Шартты біржақты өзгерту, бұзу туралы сотқа талап қою кезінде сотқа дейінгі дауды реттеудің міндетті тәртібі белгіленген

Азаматтық кодекстің 402-бабының 2-тармағына сәйкес сотта шартты біржақты өзгерту, бұзу туралы талап қою үшін дауды реттеудің міндетті сотқа дейінгі тәртібі белгіленген.

Шартты өзгерту, бұзу туралы талап қою контрагенттің шартты өзгерту немесе бұзу туралы ұсыныстан бас тартуы туралы жауап алынғаннан кейін не ұсыныста, заңда немесе шартта көрсетілген мерзімде жауап алынбаған жағдайда, ал мұндай мерзім болмаған кезде – отыз күн өткеннен кейін сотқа берілуі мүмкін. Дауды сотқа дейін реттеу туралы талаптың орындалмауы талап қоюды қайтаруға немесе оны қараусыз қалдыруға негіз болып табылады (Азаматтық процестік кодекстің (бұдан әрі – АПК) 152-бабы 1-бөлігінің 1) тармақшасы, 279-бабының 1) тармақшасы). Шартты өзгерту немесе бұзу туралы талап қоюларды қабылдау мәселесін шешу кезінде соттар талап қоюшылардың дауды сотқа дейін реттеу туралы шартты орындағанын міндетті түрде тексеруі қажет.

Талап қоюшы К.С. Жетісу облысының Талдықорған қалалық сотына Ж.Т.-ға шартты сыйға тарту шартын бұзу туралы талаппен жүгінген. Бұл ретте талап қою арызына талап қоюшының жауапкерге шартты тоқтату туралы ұсыныс жібергенін растайтын құжаттар қоса берілмеген. Азаматтық іс қозғалғаннан кейін, 2023 жылғы 28 желтоқсанда жауапкер дауды сотқа дейін реттеу тәртібінің сақталмауына байланысты талап қоюды қараусыз қалдыру туралы арыз берген. Соттың 2024 жылғы 1 ақпандағы ұйғарымымен шартты тоқтату туралы ұсыныстың жауапкердің тұрғылықты жері бойынша емес, басқа мекенжайға жіберілгені расталуына байланысты АПК-нің 279-бабының 1) тармақшасы негізінде талап қою қараусыз қалдырылған.

Талап қоюшының шартты тараптардың келісімі бойынша өзгерту немесе бұзу туралы сотқа дейінгі хабарлау рәсімін сақтауын тексеру кезінде мұндай ұсыныстың тиісті мекенжайға жіберілгеніне және оның жеткізілгенін растайтын дәлелдердің болуына назар аудару қажет. Талап қоюшы тарапты хабардар ету үшін ақылға қонымды шаралар қабылдағанына қарамастан, жауапкер сотқа дейінгі ұсынысты алмаған жағдайда, сот сотқа дейінгі тәртіптің сақталғанын тануы мүмкін.

Талап қоюшы шартты өзгерту, бұзу туралы соттан тыс ұсынысты іс бойынша іс жүргізу қозғалғаннан кейін жіберген жағдайда, талап қоюды қайтаруға немесе оны қараусыз қалдыруға негіз жойылады. Мұндай қорытындымен келісуге болады, өйткені дауды сотқа дейін реттеудің жүргізілмеуіне байланысты талап қоюды қайтарудың (қараусыз қалдырудың) қосымша шарты осы рәсімді қолдану мүмкіндігінің сақталуы болып табылады. Шартты өзгерту, бұзу жөніндегі соттан тыс рәсім талап қою берілгеннен кейін жүзеге асырылып, дауды реттеу мүмкіндігі таусылған жағдайда, талап қоюды қайтарудың немесе оны қараусыз қалдырудың қажеттілігі болмайды.

