Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 296-бабына түсініктеме. Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын өткізу мақсатынсыз заңсыз айналымға енгізу

1. Қоғамдық орындарда есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын медициналық емес мақсатта тұтыну —

сексен айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не сексен сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не жиырма тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

2. Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын өткізу мақсатынсыз заңсыз дайындау, қайта өңдеу, сатып алу, сақтау, тасымалдау —

жүз алпыс айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не жүз алпыс сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не қырық тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

3. Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын ірі мөлшерде өткізу мақсатынсыз заңсыз дайындау, қайта өңдеу, сатып алу, сақтау, тасымалдау —

екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

4. Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын аса ірі мөлшерде өткізу мақсатынсыз заңсыз дайындау, қайта өңдеу, сатып алу, сақтау, тасымалдау —

үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Ескертпелер.

Есірткі құралдары мен психотроптық заттардың мөлшері Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітетін заңсыз айналымда анықталған есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтары мен прекурсорларын шағын, ірі және аса ірі мөлшерлерге жатқызу туралы Жиынтық кестемен айқындалады. Есірткі құралдары мен психотроптық заттар аналогтарының шағын, ірі және аса ірі мөлшерлері өздері аналогы болып табылатын есірткі құралдары мен психотроптық заттардың шағын, ірі және аса ірі мөлшерлеріне сәйкес келеді.

Жеке тұтыну үшін сатып алған есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтары мен прекурсорларын өз еркімен тапсырған не есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын медициналық емес мақсатта тұтынуына байланысты медициналық көмек алу үшін медициналық мекемеге өз еркімен жүгінген не есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтары мен прекурсорларының заңсыз айналымына байланысты қылмыстарды ашуға немесе жолын кесуге, оларды жасаған адамдарды әшкерелеуге, қылмыстық жолмен алынған мүлікті анықтауға белсенді түрде жәрдемдескен адам осы бап бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықпен қылмыстық-құқықтық күрес бірқатар халықаралық конвенциялар негізінде жүргізіледі: 1961 жылғы Есірткі құралдары туралы бірыңғай конвенция, 1971 жылғы Психотроптық заттар туралы Вена конвенциясы (ҚР-ның 1998 жылғы 1 шілдедегі Заңымен ратификацияланған), 1988 жылғы Есірткі құралдары мен психотроптық заттардың заңсыз айналымына қарсы күрес туралы БҰҰ конвенциясы (ҚР-ның 1998 жылғы 29 маусымдағы Заңымен ратификацияланған).

1988 жылғы Есірткі құралдары мен психотроптық заттардың заңсыз айналымына қарсы күрес туралы конвенция қатысушы мемлекеттердің ұлттық заңнамаларында қылмыстық жауаптылық көзделуге тиіс қасақана жасалған әрекеттерді тізбелейді. Конвенцияның 3-бабының 1-тармағының «а» тармақшасының «i» тармақшасына сәйкес мұндай әрекеттерге, соның ішінде, «...1961 жылғы Конвенцияның, оған енгізілген түзетулері бар осы Конвенцияның немесе 1971 жылғы Конвенцияның ережелерін бұза отырып, кез келген есірткі құралын немесе кез келген психотроптық затты өндіру, дайындау, экстракциялау, әзірлеу, ұсыну, сату мақсатында ұсыну, тарату, сату, кез келген шарттармен жеткізу, делдалдық ету, жөнелту, транзиттік жөнелту, тасымалдау, импорттау немесе экспорттау (а) тармақшасының «i» тармақшасы); 1961 жылғы Конвенцияның және оған енгізілген түзетулері бар осы Конвенцияның ережелерін бұза отырып, есірткі құралдарын өндіру мақсатында апиын көкнәрін, кока бұтасын немесе каннабис өсімдігін өсіру (а) тармақшасының «ii» тармақшасы); «i» тармақшасында аталған қызмет түрлерінің кез келгенін жүзеге асыру мақсатында кез келген есірткі құралын немесе психотроптық затты сақтау немесе сатып алу (а) тармақшасының «iii» тармақшасы); «i», «ii», «iii» немесе «iv» тармақшаларында аталған кез келген құқық бұзушылықты ұйымдастыру, басқару немесе қаржыландыру (а) тармақшасының «v» тармақшасы) жатады. Қазақстан Республикасы 1961 жылғы Есірткі құралдары туралы бірыңғай конвенцияны (оған 1972 жылғы Хаттамамен енгізілген түзетулерді қоса алғанда) және 1988 жылғы Есірткі құралдары мен психотроптық заттардың заңсыз айналымына қарсы күрес туралы конвенцияны ратификациялау арқылы өз аумағында осы құралдар мен заттардың айналымына бақылау жасаудың арнайы шараларын қабылдау, оның ішінде өзіне алған міндеттемелерді орындау үшін қажетті болуы мүмкін заңнамалық және әкімшілік шараларды енгізу міндеттемесін қабылдады. Осыған байланысты заң шығарушы ҚР ҚК-нің 296-бабында есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын өткізу мақсатынсыз заңсыз айналымға енгізгені үшін қылмыстық жауаптылық белгіледі.

Айта кету керек, адамдардың денсаулығы (өз алдына алғанда) тек қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтардың ғана емес, сонымен қатар денсаулыққа қарсы қылмыстардың да (ҚК-нің 1-тарауының 106–119-баптары) негізгі объектісі болып табылады. Екі жағдайда да денсаулық ұғымы бірдей мағынада түсініледі.

Медицина мен заң ғылымында денсаулық деп тіршілік әрекетінің қажетті шарты болып табылатын организмнің физиологиялық жай-күйі түсініледі.

«Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексінің 1-бабы 1-тармағының 73) тармақшасында денсаулық аурулар мен дене кемістіктерінің болмауы ғана емес, толық физикалық, рухани (психикалық) және әлеуметтік әл-ауқат жағдайы ретінде түсіндіріледі. Алайда ҚК-нің 1-тарауының нормалары да, ҚК-нің 11-тарауының тиісті нормалары да денсаулықты қорғауға бағытталғанына қарамастан, осы қылмыстық құқық бұзушылықтардың тікелей объектілері қылмыстық заңмен қорғалатын мүдделер мен қатынастардың ерекшелігіне қарай бір-бірінен өзгешеленеді. ҚК-нің 1-тарауында көзделген денсаулыққа қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтарда объект ретінде нақты бір адамның немесе белгілі бір адамдардың денсаулығы танылады. Ал ҚК-нің 11-тарауында көзделген халықтың денсаулығына қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтарда объект ретінде тікелей ықтимал жәбірленушілердің кең ауқымы танылады, оларға зиян келтіру қаупі көбінесе қылмыстық құқық бұзушылықтың ерекше нысанасына байланысты болады (мысалы, есірткі құралдарының, психотроптық заттардың немесе олардың аналогтарының заңсыз айналымы).

Экологиялық құқық бұзушылықтардың басым көпшілігі халықтың денсаулығына қол сұғатынын сеніммен айтуға болады. Алайда заң шығарушы олар үшін жауаптылық көздейтін нормаларды дербес тарауға бөліп шығарған, бұл осы қылмыстық құқық бұзушылықтардың ерекшелігін ескере отырып негізделген болып табылады және осылайша экологиялық құқық бұзушылықтарды (формалды түрде) халықтың денсаулығына қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар санатынан алып тастаған.

Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын заңсыз айналымға енгізуге байланысты қылмыстық құқық бұзушылықтардың (1, 2, 3-бөліктері — қылмыстық теріс қылықтар, 4-бөлігі — қылмыс) қоғамдық қауіптілігі, ең алдымен, оларды жасау нәтижесінде халықтың генофондының нашарлауында болып табылады.

2012 жылғы 6 қаңтардағы «Ұлттық қауіпсіздік туралы» ҚР Заңының 6-бабында көзделген ұлттық қауіпсіздікке төнетін 20 негізгі қауіптің ішінде есірткі құралдарының айналымы ұлттық мүдделердің қорғалу деңгейінің төмендеуіне ықпал ететін фактор ретінде бірінші орынға қойылған.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі — халықтың денсаулығы. Ол саяси, экономикалық, құқықтық, медициналық және өзге де сипаттағы шаралар кешені арқылы қорғалады.

Осы қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасы есірткі құралдары, психотроптық заттар және олардың аналогтары болып табылады.

1998 жылғы 10 шілдедегі «Есірткі құралдары, психотроптық заттар, олардың аналогтары мен прекурсорлары туралы және олардың заңсыз айналымына және оларды теріс пайдалануға қарсы іс-қимыл шаралары туралы» ҚР Заңына сәйкес есірткі құралдары деп Қазақстан Республикасының заңнамасына, 1961 жылғы Есірткі құралдары туралы бірыңғай конвенцияға және оған 1972 жылғы Есірткі құралдары туралы бірыңғай конвенцияға түзетулер енгізу туралы Хаттамаға сәйкес енгізілген түзетулерге сәйкес бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың тізіміне енгізілген синтетикалық немесе табиғи текті заттар түсініледі.

Психотроптық заттар — ҚР заңнамасына, ҚР халықаралық шарттарына, оның ішінде 1971 жылғы Психотроптық заттар туралы конвенцияға сәйкес бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың тізіміне енгізілген синтетикалық немесе табиғи текті заттар.

Талдауға алынған қылмыстық құқық бұзушылықтың жоғарыда аталған нысаналары төрт белгіге ие.

Медициналық белгі (өлшем) есірткі құралдары мен психотроптық заттардың орталық жүйке жүйесіне әсер ету және есірткілік масаңдық туғызу қабілетімен, ал жүйелі түрде тұтынылған жағдайда психикалық және физикалық тәуелділікке (нашақорлыққа) әкелуімен сипатталады.

Заңдық белгі есірткі құралдары мен психотроптық заттардың халықаралық-құқықтық нормативтік актілерде немесе мемлекетішілік нормативтік сипаттағы құжаттарда қамтылған тізімдерде міндетті түрде көрсетілуін білдіреді.

Әлеуметтік белгі халықтың жалпы санына емес, есірткі құралдары мен психотроптық заттарды заңсыз тұтыну аясына тартылған белгісіз адамдар тобының денсаулығына зиян келтіруден тұрады.

Есірткі құралдарының физикалық белгісі деп олардың құрамының, қасиеттерінің, әсерінің және тағы басқаларының сипаттамасын түсіну қажет.

Есірткі құралдары ұғымын анықтау кезінде екі белгі (медициналық және заңдық) негізгі болып табылады, ал қалған екеуі (әлеуметтік және физикалық) қосымша белгілер болып саналады.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың жаңалығы — оның нысанасы ретінде есірткі құралдары мен психотроптық заттардың аналогтарының танылуы. Бұрынғы қылмыстық заңнамаға сәйкес есірткі құралдары мен психотроптық заттардың аналогтарымен әрекеттер жасау қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрмаған.

Есірткі құралдары мен психотроптық заттардың аналогтары деп Қазақстан Республикасында бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың тізіміне енгізілмеген, құрылымдық формулалары есірткі құралдары мен психотроптық заттардың құрылымдық формулаларындағы бір немесе бірнеше сутегі атомдарын, галогендерді және (немесе) гидроксил топтарын олардың орынбасарларымен алмастыру арқылы түзілген химиялық заттарды түсіну қажет.

Адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту кезінде ҚР Үкіметінің 2019 жылғы 3 шілдедегі № 470 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасында бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың тізімі және заңсыз айналымда анықталған есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтары мен прекурсорларын шағын, ірі және аса ірі мөлшерлерге жатқызу туралы Жиынтық кесте қолданылады.

Бұл ретте жаңадан бекітілген Тізім мен Жиынтық кестеге сәйкес жауаптылық немесе жаза жеңілдетілсе не қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның жағдайы өзге де жолмен жақсартылса, осы ережелерге кері күш берілуге тиіс екенін ескеру қажет.

Жоғарыда аталған нормативтік актілермен қатар, сот-тергеу органдары көрсетілген санаттағы істерді қарау кезінде ҚР Жоғарғы Сотының 1998 жылғы 14 мамырдағы «Есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтары мен прекурсорларының заңсыз айналымына байланысты істер бойынша заңнаманы қолдану туралы» нормативтік қаулысын да басшылыққа алады.

Атап айтқанда, ҚР Жоғарғы Сотының аталған нормативтік қаулысының 1-тармағында былай делінген: «Қылмыстық жауаптылық тек ҚР Үкіметінің 2019 жылғы 3 шілдедегі № 470 қаулысымен бекітілген „Қазақстан Республикасында бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың тізіміне“ енгізілген есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтарының заңсыз айналымы үшін белгіленетінін түсіндіру қажет.

Есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтарының мөлшерін анықтау кезінде Үкімет қаулысымен бекітілген заңсыз айналымда анықталған есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтары мен прекурсорларын шағын, ірі және аса ірі мөлшерлерге жатқызу туралы Жиынтық кестені басшылыққа алу қажет.

Қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғатын есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтары мен улы заттардың заңсыз айналымы деп Қазақстан Республикасының заңнамасын бұза отырып жасалған, оларды қоғамдық орындарда медициналық емес мақсатта тұтыну, дайындау, қайта өңдеу, сатып алу, сақтау, тасымалдау, жөнелту және өткізу түсініледі».

Заңға сәйкес Қазақстан Республикасында бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың тізімі деп халықаралық конвенциялар негізінде нөмірленіп, тиісті кестелер мен тізімге біріктірілген, ҚР-да бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың тізбесін түсіну қажет.

Қазақстан Республикасында бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың тізімі төрт кесте мен тізімнен тұрады.

1-кестеге медициналық мақсатта пайдалануға тыйым салынған есірткі құралдары мен психотроптық заттардың тізімі енгізіледі.

II кестеге медициналық мақсатта пайдаланылатын және қатаң бақылауда болатын есірткі құралдары мен психотроптық заттардың тізімі енгізіледі.

III кестеге медициналық мақсатта пайдаланылатын және бақылауда болатын есірткі құралдары мен психотроптық заттардың тізімі енгізіледі.

IV кестеге бақылауда болатын прекурсорлардың (есірткі құралдары мен психотроптық заттарды заңсыз дайындау кезінде жиі пайдаланылатын химиялық және өсімдік текті заттардың) тізімі енгізіледі.

Сондай-ақ ҚР Үкіметінің 2019 жылғы 3 шілдедегі аталған қаулысында Қазақстан Республикасында бақылауға жататын және ветеринарияда қолдануға рұқсат етілген, құрамында есірткі құралдары, психотроптық заттар мен прекурсорлар бар дәрілік заттардың тізімі жеке берілгенін атап өткен жөн.

ҚК-нің 296-бабының 1-бөлігінде есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын қоғамдық орындарда медициналық емес мақсатта тұтынғаны үшін қылмыстық жауаптылық белгіленген. Бұрын аталған әрекеттерді жасағаны үшін ӘҚБтК-нің 336-2-бабында әкімшілік жауаптылық көзделгенін атап өту қажет. Алайда осы әрекеттердің жоғары қоғамдық қауіптілігін ескере отырып, заң шығарушы оларды әкімшілік құқық бұзушылықтар санатынан қылмыстық құқық бұзушылықтар санатына ауыстырды.

Қылмыстың объективтік жағы есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын қоғамдық орындарда медициналық емес мақсатта тұтынудан көрінеді.

Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтыну деп оларды кез келген тәсілмен өз бетінше немесе басқа адамдардың көмегімен пайдалануға бағытталған әрекеттерді, атап айтқанда, ауыз немесе мұрын қуысы, тыныс алу жолдары арқылы организмге қабылдауды, көктамыр ішіне, бұлшықет ішіне немесе тері астына инъекция енгізуді және т.б. түсіну қажет.

Әрекет есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтыну басталған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Бұл ретте объективтік жақтың міндетті белгісі медициналық емес мақсатта тұтыну, яғни дәрігердің тағайындауынсыз өз бетінше тұтыну болып табылады.

Бұдан басқа, қылмыстық құқық бұзушылық белгілерінің болуы үшін аталған әрекеттердің қоғамдық орындарда жасалуы қажет. Қолданыстағы заңнамада қоғамдық орындарға жататын орындардың толық тізбесі жоқ. ҚР-ның 1997 жылғы ҚК нормаларында да, ҚР-ның 2014 жылғы ҚК нормаларында да бұзақылық үшін қылмыстық жауаптылық көздейтін ережелерде көлікте немесе өзге де қоғамдық орындарда мүлікті қасақана бүлдіру осы әрекеттің белгілерін құрайтыны көрсетілген. Осылайша, заң шығарушы қоғамдық орындарға көлікті де жатқызады.

ӘҚБтК-нің 441-бабының 1-бөлігінде жекелеген қоғамдық орындарда темекі шегуге тыйым салуды бұзғаны үшін әкімшілік жауаптылық белгіленген.

«Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодекстің 110-бабының 5-тармағында темекі бұйымдарын, оның ішінде қыздырылатын темекісі бар бұйымдарды, кальянға арналған темекіні, кальян қоспасын, темекіні қыздыру жүйелерін, электрондық тұтыну жүйелері мен сұйықтықтарды тұтынуға тыйым салынған орындардың тізбесі келтірілген:

білім беру ұйымдарының үй-жайлары мен аумағында, сондай-ақ кәмелетке толмағандардың демалуына арналған ұйымдарда;

денсаулық сақтау ұйымдарының үй-жайларында;

қоғамдық тамақтану орындарында;

мәдениет объектілерінде, музейлерде, кітапханалар мен дәрісханаларда, кинотеатрларда, театрларда, цирктерде, концерттік, шолу және көрме залдарында, спорт ұйымдары мен дене шынықтыру-сауықтыру ұйымдарында, спорт ареналарында және жаппай демалуға арналған басқа да құрылыстарда;

түнгі клубтарда, дискотекаларда;

жергілікті және алыс қатынастағы пойыздарда, әуе, теңіз және өзен көлігі кемелерінде, сондай-ақ қалалық, қала маңындағы және қалааралық қоғамдық автомобиль көлігінің салондарында, метрополитенде, жолаушылар мен багажды тұрақты және тұрақты емес автомобиль тасымалдауды жүзеге асыратын қоғамдық көлікте, таксиде;

әуежайлардың, теміржол, автомобиль және су вокзалдарының ғимараттарында, қоғамдық көліктің жабық аялдамаларында;

мемлекеттік органдар мен ұйымдарда;

жұмыс орындары мен жұмыс аймақтары болып табылатын үй-жайларда;

тұрғын үйлердің кіреберістерінде;

автожанармай құю станцияларының үй-жайлары мен аумағында;

балалар алаңдарында;

жерасты өткелдерінде;

кәмелетке толмаған адамдар болған кезде автомобиль көлік құралында.

«Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодекстің 110-бабы 5-тармағының 3) және 7) тармақшаларында көзделген нормалар темекі бұйымдарын, оның ішінде қыздырылатын темекісі бар бұйымдарды, темекіні қыздыру жүйелерін, электрондық тұтыну жүйелері мен оларға арналған сұйықтықтарды тұтыну үшін арнайы жабдықталған орындар бөлінген жағдайларда қолданылмайды («Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодекстің 110-бабының 6-тармағы).

Аталған орындардан басқа, қоғамдық орындарға көшелер, аулалар, саябақтар, гүлзарлар, жағажайлар және т.б. жатады.

Заң әдебиеттерінде бұл мәселе бойынша бірыңғай пікір жоқ. Қоғамдық орындарға жататын барлық орындарды тізіп шығу мүмкін емес деп есептейміз. Алайда орынды қоғамдық орынға жатқызуға мүмкіндік беретін негізгі белгілерді бөліп көрсету қажет:

біріншіден, бұл кез келген орын болуы мүмкін — көше, аула, балалар алаңы, саябақ, гүлзар, жағажай, кіреберіс, тұрғын үйдің лифті, қоғамдық көліктің барлық түрлері және т.б.;

екіншіден, онда кез келген уақытта құқыққа қайшы әрекеттердің еріксіз куәгерлері болуы мүмкін бөгде адамдар болады немесе болуы ықтимал.

Көрсетілген белгілер болған жағдайда қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық жасалған орынды қоғамдық орын деп тануға болады.

Талдауға алынған қылмыстық құқық бұзушылық құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады, яғни оның аяқталған деп танылуы үшін қандай да бір зардаптардың туындауына қарамастан, жоғарыда аталған әрекеттердің қоғамдық орындарда жасалуы жеткілікті.

Субъективтік жағы тек тікелей қасақаналықпен сипатталады, яғни адам қоғамдық орындарда есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын медициналық емес мақсатта тұтынуға байланысты өзінің заңсыз әрекеттерінің қоғамдық қауіптілігін түсінеді және осы әрекеттерді жасауды қалайды.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың себебі мен мақсаты саралауға әсер етпейді.

Субъектісі — он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға. Егер адам қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кезде алкогольді, есірткі құралдарын, психотроптық немесе басқа да есеңгірететін заттарды тұтынудан туындаған масаң күйде болса, ол қылмыстық жауаптылықтан босатылмайды (ҚК-нің 18-бабы). Сонымен қатар сот бұл мән-жайды қылмыстық жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жай ретінде ескеруі немесе қылмыстың сипатына қарай ескермеуі мүмкін (ҚК-нің 54-бабы 1-бөлігінің 12) тармағы).

Егер адам қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезінде есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды теріс пайдаланудан туындаған психикалық бұзылу салдарынан өз әрекеттерінің нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толық көлемде түсіне алмаса немесе оларды басқара алмаса, ол ҚК-нің 17-бабына сәйкес есі шектеулі адам деп танылады және қылмыстық жауаптылықтан босатылмайды. Бұл мән-жай соттың жаза тағайындау кезінде жазаны жеңілдететін мән-жай ретінде ескерілуі және медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тағайындауға негіз болуы мүмкін.

ҚК-нің 296-бабының 2-бөлігінде есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын өткізу мақсатынсыз заңсыз дайындау, қайта өңдеу, сатып алу, сақтау, тасымалдау үшін қылмыстық жауаптылық көзделген. Бұрын жоғарыда аталған әрекеттерді жасағаны үшін ӘҚБтК-нің 320-бабында әкімшілік жауаптылық көзделгенін атап өткен жөн. Алайда жоғарыда айтқанымыздай, осы әрекеттердің қоғамдық қауіптілігінің жоғарылауына байланысты енді оларды жасағаны үшін заң шығарушы қылмыстық жауаптылық белгіледі.

1998 жылғы 10 шілдедегі «Есірткі құралдары, психотроптық заттар, олардың аналогтары мен прекурсорлары туралы және олардың заңсыз айналымына және оларды теріс пайдалануға қарсы іс-қимыл шаралары туралы» ҚР Заңының 1-бабының 9) тармағына сәйкес есірткі құралдарын, психотроптық заттар мен прекурсорларды заңсыз дайындау деп өндірісті қоспағанда, есірткі құралдарын, психотроптық заттар мен прекурсорларды алуға мүмкіндік беретін барлық процестерді, сондай-ақ есірткі құралдарын, психотроптық заттар мен прекурсорларды басқа есірткі құралдарына, психотроптық заттарға және прекурсорларға айналдыруды тану қажет.

ҚР Жоғарғы Сотының «Есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтары мен прекурсорларының заңсыз айналымына байланысты істер бойынша заңнаманы қолдану туралы» нормативтік қаулысының 4-тармағына сәйкес заңсыз дайындау деп нәтижесінде есірткі құралдары, психотроптық заттар, олардың аналогтары немесе прекурсорлары алынған не бір есірткі құралы, психотроптық зат, олардың аналогы немесе прекурсоры тиісінше Тізімге енгізілген басқа затқа айналдырылған кез келген қасақана әрекеттерді тану қажет. Бір түрдегі есірткі құралының немесе психотроптық заттың, олардың аналогтарының нысанын өзгерту (ұсақтау, таблеткаларға, пилюляларға, тақташаларға, пасталарға және т.б. престеу) дайындау болып табылмайды.

Дайындау үй жағдайында (қолдан жасалған тәсілмен), яғни аталған құралдарды дайындау бойынша күрделі емес технологиялық әрекеттер (кептіру, кесу, құрамында есірткі бар өсімдіктерден қайнатпа дайындау және т.б.) жүргізілетін жерде жүзеге асырылуы мүмкін. Дайындау сондай-ақ мекемелерде, ұйымдарда немесе кәсіпорындарда шығарылатын өнімнің есебінен тыс (өнеркәсіптік тәсілмен немесе зертханалық жағдайларда) жүргізілуі мүмкін. Мұндай жағдайда ҚК-нің 296-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықпен қатар лауазымдық қылмыстық құқық бұзушылықты немесе жымқыруды қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша қосымша саралау мүмкіндігін қарастыру қажет.

Бастапқы және алынған өнімдердің физикалық жай-күйі (ерітінділер, ұнтақ тәрізді масса, дәндер, престелген тақташалар, бейтарап заттармен қоспалар, газ тәрізді күй және сол сияқтылар), сондай-ақ концентрациясы мен мөлшері әрекеттің мән-жайларын анықтау, оның қоғамдық қауіптілік дәрежесін бағалау үшін маңызды, бірақ саралау үшін маңызды емес.

Құрылымы бойынша бұл қылмыстық құқық бұзушылық формальды болып табылады, яғни оны тұтыну организмге тиісті әсер етуге, адамды эйфория күйіне түсіруге және абстиненттік синдромды жоюға қабілетті, ал бірнеше рет қабылданған жағдайда нашақорлық ауруына ықпал етуі мүмкін концентрациядағы дайын заттың ең болмағанда бір бөлігі алынған сәттен бастап немесе есірткі құралының, психотроптық заттың, олардың аналогтарының бір түрі басқа түрге айналдырылған сәттен бастап аяқталған деп есептеу қажет.

Есірткі құралдарын, психотроптық заттар мен прекурсорларды қайта өңдеу — нәтижесінде рафинациялау (бөгде қоспалардан тазарту), препараттағы есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың концентрациясын арттыру, сондай-ақ олардың негізінде есірткі құралдары, психотроптық заттар мен прекурсорлар болып табылмайтын заттарды алу жүзеге асырылатын әрекеттер (Заңның 1-бабының 12) тармағы).

ҚР Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 6-тармағына сәйкес есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын заңсыз қайта өңдеу деп тиісті рұқсатсыз бір түрдегі есірткі құралының немесе психотроптық заттың, олардың аналогтарының концентрациясын арттыру мақсатында қайта жасау немесе рафинациялау түсініледі. Құрамында есірткі бар өсімдіктің бір түрін кептіру, ұсақтау, кейбір бөліктерін бөліп алу және өзге де жолмен өзгерту заңсыз қайта өңдеу болып табылмайды (одан басқа есірткі құралы алынған жағдайларды қоспағанда).

Заңсыз қайта өңдеу есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын қайта өңдеуге бағытталған әрекеттер басталған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

ҚР Жоғарғы Сотының жоғарыда келтірілген нормативтік қаулысының 2-тармағына сәйкес есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын, оларды дайындау немесе қайта өңдеу үшін пайдаланылатын құралдар мен жабдықтарды, сондай-ақ прекурсорларды заңсыз сатып алу деп сатып алуды, алуды, басқа тауарлар мен заттарға айырбастауды, қарызды өтеу есебіне беруді, қарызға немесе сыйға алуды, табылған затты иемденуді, құрамында есірткі бар жабайы өсімдіктерді немесе осындай өсімдіктердің күзетілмейтін егістіктерінен оларды жинау аяқталғаннан кейін қалған бөліктерін жинауды және т.б. түсіну қажет.

Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын кез келген тәсілмен ұрлау немесе оларды қорқытып алу сатып алудың объективтік жағын құрамайды. Мұндай әрекеттер есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын ұрлағаны немесе қорқытып алғаны үшін қылмыстық жауаптылық көздейтін ҚК-нің 298-бабы бойынша сараланады.

Адамның есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын уақытша сақтау үшін алуы сатып алу болып табылмайды, яғни есірткі курьерінің қолында есірткі құралының болуы сатып алу, сақтау және тасымалдау ретінде қарастырылмайды.

Егер кінәлі адам бір есірткі құралына қатысты ҚК-нің 296-бабының 2-бөлігінде көрсетілген бірнеше әрекетті, мысалы, есірткіні заңсыз сатып алуды, сақтауды, тасымалдауды жүзеге асырса, қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы болмайды — жасалған әрекеттердің барлығы ҚК-нің 296-бабының 2-бөлігімен қамтылады.

Адамның иелігінен есірткі құралының табылуы өздігінен оған есірткі құралдарын заңсыз сатып алды деп айып тағуға негіз бар екенін білдірмейді. Есірткіні заңсыз сатып алу фактісінің болғанын дәлелдеу қажет. Егер мұндай дәлелдер болмаса, процестік құжаттарда «анықталмаған уақытта», «анықталмаған жерде», «анықталмаған адамнан ... есірткі құралын сатып алды» деген тұжырымдарды қолдануға жол берілмейді.

Теориялық тұрғыдан да, әсіресе практикалық тұрғыдан да, есірткі құралын жеке тұтыну үшін сатып алып, сақтаған, кейіннен қолындағы есірткінің бір бөлігін өткізген адамның әрекеттерін саралау мәселесі айтарлықтай қызығушылық тудырады. Практикада мұндай кінәлі адамның әрекеттері, әдетте, ҚК-нің 296-бабының 2-бөлігі және 297-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығымен сараланады. Менің ойымша, мұндай саралаумен келісуге болмайды, өйткені бір есірткі құралына қатысты өткізу мақсатымен де, өткізу мақсатынсыз да әрекеттер жасалған деп танылады. Менің пайымдауымша, мұндай жағдайларда кінәлінің есірткі құралын өткізу мақсатынсыз заңсыз сатып алу және сақтау әрекеттері сол есірткі құралын өткізуге оқталу сияқты неғұрлым ауыр қылмысқа айналады. Мұндай мән-жайларда қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы болмайды, өйткені жасалған әрекеттер есірткі құралдарын өткізуге оқталу ретінде саралаушы белгілеріне қарай ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігімен және 297-бабымен толық қамтылады.

Егер адам есірткі құралын өткізу мақсатында сатып алып, сақтаса, онда ҚК-нің 296-бабы бойынша саралау талап етілмейді, өйткені кінәлінің есірткі құралын сатып алған сәтінен бастап, оны кейіннен сақтауы және одан әрі өткізуі пайда табу мақсатындағы бірыңғай қасақаналықпен қамтылады. Сондықтан кінәлінің есірткі құралын сатып алуға, сақтауға және кейіннен өткізуге байланысты әрекеттері саралаушы белгілердің болуына қарай ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігімен және 297-бабымен толық қамтылады.

Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын заңсыз сатып алу оларды бір адамнан екінші адамға беру сәтінен бастап аяқталған қылмыстық құқық бұзушылық болып есептеледі.

Заңсыз сақтау деп тиісті рұқсатсыз кінәлі адамның нақты иелігінде есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтарының, оларды дайындау немесе қайта өңдеу үшін пайдаланылатын құралдар мен жабдықтардың, сондай-ақ прекурсорлардың болуына байланысты кез келген қасақана әрекеттерді, олардың сақталатын орнына (өзінде, жасырын жерде, үй-жайда, көлік құралында және басқа жерлерде) және сақтау уақытына қарамастан түсіну қажет.

Өткізу мақсатында заңсыз сақтау ниетінің бар-жоғын шешу кезінде осы құралдардың немесе заттардың, олардың аналогтарының шын мәнінде өткізуге дайындалғанын көрсететін дәлелдемелер жиынтығына сүйену қажет (мысалы, тек жеке тұтынуды жоққа шығаратын ірі мөлшердегі аталған құралдар мен заттардың, олардың аналогтарының табылуы, дозаларға бөлшектеп салынуы, оларды дайындауға немесе бөлшектеп салуға арналған құралдардың немесе жабдықтардың болуы, кінәлінің өзі есірткі тұтынбайтыны туралы фактінің анықталуы және т.б.).

Аталған құралдар немесе заттар жасырын түрде де, ашық түрде де, тегін немесе белгілі бір ақыға сақталуы мүмкін. Бұл мән-жайлар саралауға әсер етпейді. Есірткі құралдарының немесе психотроптық заттардың, олардың аналогтарының нақты меншік иесі кім екеніне қарамастан, заңсыз сақтау қылмыстық деп есептелуі мүмкін.

Ақтөбе облысының Жем қаласындағы гараждар аумағында азамат В. өсімдік тектес затты жұлып алып, үйіне әкелген, кептірген, ұсақтаған және жеке тұтыну үшін өзінде сақтаған. Сот В.-ның кептірілмеген есірткі құралы — марихуананы жұлып алу арқылы есірткі құралын заңсыз сатып алғанын анықтады. Бұдан кейін ол осы есірткі құралын үйінде, яғни заңсыз сақтаған. Содан соң кептіру арқылы марихуананы заңсыз дайындаған. Сот талқылауы барысында В.-ның қайта жасау немесе рафинациялау (бөгде қоспалардан тазарту) әрекеттерін жасамағаны анық дәлелденді. Сондықтан сот айыптаудан «қайта өңдеу» белгісін мүлдем дұрыс алып тастады, өйткені кінәлі ізделіп отырған шикізаттың сапасын өзгерту арқылы басқа есірткі құралын алуға бағытталған әрекеттерді жасамаған.

Осы мысалда есірткі құралын заңсыз сатып алу және сақтау белгілері бар, ал оны қайта өңдеу белгісі негізді түрде алып тасталған.

Бір мезгілде бірнеше түрдегі есірткі құралдарын заңсыз сатып алу және сақтау, олардың әрқайсысының мөлшері жеке алғанда ірі мөлшерді құраса, ҚК-нің 296-бабының 3-бөлігі бойынша біртұтас қылмыстық құқық бұзушылық ретінде сараланады. Мұндай жағдайларда қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы болмайды, оның үстіне әртүрлі түрдегі есірткі құралдарының мөлшерлері қосылуға жатпайды. Демек, егер адам есірткі құралдарының бірнеше түрін сақтаса, бірақ олардың ешқайсысы ірі мөлшерге жетпесе, әрекетті түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігі бойынша саралау қажет. Әртүрлі түрдегі есірткі құралдарын сақтау адамның оларды өткізу мақсатының бар екенін куәландыруы мүмкін. Бұл ұстанымды ҚР Жоғарғы Соты да қолдайды. Атап айтқанда, 1998 жылғы 14 мамырдағы нормативтік қаулының 11-тармағының 4-абзацында былай делінген: «Жиынтық кестеде әрбір есірткі құралының, олардың аналогтарының немесе психотроптық заттың мөлшері мен түрі жеке белгіленетіндіктен, егер адам әртүрлі есірткі құралдарымен немесе психотроптық заттармен, олардың аналогтарымен ұсталған жағдайда, кінәлінің әрекеттерін саралау кезінде әртүрлі есірткі құралдарының немесе психотроптық заттардың, олардың аналогтарының жалпы салмағын қосуға жол берілмейді».

Аталған ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 11-тармағының 6-абзацында былай делінген: «Есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтарының заңсыз айналымын саралау кезінде Жиынтық кестеде белгіленген мөлшерлерге сүйену қажет. Бұл ретте есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтарының саны әрбір түрі бойынша жеке анықталады және қосылуға жатпайды. Жиынтық кестеде ілеспе заттар мен толықтырғыштары бар есірткі құралдарының түрлері белгіленген жағдайларда (мысалы, ілеспе заттар мен толықтырғыштарды қоса алғандағы героин, тұздары бар кодеин, дәрілік нысандағы кодеин, тұздары бар метадон, тұздары бар морфин, бейтарап толықтырғыштары (ұн, қант, крахмал және т.б.) бар апиын, ілеспе заттарды қоса алғандағы тұздары бар кокаин, МДМА, МБДБ тұздарымен, ілеспе заттары бар эфедрон және т.б.), есірткі құралдарының толықтырғыштармен бірге алынған салмағына сүйену қажет».

Жұлынған қарасора мен апиын көкнәрі өсімдіктерінен тұратын есірткі құралдары мен психотроптық заттардың, олардың аналогтарының мөлшері мен салмағын анықтау кезінде құрамында есірткі заттары, олардың аналогтары жоқ бөліктерді (топырақ, тамырсабақтар және т.б.) бөліп алу қажет.

Соттар адамның бойынан құрамында есірткі бар (күшті әсер ететін) ерітінділер табылған жағдайда қылмыстық жауаптылық тек сараптамалық жолмен осы ерітіндінің аталған мөлшерін алу үшін ірі немесе аса ірі мөлшердегі есірткі құралы немесе психотроптық зат, олардың аналогы пайдаланылғаны анықталған кезде ғана туындауы мүмкін екенін ескеруге тиіс.

Заңсыз сақтау есірткі құралдары, психотроптық заттар, олардың аналогтары кінәлінің нақты иелігінде бола бастаған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.

Бұған дейін келтірілген Заңның 1-бабының 14) тармағына сәйкес есірткі құралдарын, психотроптық заттар мен прекурсорларды тасымалдау және жөнелту деп Қазақстан Республикасының шегінде есірткі құралдарын, психотроптық заттар мен прекурсорларды орнын ауыстыруға бағытталған кез келген әрекеттер түсініледі.

ҚР Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 2-1-тармағында есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын заңсыз тасымалдау деп ҚР заңнамасын бұза отырып жасалған, оларды тасымалдау тәсілі мен сақтау орнына қарамастан, оның ішінде бір елді мекеннің шегінде де Қазақстан Республикасының аумағында орнын ауыстыруға бағытталған кез келген әрекеттер танылатыны көрсетілген.

Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды және олардың аналогтарын заңсыз тасымалдау оларды жасыру арқылы, оның ішінде көлік құралындағы арнайы жабдықталған жасырын орындарда, багажда, киімде, сондай-ақ адамның немесе жануардың дене қуыстарында және т.б. жүзеге асырылуы мүмкін.

Тасымалдауды есірткі құралдары, психотроптық заттар, олардың аналогтары заңсыз иелігінде тұрған адамның өзі де, оның тапсырмасы бойынша басқа адамдар да жүзеге асыруы мүмкін. Аталған құралдар мен заттарды, олардың аналогтарын тасымалдауды басқа адамдарға тапсырған адам тасымалдауды ұйымдастырғаны үшін жауаптылықта болады, ал тасымалдау қылмыстық заңға сәйкес қылмыстық жауаптылыққа жатпайтын адамдар арқылы жүзеге асырылған жағдайда (мысалы, есі дұрыс емес адамдар, қылмыстық жауаптылық басталатын жасқа толмаған адамдар немесе жүктің сипаты туралы хабарсыз адамдар), қылмыстық құқық бұзушылықтың орындаушысы ретінде жауаптылықта болады.

Адамның әрекеттерінде өткізу мақсатынсыз заңсыз тасымалдау қылмыстық құқық бұзушылығы құрамының бар-жоғы және аталған құрамды есірткі құралын, психотроптық затты немесе олардың аналогтарын өткізу мақсатынсыз заңсыз сақтаудан ажырату мәселесі әрбір нақты жағдайда пиғылдың бағытын, тасымалдаудың нақты мән-жайларын, есірткі құралдарының, психотроптық заттардың немесе олардың аналогтарының санын, мөлшерін, көлемін, олардың орналасқан жерін, сондай-ақ істің басқа да мән-жайларын ескере отырып шешілуге тиіс. Мысалы, егер есірткі тұтынатын адам бір аптаға демалысқа кетіп, осы күндері тұтыну үшін өзімен бірге есірткі құралдарын алып жүрсе, оның әрекеттері есірткі құралын заңсыз сатып алу және сақтау ретінде саралануы тиіс. Бұл жағдайда тасымалдау құрамы болмайды.

Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тасымалдау оларды тасымалдау басталған сәттен бастап аяқталған қылмыстық құқық бұзушылық деп есептелуге тиіс.

Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын Кеден одағының кедендік шекарасы немесе Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы заңсыз тасымалдау ҚК-нің 286-бабы бойынша айналымнан алынған заттардың немесе айналымы шектелген заттардың контрабандасы ретінде сараланады.

ҚК-нің 296-бабының 2-бөлігінің міндетті белгісі — есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын өткізу мақсатының болмауы, яғни олар басқа адамға беру үшін емес, өз тұтынуы үшін дайындалады, қайта өңделеді, сатып алынады, сақталады және тасымалданады. Бұдан басқа, ҚК-нің 296-бабының 2-бөлігі бойынша саралау үшін олардың мөлшері ірі болмауы қажет.

ҚК-нің 296-бабының 3-бөлігінде есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын ірі мөлшерде өткізу мақсатынсыз заңсыз дайындау, қайта өңдеу, сатып алу, сақтау, тасымалдау үшін қылмыстық жауаптылық көзделген.

ҚК-нің 296-бабының 3-бөлігінің айрықша ерекшелігі — саралаушы белгінің, яғни есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтарының ірі мөлшерінің болуы.

ҚК-нің 296-бабының 4-бөлігінде аса саралаушы белгі ретінде есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтарының аса ірі мөлшері белгіленген.

Түсіндіріліп отырған баптың 2, 3 және 4-бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Адам есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын өткізу мақсатынсыз заңсыз дайындап, қайта өңдеп, сатып алып, сақтап, тасымалдап жатқанын түсінеді және мұны қалайды.

ҚК-нің 296-бабына ескертпеге сәйкес есірткі құралдары мен психотроптық заттардың мөлшері ҚР Үкіметі бекітетін заңсыз айналымда анықталған есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтары мен прекурсорларын шағын, ірі және аса ірі мөлшерлерге жатқызу туралы Жиынтық кестемен айқындалады.

Есірткі құралдары мен психотроптық заттар аналогтарының шағын, ірі және аса ірі мөлшерлері өздері аналогы болып табылатын есірткі құралдары мен психотроптық заттардың шағын, ірі және аса ірі мөлшерлеріне сәйкес келеді.

Мәселен, ҚР Үкіметінің 2019 жылғы 3 шілдедегі қаулысымен бекітілген, ҚР Үкіметінің 2019 жылғы 25 желтоқсандағы № 975 қаулысымен енгізілген өзгерістері бар заңсыз айналымда анықталған есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтары мен прекурсорларын шағын, ірі және аса ірі мөлшерлерге жатқызу туралы Жиынтық кестеге сәйкес гашиштің ірі мөлшері 5 грамнан 200 грамға дейін; аса ірі мөлшері — 200 грамнан жоғары; героиннің ірі мөлшері — 0,01 грамнан 1,0 грамға дейін; аса ірі мөлшері — 1,0 грамнан жоғары болады».

Ірі және аса ірі мөлшер осы заттардың көп санымен, салмағымен, көлемімен, қасиеттерімен және адам организміне әсер ету дәрежесімен сипатталады. Әртүрлі түрдегі есірткі құралдарымен, психотроптық заттармен, олардың аналогтарымен заңсыз әрекеттер жасалған кезде олардың мөлшері жалпы санын да, жиынтық тиімділігін де ескере отырып айқындалуға тиіс. Есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтарының мөлшерін ірі немесе аса ірі деп тану үшін сот-сараптамалық зерттеу жүргізу қажет.

1997 жылғы ҚК-нің 259-бабынан айырмашылығы, 2014 жылғы ҚК-нің 296-бабының 1-бөлігінде бұрын әкімшілік құқық бұзушылықтарға жатқызылған әрекеттер үшін қылмыстық жауаптылық көзделген. Бұдан басқа, 2014 жылғы ҚК-нің 296-бабының 2, 3 және 4-бөліктерінде қылмыс нысанасын өткізу мақсатының болмауы деген ортақ белгі көзделген.

