары, негіздері мен тәртібі бүгінгі күні жан-жақты сыннан өткен. Оларды шығару ҚПК-нің 56-бабының 6-бөлігіне сәйкес тергеу судьясының да құзыретіне кіреді. Бұл дұрыс, өйткені ол сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында қылмыстық-процестік заңның әртүрлі бұзылушылықтарымен алғашқылардың бірі болып кезігуі және оларға жедел ден қоюы мүмкін. Яғни ҚПК-нің 56-бабының 6-бөлігінің нормаларына сәйкес, тергеу судьясы қылмыстық істі сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында заңдардың бұзылған фактілері бойынша ғана жеке қаулы шығаруға құқылы, бірақ қылмыстық құқық бұзушылықтың жасалуына ықпал еткен мән-жайлар бойынша емес, өйткені оның жұмысының сипаты қылмыстық істі мәні бойынша шешуге емес, бұл бірінші сатыдағы соттың құзыретіне жатады, қылмыстық қудалау органдары қызметінің заңдылығына сот бақылауын жүзеге асыруға және сотқа дейінгі қылмыстық процесте жеке тұлғаның құқықтарын қорғауға бағытталған. ҚПК жеке қаулыларды қылмыстық іс бойынша маңызды процестік алдын алу құжаты ретінде қарастырады. Мұны осы мәселе бойынша Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 19 желтоқсандағы № 11 «Қылмыстық істер бойынша соттардың жеке қаулылар шығару тәжірибесі туралы» нормативтік қаулысының қабылдануымен көрсетуге болады (ҚПК-нің 53-бабына түсіндірмені қараңыз).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсіндірме. Заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Марат Чекишевич Қоғамов.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Қаулы Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