Соттылық

Шарттарды өзгерту және бұзу туралы даулардың соттылығы АПК-нің 3-тарауының нормаларымен айқындалады. Мұндай даулар, жалпы ереже бойынша, жауапкердің тұрғылықты жері бойынша сотқа жатады (АПК-нің 29-бабы). Сонымен қатар заңда: инвестициялық даулардың соттылығы (АПК-нің 27-бабының 1–2-бөліктері), шартта орындау орны көрсетілген жағдайда талап қоюшының таңдауы бойынша соттылық (АПК-нің 30-бабының 6-бөлігі), жылжымайтын мүлікке құқықтар туралы даулардың ерекше соттылығы (АПК-нің 31-бабының 1-бөлігі), сондай-ақ шарттық соттылық (АПК-нің 32-бабы) көзделген.

Зерттелген азаматтық істерді талдау Қазақстан Республикасының соттары аумақтық соттылық мәселелері бойынша заңнама талаптарын негізінен сақтайтынын көрсетті. Сонымен қатар істердің соттылығына қатысты жекелеген бұзушылықтар орын алған.

Алматы облысы Балқаш аудандық соты судьясының 2022 жылғы 20 желтоқсандағы ұйғарымымен А.К.-ның «Б» ЖШС-не шартты бұзу және ақшалай соманы өндіріп алу туралы талап қоюы қайтарылған. Азаматтық іс материалдарына сәйкес тараптар алдын ала төлем жасау талаптарымен терезелер мен есіктерді дайындау және орнату туралы шарт жасасқан. Шарттық міндеттемелердің ұзақ уақыт бойы бұзылғанына сілтеме жасай отырып, талап қоюшы А.К. жауапкердің орналасқан жері бойынша сотқа жүгінген. Аталған ұйғарымда Алматы облысының Балқаш аудандық сотының судьясы даудың осы сотқа соттылығына жатпайтыны туралы қорытынды жасап, талап қою шарт жасалған немесе орындалған жері – Алматы қаласы бойынша берілуі мүмкін екенін көрсеткен.

Алматы облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2023 жылғы 14 ақпандағы ұйғарымымен бірінші сатыдағы соттың актісі күшін жойып, азаматтық іс мәні бойынша қарау үшін сол сотқа жіберілген. Апелляциялық саты бұған дейін, 2021 жылғы 29 желтоқсанда Алматы қаласы Әуезов ауданының № 2 аудандық сотының ұйғарымымен А.К.-ның «Б» ЖШС-не шартты бұзу туралы талап қоюы жауапкердің нақты орналасқан жері аталған ауданның аумағында анықталуына байланысты соттылығы бойынша Алматы облысының Балқаш аудандық сотына жіберілгеніне сүйенген.

Осылайша, бірінші сатыдағы соттың даудың Алматы облысының Балқаш аудандық сотына соттылығы жоқ деген қорытындысы заң талаптарына сәйкес деп танылуға жатпайды. АПК-нің 29-бабының 1-бөлігінде көзделген жалпы ережеге сәйкес талап қою жауапкердің орналасқан жері бойынша сотқа беріледі. Жоғарыда келтірілген талап қою арызында (Балқаш аудандық сотына қайта келіп түскен) талап қоюшы жауапкердің осы ауданда тіркелгені туралы мәліметтерді көрсеткен. Судьяның АПК-нің 30-бабының 9-бөлігін қолдануға байланысты туындаған даудың осы аудандық сотқа соттылығы жоқ деген сілтемесі талап қоюшының таңдауы бойынша соттылықты айқындайтын заңға қайшы келеді. Баламалы соттылық кезінде азаматтық істі қарау орнын таңдау құқығы заңмен арыз берушіге берілген.

Мемлекеттік баж

Қазақстан Республикасы Конституциясының 35-бабында белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу әркімнің борышы әрі міндеті болып табылатыны туралы жалпы талап көзделген.

Соттардағы мемлекеттік баж мөлшерлемелері Салық кодексінің 610-бабында айқындалған. Салық кодексінің 610-бабы 1-тармағының 1) тармақшасына сәйкес, жалпы ереже бойынша, мүліктік сипаттағы талап қою арыздарынан мемлекеттік баж талап қою сомасына қарай пайыздық мөлшерде алынады.