ҚК-нің 296-бабына ескертпеде көрсетілген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босату төмендегі үш шарттың біреуі болған жағдайда мүмкін:

жеке тұтыну үшін сатып алынған есірткі құралын, психотроптық затты, олардың аналогтарын өз еркімен тапсыру;

есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын медициналық емес мақсатта тұтынуына байланысты медициналық көмек алу үшін медициналық мекемеге өз еркімен жүгіну;

есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтары мен прекурсорларының заңсыз айналымына байланысты қылмыстарды ашуға немесе жолын кесуге, оларды жасаған адамдарды әшкерелеуге, қылмыстық жолмен алынған мүлікті анықтауға белсенді түрде жәрдемдесу.

Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын, прекурсорларды өз еркімен тапсыру дегеніміз — адамның осы құралдар мен заттарды басқа жолмен билік етуге нақты мүмкіндігі бола тұра, оларды билік өкілдеріне беруі. Осы белгіні анықтау кезінде екі мән-жайға назар аудару қажет. Біріншіден, осы құралдар мен заттарды оларды иеленген адамның ниетінің жай ғана болуы емес, тіпті жазбаша түрде білдірілген болса да, тиісті адамдарға нақты тапсыру фактісі болуы тиіс. Екіншіден, осы құралдар мен заттарды тапсыру шынымен ерікті болуы керек, мәжбүрлі түрде (құқық қорғау органдары қызметкерлерінің әшкерелеу қаупі төнгендіктен) жасалмауы тиіс.

Адам ұсталған кезде, сондай-ақ есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын анықтау және алып қою бойынша тергеу әрекеттері жүргізілген кезде және т.б. осындай құралдар мен заттарды аталған әрекеттерді жүзеге асыратын лауазымды адамның ұсынысы бойынша беру ҚК-нің 296-бабына ескертпенің 2-тармағын қолдануға негіз болмайды. Сонымен бірге есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын беру тергеу әрекеттері басталғанға дейін жүзеге асырылса, мұндай жағдайларда тапсыру ерікті деп танылуға тиіс.

ҚР Жоғарғы Сотының «Есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтары мен прекурсорларының заңсыз айналымына байланысты істер бойынша заңнаманы қолдану туралы» нормативтік қаулысының 18-тармағының 2 және 3-абзацтарына сәйкес: «Егер құқыққа қайшы әрекеттер жасады деген күдік бар адам есірткі құралдарын немесе өзге де заттарды анықтау мақсатында жүргізілетін жеке тінту, тұрғын үйді немесе өзге де үй-жайды тінту басталғанға дейін анықталуы мүмкін болған есірткі құралдарын өз еркімен берсе, бұл ҚК-нің 296-бабына ескертпенің 2-тармағында көзделген ерікті түрде тапсыру болып табылмайды. Егер адам бір жерде тінту жүргізу кезінде жеке тұтыну үшін есірткі құралдарының басқа жерде (саяжайда, бақшада, көршісінде және т.б.) сақталып тұрғанын мәлімдесе және оның нұсқауынсыз оларды табу мүмкін болмаған жағдайда, аталған әрекеттер ерікті түрде тапсыру деп танылады және ҚК-нің 296-бабына ескертпенің 2-тармағына сәйкес адам осы бап бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

Есірткі құралдарын тұтынуына байланысты медициналық көмек алу үшін өз еркімен жүгіну қылмыстық жауаптылықтан босатудың негізі ретінде қылмыстық қудалау органы құқық бұзушылық фактісін анықтағанға дейін ғана орын алуы мүмкін».

ҚК-нің 65-бабына сәйкес кінәлінің жеке басын ескере отырып, ҚК-нің 296-бабында көзделген қылмыстық теріс қылық жасағаны немесе алғаш рет қылмыс жасағаны үшін қылмыстық жауаптылықтан босату мүмкіндігі жоққа шығарылмайтынын атап өткен жөн. Бұл есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды өзінде болмағандықтан тапсырмаған, бірақ өз кінәсін мойындап келген, есірткі құралдарының, психотроптық заттардың немесе олардың аналогтарының заңсыз айналымына байланысты қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға және тергеп-тексеруге жәрдемдескен адамдарға да қатысты.

Сонымен бірге егер адам есірткіні өз еркімен тапсырғанымен, құқық қорғау органдарымен одан әрі ынтымақтасудан бас тартса (есірткіні қашан, қайда және қандай мән-жайларда сатып алғанын айтпаса, есірткі құралдарын сатып алу мен сақтау бойынша кінәсін мойындамаса), онда адамды жауаптылықтан босатуға негіздердің бар екендігі туралы айтуға болмайды.

Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын медициналық емес мақсатта тұтынуына байланысты медициналық көмек алу үшін кез келген медициналық мекемеге өз еркімен жүгіну есірткі тұтынатын адамның нашақорлықтан емделу мақсатында медициналық мекемеге өз еркімен жүгінгенін білдіреді. Бұл ретте ол тек есірткіні тұтынғаны үшін ғана емес, сонымен қатар медициналық мекемеге келгенге дейін есірткіге қатысты жасаған заңсыз әрекеттері үшін де қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды.

Есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтары мен прекурсорларының заңсыз айналымына байланысты қылмыстарды ашуға немесе жолын кесуге, оларды жасаған адамдарды әшкерелеуге, қылмыстық жолмен алынған мүлікті анықтауға белсенді түрде жәрдемдесу субъектінің алдын ала тергеу немесе анықтау органдарының қылмысты ашуға немесе жолын кесуге, істің нақты мән-жайларын, әрекетті жасауға қатысы бар адамдарды, олардың орналасқан жерін анықтауға және оларды ұстауға, есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын және т.б. іздестіруге бағытталған іс-шараларына жеке әрі ерікті түрде қатысуын көздейді.

Қылмыстық жолмен алынған мүлікті анықтауға белсенді түрде көмек көрсету есірткіні сақтау, дайындау немесе өткізу орындары туралы ғана емес, сонымен қатар есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтары мен прекурсорларының заңсыз айналымы есебінен қылмыстық жолмен алынған өзге де мүлік туралы (валюта, зергерлік бұйымдар, шетелдік банктердегі шоттар және сол сияқтылар) ақпарат беруді көздейді.

ҚК-нің 296-бабының 1, 2, 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

ҚК-нің 296-бабының 4-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстар санатына жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Бастапқы құжаттағы интернет-сілтемелер (өзгеріссіз сақталған):

•  Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау