52-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің Жаза тағайындаудың жалпы негіздері
1. Қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамға осы Кодекстің Ерекше бөлімінің тиісті бабында белгіленген шектерде және осы Кодекстің Жалпы бөлімінің ережелері ескеріле отырып, әділ жаза тағайындалады.
2. Қылмыс жасаған адамға оны түзеу және жаңа қылмыстардың алдын алу үшін қажетті және жеткілікті жаза тағайындалуға тиіс. Жасалған қылмыс үшін көзделген жазалар қатарынан неғұрлым қатаң жаза түрі, егер жазаның неғұрлым жеңіл түрі жазаның мақсаттарына қол жеткізуді қамтамасыз ете алмаған жағдайда ғана тағайындалады. Осы Кодекстің Ерекше бөлімінің тиісті баптарында жасалған қылмыс үшін көзделгеннен неғұрлым қатаң жаза осы Кодекстің 58 және 60-баптарына сәйкес қылмыстардың жиынтығы немесе үкімдердің жиынтығы бойынша тағайындалуы мүмкін. Осы Кодекстің Ерекше бөлімінің тиісті баптарында жасалған қылмыс үшін көзделгеннен неғұрлым жеңіл жаза тағайындау негіздері осы Кодекстің 55-бабында айқындалады.
3. Жаза тағайындау кезінде қылмыстың сипаты мен қоғамдық қауіптілік дәрежесі, кінәлінің жеке басы, оның ішінде қылмыс жасағанға дейінгі және одан кейінгі мінез-құлқы, жауаптылық пен жазаны жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлар, сондай-ақ тағайындалған жазаның сотталған адамды түзеуге және оның отбасының немесе оның асырауындағы адамдардың өмір сүру жағдайларына ықпалы ескеріледі.
Заңды, негізделген және әділ жаза тағайындау қылмыстылықпен күресудің және құқықтық тәртіпті нығайтудың маңызды құралы болып табылады, қажетті жазалау ықпалын қамтамасыз етеді, әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіруге, сотталғандарды түзеуге, сондай-ақ сотталғандардың да, өзге адамдардың да қылмыс жасауына жол бермеуге ықпал етеді.
Қарастырылып отырған нормада кінәлінің қоғам алдындағы жауаптылық шарасын айқындау кезінде басшылыққа алынуға тиіс негізгі жетекші идеялар мен қағидаттар көрсетілген. Бұл мәселені шешудің нормативтік негізі Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының 1999 жылғы 30 сәуірдегі «Соттардың қылмыстық жаза тағайындау кезінде заңдылықты сақтауы туралы» қаулысы болып табылады.
Түсіндіріліп отырған баптың мазмұнынан оның қылмыстық құқықтың барлық негізгі институттарын (мысалы, қылмыс құрамы, қылмыс сатылары, сыбайлас қатысу институты және т.б.) өзіне жинақтайтыны көрінеді. Жаза тағайындау кезінде сот қылмыстық құқықтың заңдылық, ізгілік, әділеттілік және жазаны даралау сияқты қағидаттарын басшылыққа алады. Олар ҚР ҚК-нің 52-бабының мәнінен туындайды.
Жаза тағайындау кезіндегі заңдылық қағидаты соттың жасалған қылмыс үшін жауаптылықты көздейтін заң бабының санкциясында белгіленген нақты шектерде жаза тағайындауынан көрінеді. Бұл санкциялардың шектері нақты қылмыстардың және кінәлінің жеке басының ерекшеліктерін ескеруге толық жеткілікті.