АПК-нің 104-бабының 1-бөлігінде талап қою бағасын айқындау тәртібі белгіленген. Оған сәйкес тұрғын үйді жалдауды қоспағанда, мүліктік жалдау (жалға алу) шартын мерзімінен бұрын бұзу туралы талап қоюларда талап қою бағасы шарттың (келісімшарттың) қолданылу мерзімінің қалған кезеңіндегі мүлікті пайдаланғаны үшін төлемдердің жиынтығымен айқындалады, бірақ үш жылдан аспауға тиіс (аталған баптың 1-бөлігінің 10) тармақшасы).

Сонымен бірге Салық кодексінің 610-бабының 7) тармақшасына сәйкес тұрғын үйді жалдау шартын өзгерту немесе бұзу туралы талап қоюлардан, сондай-ақ мүліктік емес сипаттағы немесе бағалауға жатпайтын өзге де талап қою арыздарынан мемлекеттік баж 0,5 айлық есептік көрсеткіш (бұдан әрі – АЕК) мөлшерінде төленеді.

Жалпы алғанда, сот практикасында шартты бұзу, өзгерту туралы талаптарды мүліктік емес немесе бағалауға жатпайтын талаптар ретінде тану тәсілі қалыптасқан. Сонымен бірге құқықтық реттеуді жетілдіру тұрғысынан жалдау шартын бұзу туралы талаптарға қатысты АПК мен Салық кодексінің тәсілдерін біріздендіру мәселесі туындайды.

Шартты өзгерту және бұзу туралы талап қоюлар көбінесе мүлікті қайтару, ақшалай сомаларды өндіріп алу туралы талаптармен бірге қойылады. Мұндай жағдайларда Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 9 «Азаматтық істер бойынша сот шығыстары туралы Қазақстан Республикасының заңнамасын соттардың қолдануы туралы» нормативтік қаулысының 5-тармағында мүліктік және мүліктік емес сипаттағы талаптарды қамтитын талап қоюлардан мемлекеттік баж талаптардың әрбір түрі үшін белгіленген мөлшерге сәйкес бір мезгілде төленетіні туралы ереже белгіленген.

АПК-нің 104-бабының 2-бөлігінде талап қоюшының талап қою бағасын көрсету міндеті көзделген. Көрсетілген талап қою бағасы өндіріп алынатын мүліктің нақты құнына анық сәйкес келмеген жағдайда, талап қою бағасын судья айқындайды.

Шартты өзгерту, бұзу туралы дауды мүлікті (ақшалай сомаларды) бір мезгілде талап етіп қарау кезінде соттар талап қоюшының талап қою бағасын көрсету туралы талапты орындауын, сондай-ақ әрбір талап бойынша мемлекеттік баждың толық төленуін тиісті түрде тексеруі қажет.

Заңнама

Азаматтық істердің қорытындыланатын санаты бойынша қолданылуға жататын негізгі нормативтік құқықтық актілер:

Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамыздағы Конституциясы (бұдан әрі – Конституция);

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1994 жылғы 27 желтоқсанда қабылдаған Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім); Қазақстан Республикасы Парламентінің 1999 жылғы 1 шілдеде қабылдаған Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) (бұдан әрі – АК);

Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 3 қарашадағы Азаматтық процестік кодексі (бұдан әрі – АПК);

Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 27 желтоқсандағы «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодексі;

Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 20 маусымдағы Жер кодексі;

Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 25 желтоқсандағы «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» кодексі (бұдан әрі – Салық кодексі);

Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 16 сәуірдегі «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 5 шілдедегі «Қаржылық лизинг туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 4 мамырдағы «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 9 «Азаматтық істер бойынша сот шығыстары туралы Қазақстан Республикасының заңнамасын соттардың қолдануы туралы» нормативтік қаулысы;

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1997 жылғы 18 шілдедегі № 9 «Азаматтардың мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үй-жайларды жекешелендіру туралы заңнаманы қолданудың сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы;

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2016 жылғы 25 қарашадағы № 7 «Банктік қарыз шарттарынан туындайтын азаматтық істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы