Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 166-бабына түсініктеме. Қылмыстық процесте қаралатын азаматтық талап қоюлар

• 1. Қылмыстық процесте жеке және заңды тұлғалардың қылмыстық құқық бұзушылықпен немесе есі дұрыс емес адамның қоғамға қауіпті әрекетімен тікелей келтірілген мүліктік және моральдық зиянды өтеу туралы, сондай-ақ жерлеуге, жәбірленушіні емдеуге жұмсалған шығындарды, оған сақтандыру өтемақысы, жәрдемақы немесе зейнетақы ретінде төленген сомаларды, сондай-ақ анықтау, алдын ала тергеп-тексеру ісін жүргізуге және сотқа қатысуға, оның ішінде өкілдік етуге байланысты жұмсалған шығындарды өтеу туралы жеке және заңды тұлғалардың азаматтық талап қоюлары қаралады.
• 2. Қылмыстық іс бойынша берілген азаматтық талап қоюды дәлелдеу осы Кодексте белгіленген қағидалар бойынша жүргізіледі. Егер берілген азаматтық талап қоюға байланысты туындаған құқықтық қатынастар осы Кодекспен реттелмесе, онда азаматтық процестік заңнаманың нормалары осы Кодекске қайшы келмейтін бөлігінде қолданылады.
• 3. Егер осы баптың бірінші бөлігінде көрсетілген тұлғалар қылмыстық іс бойынша іс жүргізу барысында азаматтық талап қою бермесе немесе оны бергеннен кейін кері қайтарып алса, не ол сотта қараусыз қалдырылса, олар оны азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен беруге құқылы. Талап қоюшының азаматтық талап қоюды кері қайтарып алу немесе оны қараусыз қалдыру туралы өтінішхатын сот осы Кодекске және азаматтық процестік заңнаманың нормаларына сәйкес шешеді.
• 4. Азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қабылданған азаматтық талап қою жөніндегі шешім қылмыстық сот ісін жүргізу барысында сол негіздер бойынша сол тұлғаларға қатысты сол талап қоюды қайта беруге кедергі келтіретін негіз болып табылады.
• Бұрын атап өткеніміздей, мүлікке тыйым салу азаматтық талап қою мәселелерімен табиғи түрде байланысты, өйткені ол қылмыстық іс бойынша азаматтық талап қоюды қамтамасыз етуге бағытталған. Қылмыстық іс бойынша жәбірленуші шеккен зиян және ҚПК-нің 166-бабының 1-бөлігінде көрсетілген өзге де шығындар кез келген азаматтық талап қоюды мәлімдеуге объективті негіз болып табылады. Сондықтан ҚПК-нің 166-бабы 1—2-бөліктерінің нормалары мағынасындағы азаматтық талап қою қылмыстық іс материалдарының бір бөлігі болып табылады, қылмыстық іс бойынша беріледі және қылмыстық істі дұрыс шешу үшін маңызы бар мән-жайларды дәлелдеу кезінде пайдаланылатын сол дәлелдемелерге негізделеді: қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиянның сипаты мен мөлшері кез келген қылмыстық іс бойынша дәлелдеу нысанасының маңызды элементі болып табылады және оны анықтау, толық өтеу адамның қылмыстық жауаптылығы мен жазасының мазмұнына байланысты болады (ҚПК-нің 113-бабы 1-бөлігінің 7) тармағы). Осыған байланысты азаматтық талап қоюды мәні бойынша қарау оны берген қылмыстық іс бойынша сот отырысын өткізіп жатқан сол сотта жүзеге асырылады.
• Азаматтық талап қою дегеніміз — азаматтық талап қоюшының, әдетте қылмыстық құқық бұзушылықтан зардап шеккен адамның (жеке немесе заңды тұлғаның) оны жасаған адамға немесе әрекеттері салдарынан зиян (мүліктік, дене немесе моральдық) келтірілгені үшін материалдық жауаптылықта болатын тұлғаларға қоятын ақшалай талаптары (талап қою бағасы). Қылмыстық құқық бұзушылықтан зардап шеккен адамның пайдасына азаматтық талап қоюды басқа тұлғалар (мысалы, прокурор, заңды өкілдер, өкілдер) бере алады немесе әрекет жасау нәтижесінде өздеріне де зиян келтірілген басқа субъектілер (мысалы, сақтандыру ұйымдары) мәлімдей алады.
• Дәлелденген жағдайда қылмыстық құқық бұзушылықпен де, есі дұрыс емес адамның қоғамға қауіпті әрекетімен де келтірілген зиян толық немесе ішінара өтелуге жатады. Қылмыстық іс бойынша анықталған мән-жайлардан туындайтын басқа азаматтық талап қоюлар, егер олар жәбірленушіні жерлеуге, емдеуге, оның өзінің және өкілінің анықтау, алдын ала тергеп-тексеру ісін жүргізуге және сотқа қатысуына жұмсалған шығындарды өтеу мақсатында берілсе, қылмыстық іспен бірге бір іс жүргізуде қаралуға жатады. Регрестік талап қоюлар қылмыстық іспен бір мезгілде тек қылмыстық құқық бұзушылықпен немесе қылмыстық заңмен тыйым салынған есі дұрыс емес адамның әрекетімен оған зиян келтірілуіне байланысты жәбірленушіге сақтандыру өтемақысы, жәрдемақы немесе зейнетақы ретінде төленген сомаларды өтеу мақсатында берілген жағдайда ғана қаралуы мүмкін (2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 «Қылмыстық процесте азаматтық талап қоюды қарау туралы» ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының тармағы).
• Егер қылмыстық іс бойынша сот айыптау үкімін шығарса немесе есі дұрыс емес адамға қатысты медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын қолдану туралы қаулы шығарса, азаматтық талап қою толық немесе ішінара қанағаттандырылуға жатады. Талап қоюды толық немесе ішінара қанағаттандыру туралы шешімді сот келтірілген зиянның сипаты мен мөлшерінің, сондай-ақ оның келтірілу мән-жайларының дәлелденуіне қарай қабылдайды.
• ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 3), 4) тармақтарында көрсетілген негіздер бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы қаулы шығарылған кезде де азаматтық талап қою толық қанағаттандырылуға жатады. Егер келтірілген залалдың сомасына күдікті, айыпталушы, сотталушы немесе олардың заңды өкілдері және т.б. дау айтса, онда іс бойынша іс жүргізу ҚПК-нің 35-бабының 4-бөлігінде көзделген қағидалар бойынша жалғастырылады және азаматтық талап қою даудың мәні бойынша шешіледі.
• Қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген залалды өтеудің негіздері, шарттары, көлемі мен тәсілі азаматтық талап қоюды қылмыстық іспен бірге қарау кезінде азаматтық, еңбек және басқа да заңнаманың нормаларына сәйкес айқындалады. Зиян келтіргені үшін жауаптылықтың жалпы негіздері Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің Ерекше бөлігінің 47-тарауында айқындалған (2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 «Қылмыстық процесте азаматтық талап қоюды қарау туралы» ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 26-тармағы).
• Сот отырысында дәлелдеу міндеті: азаматтық талап қоюдың негіздерін, қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиянның түрін, зиянның сипатын, мөлшері мен дәрежесін; кімге зиян келтірілгенін және кімнің азаматтық талап қоюшы ретінде қатысатынын; келтірілген зиян үшін кім жауапты болуға тиіс екенін және іс бойынша кімнің азаматтық жауапкер ретінде қатысатынын; қылмыстық құқық бұзушылық жасалған сәттегі зиян келтірілген адамның мінез-құлқын; күдіктінің, айыпталушының (азаматтық жауапкердің) мүліктік жағдайын дәлелдеу міндеті жеке-жариялы және жариялы айыптау және қылмыстық қудалау істері бойынша айыптаушыға жүктеледі. Жеке айыптау істері бойынша (ҚПК-нің 410-бабы) азаматтық талап қою бойынша дәлелдеу ауыртпалығы азаматтық талап қоюшыларға (жеке айыптаушыларға) жүктеледі, олар мүліктік залал немесе моральдық зиян келтірілуіне байланысты өз құқықтарын қорғау үшін қажетті дәлелдемелерді сотқа ұсынуға, ал мұны істей алмаған жағдайда олардың қайда орналасқанын хабарлап, оларды алдыру туралы өтінішхат беруге тиіс. Соттың функциялары жеке айыптаушыға оның өтінішхаты бойынша азаматтық іс бойынша дәлелдемелерді жинауға жәрдемдесуден тұрады (2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 «Қылмыстық процесте азаматтық талап қоюды қарау туралы» ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 13-тармағы).
• Қылмыс жасаудан туындайтын азаматтық талап қою қылмыстық процестің де, азаматтық процестің де нысанасы болуы мүмкін болғандықтан, тұлғаның талап қою талаптары ресімделетін бастапқы материалдар (талап қою арызы және оған қоса берілетін құжаттар) ҚПК нормаларына қайшы келмейтін (ҚПК-нің 73-бабы, 166-бабының 3-бөлігі, 167-бабының 5-бөлігі) Азаматтық процестік кодекстің нормалары мен тәртібі негізінде жасалады (148—149-баптарды қараңыз).
• Қылмыстық процесте азаматтық талап қою беру әрдайым жәбірленушінің құқығы ретінде қарастырылады, прокурордың тікелей міндеті болып табылатын жекелеген жағдайларды қоспағанда. Сондықтан жәбірленуші әртүрлі себептермен талап қоюды азаматтық сот ісін жүргізу саласына ауыстыра алады (осы қылмыстық іс бойынша талап қою бермеген, оны қылмыстық істен кері қайтарып алған, талап қою сотта қылмыстық іс бойынша қаралмаған). Бұл мән-жай азаматтық процесте сот шешімі шығарылған сол негіздер бойынша қылмыстық іс бойынша талап қоюмен қайта жүгінуді жоққа шығарады (ҚПК-нің 166-бабының 4-бөлігі).
• ҚПК-нің 166-бабы 2-бөлігінің нормалары қылмыстық процестің сот үкімі шығарылғанға дейін тәркілеу жүргізу (ҚПК-нің 71-тарауы) сияқты мәселесін де қозғайды. Мәселен, күдіктінің, айыпталушының мүлікті басқа тұлғалардың атына қайта ресімдеу арқылы жасыруын куәландыратын мән-жайлар анықталған жағдайда, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам мемлекеттік немесе қылмыстық іс бойынша жәбірленушілердің мүддесі үшін азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен мәмілелерді (сатып алу-сату, сыйға тарту, жалға беру, сенімгерлік басқаруға беру және басқа да мәмілелерді) жарамсыз деп тану туралы талап қоюмен сотқа жүгіну мәселесін шешу жөнінде прокурорға өтінішхат береді (ҚПК-нің 668-бабының 3-бөлігі). Олар сондай-ақ ҚПК-де көрініс таппаған азаматтық процестің мынадай мәселелерімен байланысты: сотта тапсырма бойынша өкілдік ету, өкілдің өкілеттіктерін ресімдеу (АПК-нің 57—61-баптары); дәлелдеуден босату негіздері (АПК-нің 76-бабының 3-бөлігі), талап қою арызының нысаны мен мазмұны және оған қоса берілетін құжаттар (АПК-нің 148—149-баптары).

Марат Чекишевич Қоғамовтың, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкерінің Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктемесі.

Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы https://zakonpravo.kz/ Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар