Жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру не тағайындалған жаза мерзімін қысқарту

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің (бұдан әрі — ҚК) 73-бабына «Жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру не тағайындалған жаза мерзімін қысқарту» қатысты тереңдетілген құқықтық түсіндірмені назарларыңызға ұсынамын.

🔹 1. ҚК-нің 73-бабының құқықтық табиғаты және маңызы

ҚК-нің 73-бабы бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеп жүрген сотталғандарға белгілі бір шарттар болған жағдайда жазаның қалған бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түріне ауыстыруға немесе жаза мерзімін қысқартуға мүмкіндік береді. Бұл тетік сотталғандарды түзелуге ынталандыруға және олардың табысты ресоциализациясына бағытталған.

🔹 2. Жазаны ауыстыруды қолдану шарттары

2.1. Қылмыстардың санаттары

Жазаның өтелмеген бөлігін ауыстыру мынадай қылмыстар үшін сотталғандарға қолданылады:

· онша ауыр емес қылмыстар;

· орташа ауырлықтағы қылмыстар;

· ауыр қылмыстар.

Аса ауыр қылмыстар үшін жазаны ауыстыру ҚК-нің 73-бабының 4-бөлігінде көрсетілген жағдайларды қоспағанда, көзделмеген.

2.2. Жазаның ең төменгі өтелген мерзімі

Сотталған адам нақты түрде:

· онша ауыр емес және орташа ауырлықтағы қылмыстар үшін жаза мерзімінің кемінде төрттен бірін;

· ауыр қылмыстар үшін жаза мерзімінің кемінде үштен бірін өтеуі тиіс.

2.3. Қосымша шарттар

· Қылмыспен келтірілген залалды толық өтеу не жазаны өтеудің белгіленген тәртібін қасақана бұзушылықтардың болмауы.

· Кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстар (қылмыс кәмелетке толмаған адаммен 14 пен 18 жас аралығындағы адамға қатысты жасалған жағдайларды қоспағанда), адамдардың қаза болуына әкеп соққан не аса ауыр қылмыспен ұштасқан террористік немесе экстремистік қылмыстар, сондай-ақ қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстар үшін сотталғандарға жаза ауыстыру қолданылмайды.

· Шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдарға қатысты жаза тек айыппұлға және Қазақстан Республикасының шегінен шығарып жіберумен немесе онсыз ауыстырылуы мүмкін.

🔹 3. Неғұрлым жеңіл жаза түрлері

Сот жазаның өтелмеген бөлігін мынадай жаза түрлеріне ауыстыра алады:

· Айыппұл: бас бостандығынан айырудың әрбір төрт күні үшін бір айлық есептік көрсеткіш (АЕК) есебімен. Айыппұлға ауыстыру шарты — қылмыспен келтірілген залалды толық өтеу.

· Бостандықты шектеу: бас бостандығынан айырудың бір күні үшін бостандықты шектеудің бір күні есебімен.

🔹 4. Жаза мерзімін қысқарту

Егер сотталған адам:

· қылмыстық топ жасаған қылмыстарды ашуға және тергеуге жәрдемдессе;

· процестік келісімнің барлық талаптарын орындаса,

сот жазаның өтелмеген бөлігін жартысынан аспайтын мөлшерде қысқартуы мүмкін.

Жаза мерзімін қысқарту кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстар үшін сотталғандарға қолданылмайды, қылмыс кәмелетке толмаған адаммен 14 пен 18 жас аралығындағы адамға қатысты жасалған жағдайларды қоспағанда.

🔹 5. Өтінішті қарау тәртібі

Жазаның өтелмеген бөлігін ауыстыру туралы өтінішті сотталған адам сотқа береді. Сот өтінішті сотталғанның, оның қорғаушысының, жазаны орындайтын мекеме немесе орган өкілінің және прокурордың міндетті қатысуымен қарайды. Жәбірленуші немесе оның өкілі сот отырысына қатысуға құқылы.

Сот сотталғанның мінез-құлқын, еңбекке және оқуға көзқарасын, көтермелеулер мен тәртіптік жазалардың болуын, сондай-ақ оның түзелгенін көрсететін өзге де мән-жайларды бағалайды.

🔹 6. Байланысты заңнама нормалары

· Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі:

o 40-бап — Жаза түрлері.

o 72-бап — Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату.

o 87-бап — Кәмелетке толмағандарға қатысты жазаның өтелмеген бөлігін ауыстыру.

· Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару кодексі:

o 162-бап — Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға және жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыруға ұсыну тәртібі мен шарттары.

· Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексі:

o 480-бап — Үкімді орындауға байланысты мәселелерді соттың қарау тәртібі.

· Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 2 қазандағы № 6 нормативтік қаулысы — Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату, жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру және тағайындалған жаза мерзімін қысқарту жөніндегі сот практикасы туралы.

🔹 7. Халықаралық стандарттар

Жазаның өтелмеген бөлігін ауыстыру институты халықаралық стандарттарға сәйкес келеді, атап айтқанда:

· БҰҰ-ның сотталғандармен қарым-қатынас жасаудың ең төменгі стандарттық қағидалары (Нельсон Мандела қағидалары) — сотталғандарды түзелуге ынталандыру мақсатында мерзімінен бұрын босату немесе жазаны ауыстыру мүмкіндігін көздейді.

· Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт — сотталғандарға ізгілікпен қарау және жазаны қайта қарау мүмкіндігіне кепілдік береді.

🔹 8. Тәжірибелік мысалдар

· 1-мысал: Орташа ауырлықтағы қылмыс үшін сотталған, жаза мерзімінің үштен бірін өтеген, режимді қасақана бұзушылықтары жоқ және келтірілген залалды толық өтеген адам жазаның қалған бөлігін бостандықты шектеуге ауыстыру туралы өтініш білдірді. Сот сотталғанның оң мінездемелерін ескере отырып, өтінішті қанағаттандырды.

· 2-мысал: Ауыр қылмыс үшін сотталған, жаза мерзімінің жартысын өтеген адам қылмыстық топ жасаған қылмысты ашуға жәрдемдесті. Сот оның тергеуге белсенді көмегін ескере отырып, жазаның қалған бөлігін үштен біріне қысқартты.

🔹 9. Қорытынды

ҚК-нің 73-бабы Қазақстан Республикасының қылмыстық әділет жүйесіндегі маңызды құрал болып табылады. Ол сотталғандарды түзелуге ынталандыруға және олардың қоғамға қайта бейімделуіне бағытталған. Бұл норманы қолдану сотталғанның мінез-құлқын, түзелуге ұмтылысын және заңда белгіленген шарттардың сақталуын жан-жақты бағалауды талап етеді. 

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы