Кәмелетке толмағандарға қатысты жазаның өтелмеген бөлігін ауыстыру
📘 ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 87-бабы бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны жеңілдету мүмкіндігін реттейді, яғни оны неғұрлым жеңіл жаза түріне — бас бостандығын шектеуге ауыстыруға болады. Бұл үшін қылмыс кәмелетке толмаған кезде жасалуы және сотталған адам жазаны өтеу тәртібін бұзбауы тиіс.
Бұл — кәмелетке толмаған құқық бұзушыларға қатысты қылмыстық жауаптылықты ізгілендіруге бағытталған оңалту тетіктерінің бірі. Ол сотталған адамның оң мінез-құлқы жағдайында жазаны орындау мекемесінде ұстауды мерзімінен бұрын тоқтатуға мүмкіндік береді.
⚖️ НОРМАНЫҢ МАҚСАТЫ
· Бас бостандығынан айыру орындарында түзелуге және оң мінез-құлыққа ынталандыру;· Оқшаулаудың әрі қарай қажеті болмаған жағдайда бас бостандығынан айыруды барынша қысқарту;· Қадағалау жағдайында ішінара еркіндік арқылы әлеуметтік оңалтуды қамтамасыз ету;· Пенитенциарлық ортада тұлғаның қайта қылмыстануын болдырмау.
📑 87-БАПҚА ТАРМАҚТЫҚ ТАЛДАУ
🔹 1-БӨЛІК — Жазаны ауыстыру шарттары мен ең төменгі мерзімдер
Бап қылмыстың санатына байланысты нақты өтелуі тиіс жазаның ең төменгі мерзімдерін белгілейді:
| Қылмыс санаты | Нақты өтелген мерзімнің ең төменгі бөлігі | Қалған бөлігі ауыстырылады |
|---|---|---|
| Онша ауыр емес / орташа ауыр | 1/5 (20%) | бас бостандығын шектеуге |
| Ауыр қылмыс | 1/4 (25%) | бас бостандығын шектеуге |
| Аса ауыр (өмірге қол сұқпай) | 1/3 (33,3%) | бас бостандығын шектеуге |
| Аса ауыр (өмірге қол сұғумен) | 1/2 (50%) | бас бостандығын шектеуге |
📌 Түсіндірме:
· Мұндай жеңілдетілген мерзімдер тек кәмелетке толмағандарға қатысты көзделген; ересектерге бұл мүмкіндік кешірек кезеңдерде беріледі.· Жазаны ауыстырудың басты шарты — режимді қасақана (злостное) бұзушылықтардың болмауы, мінсіз тәртіп міндетті емес.
📎 Қасақана бұзушылықтарға мысалдар: қашу, қызметкерлерге шабуыл жасау, ішкі тәртіпті өрескел бұзу.
⚖️ Сот тәжірибесінен мысал:
Тонау жасағаны үшін (ауыр қылмыс) 5 жылға сотталған кәмелетке толмаған тұлға 1 жыл 4 ай (мерзімнің 1/4-тен астамын) өтеген. Мінездемесі оң, мекеме әкімшілігінен алғыс хаттары бар. Адвокаттың өтініші және қылмыстық-атқару жүйесінің ұсынысы негізінде сот жазаның қалған бөлігін бас бостандығын шектеуге ауыстырды.
🔹 2-БӨЛІК — Қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстар
✅ Нормаға сәйкес, кәмелетке толмаған адам қылмысты ұйымдасқан топ құрамында жасаса да, жазаны ауыстыру құқығы сақталады.
📌 Бұл маңызды, өйткені ересектерге қатысты мұндай жағдайларда жазаны ауыстыру көбінесе шектеледі немесе мүлдем қолданылмайды.
Түсіндірме: Заң шығарушы жасөспірімнің қылмыстық топқа қатысуы көбінесе сыртқы ықпалмен (азғыру, қысым) байланысты екенін ескереді және бұл әрдайым оның тұрақты қылмыстық бағытын білдірмейді.
📚 БАЙЛАНЫСТЫ НОРМАЛАР
📌 ҚР ҚК:· 72-бап – шартты түрде мерзімінен бұрын босату;· 73-бап – ересектерге қатысты жазаны ауыстыру;· 60-бап – үкімдердің жиынтығы бойынша жаза тағайындау;· 44-бап – пробациялық бақылау.
📌 ҚР ҚАК:· 164-бап – жазаны ауыстыру;· 165-бап – өтінішті қарау тәртібі;· 162–163-баптар – сотталғанның мінез-құлқын бағалау;· 70–75-баптар – бас бостандығын шектеу кезіндегі құқықтар мен міндеттер.
🌍 ХАЛЫҚАРАЛЫҚ СТАНДАРТТАР
🔸 БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясы (1989):· 37(b)-бап: бас бостандығынан айыру тек соңғы шара ретінде және мүмкіндігінше қысқа мерзімге қолданылуы тиіс;· 40(1)-бап: мемлекеттер кәмелетке толмағандарды оңалтуға бағытталған шараларды қамтамасыз етуі қажет.
🔸 БҰҰ-ның Бейжің қағидалары (1985):· 26-ереже: балама шараларды қолдану басым болуы тиіс;· 28-ереже: жазадан кейінгі бақылау мен қолдауды қамтамасыз ету маңызды.
⚠️ ҚОЛДАНУДАҒЫ МӘСЕЛЕЛЕР
«Қасақана бұзушылық» ұғымының нақты айқындалмауы;
ҚАЖ органдары тарапынан формализм;
Ауылдық жерлерде бақылау тетіктерінің әлсіздігі.
✅ ҚОРЫТЫНДЫ
ҚР ҚК-нің 87-бабы — кәмелетке толмағандарға қатысты қылмыстық саясатты ізгілендірудегі маңызды құрал. Ол:
· қатаң оқшаулауды бақыланатын еркіндікпен алмастыруға;· жұмсақ қайта әлеуметтендіру арқылы қайталама қылмыстың алдын алуға;· жасөспірімнің рөлін жеке қарастыруға мүмкіндік береді.
Бұл норма Қазақстанның халықаралық міндеттемелеріне толық сәйкес келеді және әрбір жағдайда жеке тәсілмен қолданылуы тиіс.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