Жаза тағайындау кезінде сот ҚР ҚК-нің Жалпы бөлімінің ережелерін қатаң сақтауға тиіс. Бұл дегеніміз, жазаның түрі мен мөлшерін таңдау мәселелерін шешу кезінде сот:
а) жасалған іс-әрекеттің қылмыс болып табылатынын, яғни оның ҚР ҚК-нің 9-бабы 1-бөлігінің белгілеріне (қоғамдық қауіптілік, құқыққа қайшылық, кінәлілік, жазаланушылық) сәйкес келетін-келмейтінін анықтауға міндетті. Іс-әрекетте ҚР ҚК-нің Ерекше бөлімінде көзделген қандай да бір іс-әрекеттің белгілері формальды түрде болғанымен, маңызы шамалы болуына байланысты қоғамдық қауіптілік тудырмайтын, яғни жеке адамға, қоғамға немесе мемлекетке зиян келтірмеген және зиян келтіру қаупін туғызбаған, демек, қылмыс болып табылмайтын жағдайлар туралы ҚР ҚК-нің 9-бабы 2-бөлігінің белгілері бар-жоғын анықтауға тиіс.
б) осы жағдайда іс-әрекеттің қоғамдық қауіптілігін және, тиісінше, жауаптылық пен жазаланушылықты жоққа шығаратын мән-жайлардың бар-жоғын анықтауға тиіс (қажетті қорғаныс – ҚР ҚК-нің 32-бабы, қол сұғушылық жасаған адамды ұстау кезінде зиян келтіру – ҚР ҚК-нің 33-бабы, аса қажеттілік – ҚР ҚК-нің 34-бабы және т.б.);
в) қылмыс жасаған адамды жазадан босатуға негіз болатын мән-жайлардың жоқтығын анықтауға тиіс (ауруына байланысты жазадан босату – ҚР ҚК-нің 73-бабы, төтенше мән-жайлардың салдарынан жазадан босату және жазаны өтеуді кейінге қалдыру – ҚР ҚК-нің 74-бабы және т.б.);
г) қылмыстық ниеттің жүзеге асырылу дәрежесін және қылмыстың не себепті ақырына дейін жеткізілмегенін ескеруге тиіс (ҚР ҚК-нің 24-бабы), өйткені қылмыстық нәтиженің туындауына жақындаған сайын іс-әрекеттің қоғамдық қауіптілігі артады;
д) адамның қылмыс жасауға қатысу дәрежесі мен сипатын ескеруге тиіс (ҚР ҚК-нің 28, 29-баптары);
е) жазаның әртүрлі түрлерін қолдану тәртібін қатаң сақтауға тиіс (жазалар жүйесі, оларды негізгі және қосымша жазаларға бөлу – ҚР ҚК-нің 39-бабы, жазаның әртүрлі түрлерін қолданудағы шектеулер – ҚР ҚК-нің 40–51-баптары). Соттар жазаның белгілі бір түрлерін заңнамада белгіленген осы жаза түрлерін қолдану тәртібі мен шарттарын дәл сақтаған жағдайда ғана қолдана алады.
Жаза тағайындау кезіндегі ізгілік қағидаты мыналардан көрінеді:
а) сот нақты жаза шарасын таңдай отырып, кінәлі адамға тән азабын келтіруді немесе оның адамдық қадір-қасиетін қорлауды мақсат етпейді (ҚР ҚК-нің 38-бабы);
б) өлім жазасы, бас бостандығынан айыру сияқты жаза түрлерін қолдану шектеледі;
в) айрықша мән-жайлар болған кезде сот осы қылмыс үшін көзделгеннен неғұрлым жеңіл жаза тағайындай алады (ҚР ҚК-нің 55-бабы);
г) сот ҚР ҚК Ерекше бөлімінің тиісті бабы санкциясының ең жоғары шегінде көзделгеннен неғұрлым қатаң жаза тағайындауға құқылы емес;
д) сот жеткілікті негіздер болған кезде шартты түрде соттауды кеңінен қолданады (ҚР ҚК-нің 63-бабы).
Жаза тағайындау кезіндегі жазаны даралау қағидаты соттың заң мен әділ сот төрелігі негізінде жасалған іс-әрекеттің қоғамдық қауіптілік сипаты мен дәрежесіне және нақты қылмыскердің жеке басына сәйкес келетін нақты жаза шарасын кінәлінің жеке басының ерекшеліктері мен жауаптылықты жеңілдететін және ауырлататын іс мән-жайларын ескере отырып таңдауынан көрінеді.
Кінәлі адамға жаза тағайындау кезінде сот өз қалауы бойынша қылмыстарға заңда көзделгеннен өзгеше қандай да бір баға беруге құқылы емес. Осылайша, белгілі бір қылмыстың қоғамдық қауіптілік сипатын анықтау – заң шығарушының құзыреті, ал қылмыстың қоғамдық қауіптілік дәрежесін анықтау – соттың құзыреті. Қылмыстың қоғамдық қауіптілік сипаты оның ҚР ҚК-нің 10-бабына сәйкес белгілі бір ауырлық санатына жатқызылуымен айқындалады, ал қылмыстың қоғамдық қауіптілік дәрежесін анықтау барлық өзге мән-жайлардың, атап айтқанда, нақты қылмыс жасалған жағдайлардың жиынтығына байланысты болады.
Қоғамдық қауіптілік дәрежесі – нақты қылмыстық іс-әрекетті сипаттайтын белгі. Қоғамдық қауіптілік сипаты бірдей қылмыстар өздерінің қоғамдық қауіптілік дәрежесі бойынша ерекшеленуі мүмкін.
Қоғамдық қауіптілік дәрежесі қол сұғушылық объектісіне, сондай-ақ өзге де объектілерге келтірілген залалдың мөлшері мен сипатына, қылмыс жасау тәсіліне, кінәнің сипаты мен дәрежесіне, себеп-салдарына, мақсатына және т.б. байланысты болады. Мысалы, 3000 теңге сомасындағы мүлікті ұрлау 12000 теңге сомасындағы мүлікті ұрлауға қарағанда қауіптілік дәрежесі төмен; кек алу мақсатында жасалған адам өлтіру жәбірленушінің өзі бастаған төбелес кезінде жасалған адам өлтіруге қарағанда қауіптілік дәрежесі жоғары және т.б., дегенмен қоғамдық қауіптілік сипаты бойынша тиісті қылмыстар бірдей болып табылады, бұл заңдық тұрғыдан олардың бірдей саралануынан көрінеді (ҚР ҚК-нің 175-бабының 1-бөлігі, 96-бабының 1-бөлігі).
ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 1999 жылғы 30 сәуірдегі «Соттардың қылмыстық жаза тағайындау кезінде заңдылықты сақтауы туралы» қаулысында осыған байланысты мынадай түсіндірмелер берілген: «Жасалған қылмыстың қоғамдық қауіптілік дәрежесін айқындау кезінде соттар қылмыстардың ауырлығын айқындау тәртібін реттейтін ҚК-нің 10-бабының талаптарын да, сондай-ақ нақты қылмыстық іс-әрекет жасалған барлық мән-жайлардың жиынтығын да (кінәнің нысаны, себептері, тәсілі, қылмысты жасау жағдайлары мен сатысы, туындаған зардаптардың ауырлығы, сотталушылардың әрқайсысының қылмыс жасауға қатысу дәрежесі мен сипаты және т.б.) негізге алуға тиіс».
ҚР ҚК-нің 52-бабының 3-бөлігінде соттың әділ жаза тағайындауы кезінде «кінәлінің жеке басын» ескеру қажеттілігіне де ерекше назар аударылады. Жаза тағайындау кезінде кінәлінің жеке басын ескеру қажеттілігі тек осы адамға ғана тән әлеуметтік және психобиологиялық ерекшеліктерді есепке алуды көздейді.
Қылмыстық құқық теориясында әлеуметтік ерекшеліктер деп осы жеке тұлғаның өмірлік құндылықтар жүйесі, оның жеке санасының бұрмалану түрі мен тереңдігі түсініледі. Психобиологиялық ерекшеліктерге адамның психикалық жай-күйі, жасы, денсаулығының физикалық жағдайы және басқалары жатады. Сонымен бірге қылмыстық-құқықтық маңызы тек жасалған қылмыс пен оны жасаған адамды бағалауға ықпал ететін факторларға ғана беріледі.
Қылмыстық істі қарау барысында сот сотталушының оқуға, еңбекке деген көзқарасын; оның жұмыс орнындағы және тұрмыстағы мінез-құлқын; отбасылық жағдайын, денсаулық жағдайын, соттылығының бар-жоғы туралы мәліметтерді және жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс бірқатар өзге де мән-жайларды анықтауы қажет. Бұл туралы ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 1999 жылғы 30 сәуірдегі «Соттардың қылмыстық жаза тағайындау кезінде заңдылықты сақтауы туралы» қаулысының 3-тармағында көрсетілген.
Жаза тағайындау кезінде ҚР ҚК-нің 53, 54-баптарында көзделген қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлар да ескерілуге тиіс.
Жазаның әділеттілігі қылмыстық заңнаманың талаптарының бірі болып табылады. Жазаның әділеттілігі – қоғамымызға тән ізгіліктің көрінісі.
Тек кінәлі адамды түзеуді қамтамасыз етіп қана қоймай, қоғамның барлық мүшелерінің құқықтары мен қауіпсіздігін қорғап, оларды қылмыстық қол сұғушылықтардан сақтайтын жаза ғана әділ болып табылады. Әрбір кінәлі адам тек өзіне лайықты жазаға тартылуға тиіс. Сот жазаның әділетті екендігіне қоғамды көрнекі түрде сендіруге тиіс.
Жаза тағайындаудың жалпы негіздеріне қойылатын талаптардың әрқайсысы жаза тағайындау кезінде дербес мәнге ие болады, ал олардың жиынтығы жазаның әділеттілігін қамтамасыз етеді.
Жазаның белгілі бір түрін тағайындай отырып, сот оның сотталған адамға тигізетін ықпалын болжауға, таңдалған жаза түрі мен мөлшерінің сотталған адамды түзеу үшін жеткілікті екенін анықтауға тиіс. Сондықтан жаза тағайындаудың жалпы негіздері жүйесінің элементтерінің бірі жаза тағайындау кезінде тағайындалған жазаның сотталған адамды түзеуге және оның отбасының өмір сүру жағдайларына ықпалын ескеру туралы талап болып табылады.
Кінәлі адамға тағайындалған жаза оны жаңа қылмыс жасаудан тежеуге, әлеуметтік пайдалы қызметке қайта оралуына ықпал етуге тиіс.
Тағайындалған жаза сотталған адамға ғана емес, сонымен қатар оның отбасына да моральдық-психологиялық ахуал тұрғысынан, сондай-ақ оның материалдық өмір сүру жағдайлары тұрғысынан ықпал етеді. Осыған байланысты ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 1999 жылғы 30 сәуірдегі «Соттардың қылмыстық жаза тағайындау кезінде заңдылықты сақтауы туралы» қаулысының 3-тармағында: «Сотталушының отбасылық жағдайын анықтағаннан кейін соттар ҚК-нің 52-бабының 3-бөлігіне сәйкес жаза тағайындау кезінде тағайындалған жазаның оның отбасының немесе оның асырауындағы адамдардың өмір сүру жағдайларына ықпалын ескеруге тиіс» деп атап көрсетілген.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2007 жылғы түсініктеме. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И.Ш. Борчашвили.
Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007Актінің қабылданған күні: 02.08.2007Қабылданған орны: ЖОҚАктіні қабылдаған орган: 180000000000Нормашығармашылық орган берген нормативтік құқықтық актінің тіркеу нөмірі: 167Актінің мәртебесі: newҚұқықтық қатынастар саласы: 028000000000Актінің нысаны: ТҮСІНДІРМЕЗаңдық күші: 1900Актінің тілі: rus
Қылмыстық кодекс, Қылмыстық кодекске түсініктемелер, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы, Қылмыстық заңнама, Қазақстан Республикасының Нормативтік құқықтық актілері
