Адамды адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша немесе қылмыстық топтың өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізуі

1. НОРМАТИВТІК НЕГІЗ

ҚР ҚК-нің 105-бабының 2-бөлігі осы баптың 1-бөлігінде көзделген әрекеттер үшін, егер олар, атап айтқанда, мынадай жағдайларда жасалса, қылмыстық жауаптылықтың күшейтілген түрін көздейді:

1. кінәліге көрінеу дәрменсіз жағдайда не кінәліге материалдық немесе өзге де тәуелділікте болған адамға қатысты;
2. екі немесе одан да көп адамға қатысты;
3. адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша немесе қылмыстық топ жасаған жағдайда;
4. телекоммуникация желілерін, ақпараттандыру объектілерін, оның ішінде Интернет желісін пайдалану арқылы.

Мұндай әрекеттер үшін бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеу не сол мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген.

(«Заң және Құқық» сайты: ҚР ҚК-нің 105-бабы)

Демек, ҚР ҚК-нің 105-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы ҚР ҚК-нің 105-бабы 1-бөлігіне қатысты сараланған құрам болып табылады.

Дұрыс саралау үшін бір мезгілде мынадай мән-жайлар анықталуға тиіс:

• ҚР ҚК-нің 105-бабының 1-бөлігінде көзделген негізгі құрамның болуы;
• қылмысқа кемінде екі адамның қатысуы;
• олардың қасақана әрекеттерінің бірлескен сипаты;
• сыбайлас қатысудың тиісті нысаны;
• егер әрекет «адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша» жасалды деп айып тағылса, келісімнің алдын ала жасалған болуы;
• не қылмыстық топтың белгілерінің болуы;
• өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізуге қатысты құрам бөлігінде кінәлілердің тиісті мінез-құлқы мен өзін-өзі өлтіру немесе өзін-өзі өлтіруге оқталу арасындағы себептік байланыстың болуы;
• әрбір қатысушының субъективтік жағы;
• әрбір адамның жеке рөлі.

105-бап тек адамның өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізу әрекетін ғана емес, сонымен қатар өзін-өзі өлтіруге көндіруді және оған жәрдемдесуді де қамтиды.

Сондықтан тергеп-тексеру барысында мінез-құлықтың нақты қандай нысаны орын алғаны және оған әрбір қатысушының қандай рөл атқарғаны анықталуға тиіс.

2. ҚР ҚК-НІҢ 105-БАБЫНЫҢ ҚОЛДАНЫСТАҒЫ РЕДАКЦИЯСЫ

ҚР ҚК-нің 105-бабының 1-бөлігі мынадай әрекеттер үшін жауаптылықты көздейді:

адамды қорқыту, оған қатыгездікпен қарау немесе оның адамдық қадір-қасиетін жүйелі түрде қорлау арқылы өзін-өзі өлтіруге немесе өзін-өзі өлтіруге оқталуға дейін жеткізу, сол сияқты оны өзін-өзі өлтіруге көндіру не оған жәрдемдесу.

Жаза — үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру.

(«Заң және Құқық» сайты: ҚР ҚК-нің 105-бабы)

2-бөлік аталған саралаушы мән-жайлар болған кезде, оның ішінде әрекеттің адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша немесе қылмыстық топтың жасауы жағдайында жауаптылықты күшейтеді. Ең жоғары жаза — бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру.

3-бөлік 1 немесе 2-бөліктерде көзделген әрекеттер кәмелетке толмаған адамға қатысты жасалған жағдайда арнайы күшейтілген жауаптылықты белгілейді: бес жылдан тоғыз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру.

Бұл ҚР ҚК-нің 105-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша саралау кезінде 3-бөлікті қолдануға негіз болатын мән-жайлардың бар-жоғын ескеру қажеттігін білдіреді. Егер әрекет кәмелетке толмаған адамға қатысты жасалса, неғұрлым қатаң жауаптылықты көздейтін арнайы саралау мәселесі туындайды.

3. ҚЫЛМЫСТЫҚ ҚҰҚЫҚ ЖҮЙЕСІНДЕГІ НОРМАНЫҢ ОРНЫ

ҚР ҚК-нің 105-бабы адамның өмірі мен денсаулығын қорғауға бағытталған нормалардың қатарына жатады.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың тікелей объектісі — адамның өмірін және оның психофизикалық қолсұғылмаушылығын қорғауды қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар.

105-баптың ерекшелігі — өлімге немесе өзін-өзі өлтіруге оқталуға тікелей әкеп соққан әрекетті жәбірленушінің өзі жасайды.

Сондықтан 105-бапты адам өлтіру қылмысынан ажырату кезінде мынадай мәселелер зерттелуге тиіс:

• өлімге әкеп соққан әрекетті кімнің тікелей жасағаны;
• жәбірленушінің өз өмірін қию ниетінің болған-болмағаны;
• жәбірленушіге қандай да бір ықпал жасалған-жасалмағаны;
• бұл ықпалдың сипаты;
• оның өзін-өзі өлтірумен қандай байланыста болғаны;
• айыпталушының өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізуге, көндіруге немесе жәрдемдесуге қатысты қасақаналығының болуы;
• туындаған салдардың тиісті қатысушының қасақаналығымен қамтылған-қамтылмағаны.

Zakonpravo.kz сайтында жарияланған ҚР ҚК-нің 105-бабына арналған ғылыми-практикалық түсіндірмеде де кінәлінің құқыққа қайшы мінез-құлқы мен өзін-өзі өлтіру немесе өзін-өзі өлтіруге оқталу арасындағы себептік байланыстың маңыздылығы атап көрсетіледі.

(«Заң және Құқық» сайты: Өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізгені үшін қылмыстық жауаптылық)

4. ДӘЛ 105-БАПТЫҢ 2-БӨЛІГІНІҢ 3) ТАРМАҒЫ БОЙЫНША САРАЛАУДЫҢ ЕРЕКШЕЛІГІ

«Адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша немесе қылмыстық топтың жасауы» деген саралаушы белгі ең алдымен сыбайлас қатысу нысанына қатысты.

ҚР ҚК-нің 31-бабы топ болып жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін қылмыстық жауаптылық мәселелерін арнайы реттейді.

Қолданыстағы редакцияға сәйкес:

• адамдар тобы деп алдын ала сөз байласусыз екі немесе одан да көп орындаушының бірлесіп қатысуы танылады;
• адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасау деп қылмыстық құқық бұзушылықты бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан адамдардың қатысуы танылады;
• қылмыстық топ деп ұйымдасқан топ, қылмыстық ұйым, қылмыстық қоғамдастық, трансұлттық ұйымдасқан топ, трансұлттық қылмыстық ұйым, трансұлттық қылмыстық қоғамдастық, террористік топ, экстремистік топ, банда не заңсыз әскерилендірілген құралым жасаған қылмыс танылады.

(Adilet.kz: ҚР ҚК-нің 31-бабы)

Демек:

«Адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша»

және

«Қылмыстық топ»

ұғымдары өзара мәндес ұғымдар болып табылмайды.

Бұл айыптау актісін жасау және сот үкімін шығару кезінде қағидатты маңызға ие.

5. АДАМДАР ТОБЫНЫҢ АЛДЫН АЛА СӨЗ БАЙЛАСУЫ БОЙЫНША ЖАСАУ

ҚР ҚК-нің 105-бабы 2-бөлігінің 3) тармағын қолдану үшін мыналар анықталуға тиіс:

1. екі немесе одан да көп қатысушының болуы;
2. олардың мінез-құлқының қасақана сипаты;
3. әрекеттерінің бірлескен сипаты;
4. алдын ала уағдаластықтың болуы;
5. уағдаластықтың тиісті қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға бағытталуы;
6. әрбір адамның ортақ қылмыстық ниетті іске асыруға қатысуы.

Алдын ала сөз байласу дегеніміз — келісімнің қылмысты тікелей орындау басталғанға дейін жасалуы. Ол қатысушылардың бірі тиісті әрекетті жасап қойғаннан кейін туындаған келісіммен бірдей емес.

Бұл ретте келісім:

• ауызша;
• жазбаша;
• хабарламалар арқылы;
• телефон байланысы арқылы;
• мессенджерлер арқылы;
• әлеуметтік желілер арқылы;
• электрондық пошта арқылы;
• конклюденттік әрекеттер арқылы білдірілуі мүмкін.

Келісім нысанының өзі шешуші мәнге ие емес.

Ең бастысы — келісімнің мазмұнын дәлелдеу.

Мысалы, А. мен Б.-ның бір ортада болғаны және екеуінің де жәбірленушіні қорлағаны анықталса, мұның өзі алдын ала сөз байласуды дәлелдеу үшін жеткіліксіз.

А. мен Б.-ның жәбірленушіні белгілі бір әрекетке мәжбүрлеу мақсатында оған жүйелі түрде бірлесіп ықпал ету туралы алдын ала уағдаласқаны, ықпал етудің сипатын түсінгені және келісімді бірлесіп іске асырғаны анықталуға тиіс.

6. ҚЫЛМЫСТЫҚ ТОП

ҚР ҚК-нің 31-бабында анағұрлым күрделі құқықтық конструкция көзделген.

Үш, төрт немесе он адамның кез келген тобы автоматты түрде қылмыстық топ болып танылмайды.

Заңда көзделген қылмыстық топ нысандарының бірінің белгілері болуы қажет.

Атап айтқанда, заң қылмыстық топтарға мыналарды жатқызады:

• ұйымдасқан топты;
• қылмыстық ұйымды;
• қылмыстық қоғамдастықты;
• трансұлттық ұйымдасқан топты;
• трансұлттық қылмыстық ұйымды;
• трансұлттық қылмыстық қоғамдастықты;
• террористік топты;
• экстремистік топты;
• банданы;
• заңсыз әскерилендірілген құралымды.

(Adilet.kz: ҚР ҚК-нің 31-бабы)

Бұл ретте ҚР ҚК-нің 3-бабында ұйымдасқан топ екі немесе одан да көп адамның бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылық жасау мақсатында алдын ала біріккен тұрақты тобы ретінде айқындалады.

«Қылмыстық топ» ұғымы бұдан кеңірек жинақтаушы ұғым болып табылады.

Сондықтан бірнеше адамның бірлесіп психологиялық қысым көрсетуін автоматты түрде «қылмыстық топ жасаған әрекет» деп саралауға болмайды.

7. СЫБАЙЛАС ҚАТЫСУДЫ КЕЗДЕЙСОҚ ӘРЕКЕТТЕРДІҢ СӘЙКЕС КЕЛУІНЕН АЖЫРАТУ

Осы санаттағы істерде бұл негізгі мәселелердің бірі болып табылады.

Мысалы:

А. жәбірленушіні жүйелі түрде қорлаған;

Б. А.-дан тәуелсіз түрде жәбірленуші туралы қорлайтын мәліметтер таратқан;

В. жәбірленушімен жеке себептер бойынша жанжалдасқан.

Жәбірленушінің психологиялық жағдайын объективті түрде нашарлатқан үш адамның болуы өздігінен алдын ала сөз байласудың бар екенін білдірмейді.

Тергеу органы мыналарды дәлелдеуге тиіс:

• қатысушылардың бір-бірінің әрекеттерінен хабардар болғанын;
• мінез-құлықтарының келісілгенін;
• ортақ қасақаналықтың болғанын;
• ортақ қылмыстық нәтиженің көзделгенін;
• алдын ала уағдаластықтың сипаты мен мазмұнын.

ҚР ҚК-нің 29-бабына сәйкес, сыбайлас қатысушылардың жауаптылығы олардың әрқайсысының қатысу сипаты мен дәрежесіне қарай айқындалады.

Қылмыстың тең орындаушылары ҚР ҚК-нің 28-бабына сілтеме жасамай, бір бап бойынша жауаптылыққа тартылады. Ал ұйымдастырушы, айдап салушы және көмектесуші, егер олар бір мезгілде тең орындаушылар болып табылмаса, ҚР ҚК-нің 28-бабына сілтеме жасала отырып жауаптылыққа тартылады.

(«Заң және Құқық» сайты: ҚР ҚК-нің 29-бабы)

8. СЫБАЙЛАС ҚАТЫСУШЫЛАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ

ҚР ҚК-нің 28-бабында мынадай сыбайлас қатысушылар көзделген:

1. орындаушы;
2. ұйымдастырушы;
3. айдап салушы;
4. көмектесуші.

(«Заң және Құқық» сайты: ҚР ҚК-нің 28-бабы)

8.1. Орындаушы

Орындаушы деп қылмыстық құқық бұзушылықты тікелей жасаған не оны басқа адамдармен бірлесіп тікелей жасауға қатысқан адам танылады.

Қарастырылып отырған жағдайда бірнеше адамның психологиялық ықпал етуге тікелей қатысуы мүмкін.

Мысалы:

• біреуі жәбірленушіні жүйелі түрде қорлайды;
• екіншісі қорқытады;
• үшіншісі жәбірленушіні бақылауда ұстайды;
• олардың барлығы біртұтас жоспарды түсінеді және қолдайды.

Егер әрқайсысы қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағын тікелей іске асырса, әрекеттерді тең орындаушылық ретінде саралау мүмкіндігі қарастырылады.

8.2. Ұйымдастырушы

Ұйымдастырушы деп қылмыстық құқық бұзушылықты жасауды ұйымдастырған, оның орындалуына басшылық еткен, қылмыстық топ құрған немесе оған басшылық жасаған адам танылады.

(«Заң және Құқық» сайты: ҚР ҚК-нің 28-бабы)

Мысалы, адам жәбірленушімен тікелей байланысқа түспесе де:

• рөлдерді бөледі;
• ықпал ету уақытын белгілейді;
• нұсқаулар береді;
• қатысушылардың әрекеттерін бақылайды;
• қысым көрсету тәсілдерін айқындайды;
• қысымды жалғастыруды талап етеді.

Алайда тұрмыстық жанжал кезіндегі көшбасшылықтың өзі ұйымдастырушының қылмыстық-құқықтық рөлін тану үшін жеткіліксіз. Ұйымдастырушыға тән белгілердің нақты дәлелдері қажет.

8.3. Айдап салушы

Айдап салушы басқа адамды қылмыстық құқық бұзушылық жасауға:

• көндіру;
• сатып алу;
• қорқыту;
• өзге де ықпал ету тәсілдері арқылы итермелейді.

(«Заң және Құқық» сайты: ҚР ҚК-нің 28-бабы)

8.4. Көмектесуші

Көмектесуші қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға:

• кеңестерімен;
• нұсқауларымен;
• ақпарат беруімен;
• құралдар ұсынуымен;
• кедергілерді жоюымен;
• іздерді немесе қылмыс құралдарын алдын ала уәде етілген жасыруымен және басқа да тәсілдермен жәрдемдеседі.

(«Заң және Құқық» сайты: ҚР ҚК-нің 28-бабы)

9. ӘРБІР ҚАТЫСУШЫҒА ТАҒЫЛАТЫН АЙЫПТЫ ДАРАЛАНДЫРУ

Бұл — қорғау тарапы үшін аса маңызды мәселелердің бірі.

Айыптауды:

«Иванов, Петров және Сидоров адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жәбірленушіні жүйелі түрде қорлаған»

деген жалпы тұжырыммен шектеуге болмайды.

Мыналар нақты көрсетілуге тиіс:

• Ивановтың қандай әрекет жасағаны;
• оның бұл әрекетті қашан жасағаны;
• әрекеттің қай жерде жасалғаны;
• қандай тәсіл қолданылғаны;
• бұл әрекет туралы кімнің хабардар болғаны;
• Ивановтың қандай рөл атқарғаны;
• Петровтың қандай әрекет жасағаны;
• Сидоровтың не істегені;
• алдын ала сөз байласудың қашан туындағаны;
• оның қалай білдірілгені;
• әрбір адамның әрекеті ортақ жоспармен қандай жолмен байланысты болғаны;
• әрбір адамның әрекеті туындаған салдармен қалай байланысқаны.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысында қылмыстық құқық бұзушылықты топ болып жасаған кезде үкімде әрбір сотталушының нақты қылмыстық әрекеттері сипатталуға тиіс екені тікелей көрсетілген.

(«Заң және Құқық» сайты: Жоғарғы Соттың 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 нормативтік қаулысы)

Бұл талап ҚР ҚК-нің 105-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша қаралатын істер үшін тікелей маңызға ие.

10. ОБЪЕКТИВТІК ЖАҒЫ

ҚР ҚК-нің 105-бабы мінез-құлықтың бірнеше баламалы нысанын көздейді:

1. Өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізу;

2. Өзін-өзі өлтіруге оқталуға дейін жеткізу;

3. Өзін-өзі өлтіруге көндіру;

4. Өзін-өзі өлтіруге жәрдемдесу.

Бірінші нысан, яғни өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізу жағдайында мынадай тәсілдер ерекше маңызға ие:

• қорқыту;
• қатыгездікпен қарау;
• адамның қадір-қасиетін жүйелі түрде қорлау.

(«Заң және Құқық» сайты: ҚР ҚК-нің 105-бабы)

11. ҚОРҚЫТУ

ҚР ҚК-нің 105-бабының мәнмәтініндегі қорқыту — жәбірленушіге елеулі ықпал етуі мүмкін психикалық әсер ету нысаны.

Қорқыту мынадай мәселелерге қатысты болуы мүмкін:

• физикалық зорлық-зомбылық қолдану;
• отбасы мүшелеріне зиян келтіру;
• тұрғын үйге қатысты әрекеттер;
• материалдық жағдайға ықпал ету;
• еңбек қызметіне кедергі келтіру;
• мәліметтерді жария ету;
• жеке қарым-қатынастар;
• мүлік;
• жәбірленуші үшін маңызды өзге де игіліктер.

Әрбір жағдайда қорқыту фактісінің өзін ғана емес, оның кейінгі өзін-өзі өлтірумен немесе өзін-өзі өлтіруге оқталумен байланысын да анықтау қажет.

ҚР ҚК-нің 105-бабының 2-бөлігі бойынша саралау үшін қосымша түрде топтық әрекет нысаны анықталуға тиіс.

12. ҚАТІГЕЗДІКПЕН ҚАРАУ

Қатыгездікпен қарау мынадай әрекеттерді қамтуы мүмкін:

• физикалық зорлық-зомбылық;
• қорлау және мазақ ету;
• психикалық азапты жүйелі түрде келтіру;
• тіршілікке қажетті жағдайлардан айыру;
• мәжбүрлеу;
• қорлайтын қарым-қатынас;
• жәбірленушіге ауыр физикалық немесе психикалық азап келтіретін өзге де әрекеттер.

Zakonpravo.kz сайтында жарияланған ҚР ҚК-нің 105-бабына арналған түсіндірмеде қатыгездікпен қарау жәбірленушіге физикалық немесе психикалық азап келтіретін аяусыз әрі дөрекі мінез-құлықпен байланыстырылады.

(«Заң және Құқық» сайты: Өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізгені үшін қылмыстық жауаптылық)

Егер жекелеген әрекеттер қылмыстық құқық бұзушылықтардың дербес құрамдарын бір мезгілде құраса, қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша саралау мүмкіндігі қарастырылады.

Мысалы, нақты мән-жайларға байланысты қосымша түрде мынадай құрамдар қарастырылуы мүмкін:

• денсаулыққа зиян келтіру;
• азаптау;
• заңсыз бас бостандығынан айыру;
• қорқыту;
• бопсалау;
• жыныстық қолсұғылмаушылыққа қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар;
• өзге де қылмыстық құқық бұзушылықтар.

13. АДАМНЫҢ ҚАДІР-ҚАСИЕТІН ЖҮЙЕЛІ ТҮРДЕ ҚОРЛАУ

«Жүйелі түрде» деген сөздің қағидатты маңызы бар.

Бір реттік жанжал немесе бір рет қорлау автоматты түрде ҚР ҚК-нің 105-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамын білдірмейді.

Әрекеттердің қайталануы және олардың белгілі бір бағыттылығы анықталуға тиіс.

Дәлелдемелер ретінде мыналар қарастырылуы мүмкін:

• көптеген хабарламалар;
• хат алмасулар;
• аудиожазбалар;
• бейнежазбалар;
• куәлардың айғақтары;
• жарияланымдар;
• электрондық хат алмасулар;
• құжаттар;
• қайталанған жанжалдар туралы мәліметтер;
• заңды жолмен алынған телефон сөйлесулерінің жазбалары;
• тиісті оқиғаларға дейінгі және одан кейінгі жәбірленушінің мінез-құлқы туралы мәліметтер.

Zakonpravo.kz сайтында адамның қадір-қасиетін жүйелі түрде қорлау ұзақ уақыт бойы қайталанатын кемсітуші ықпал ету, оның ішінде балағаттау, келемеждеу, қудалау және осыған ұқсас әрекеттер ретінде сипатталады.

(«Заң және Құқық» сайты: Өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізгені үшін қылмыстық жауаптылық)

14. СЕБЕПТІК БАЙЛАНЫС

Өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізу ретінде саралау үшін себептік байланыстың маңызы шешуші болып табылады.

Мынадай фактіні ғана анықтау жеткіліксіз:

«Жанжалдан кейін адам өзіне-өзі қол жұмсады».

Оның орнына:

«Айыпталушының немесе айыпталушылардың нақты әрекеттері өзін-өзі өлтіруге немесе өзін-өзі өлтіруге оқталуға себеп болды»

деген тұжырым дәлелденуге тиіс.

Бұл өзге дербес себептердің ықпалын да зерттеуді білдіреді.

Тергеу барысында мынадай мән-жайлар зерттелуі мүмкін:

• отбасылық жағдайлар;
• еңбек қызметіне байланысты проблемалар;
• қаржылық қиындықтар;
• денсаулық жағдайы;
• жеке қарым-қатынастар;
• бұрынғы өзін-өзі өлтіруге оқталу фактілері;
• психологиялық жағдай;
• психикаға әсер ететін заттарды пайдалану;
• өзге де маңызды мән-жайлар.

Бұл ретте бірнеше фактордың болуы өздігінен қылмыстық жауаптылықты жоққа шығармайды. Негізгі мәселе — айыпталушылардың мінез-құлқы мен туындаған нәтиже арасындағы заңдық маңызы бар себептік байланысты анықтау.

15. СУБЪЕКТИВТІК ЖАҒЫ

Әрбір қатысушының өзі жасаған әрекетке психикалық қатынасын зерттеу қажет.

Топ болып жасалған қылмыстық құқық бұзушылықты саралау кезінде ортақ қасақаналықты анықтау ерекше маңызды.

Әрбір қатысушы бірлескен әрекеттің елеулі мән-жайларын ұғынуға тиіс.

Сонымен қатар бір қатысушының жауаптылығы басқа қатысушының дербес әрекеті нәтижесінде туындаған салдарға автоматты түрде қолданылмауға тиіс.

ҚР ҚК-нің 30-бабында сыбайлас қатысушының эксцесі туралы ереже көзделген: егер қатысушы басқа сыбайлас қатысушылардың қасақаналығымен қамтылмаған қылмыстық құқық бұзушылық жасаса, қалған қатысушылар бұл эксцесс үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды.

Демек, егер қатысушылардың бірі басқалардың хабарынсыз ортақ ниеттің шегінен едәуір шығатын әрекет жасаса, қалған қатысушылардың жауаптылығы мәселесі жеке шешілуге тиіс.

16. СЫБАЙЛАС ҚАТЫСУШЫНЫҢ ЭКСЦЕССІ

Мысалы:

Үш адам жәбірленушіні жүйелі түрде қорлау және оны жұмыстан шығуға көндіру туралы уағдаласты.

Қатысушылардың бірі қалғандарының хабарынсыз жәбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келтіру туралы шешім қабылдады.

Егер бұл әрекет ортақ қасақаналықпен қамтылмаса, ол тікелей жасаған адамға қатысты дербес қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрауы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 30-бабы эксцесс үшін басқа сыбайлас қатысушылардың қылмыстық жауаптылығын тікелей жоққа шығарады.

(Adilet.kz: ҚР Қылмыстық кодексі)

17. ҚЫЛМЫСТЫҢ САНАТЫ

ҚР ҚК-нің 105-бабы 2-бөлігінің 3) тармағында бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі ең жоғары жаза көзделген.

ҚР ҚК-нің 11-бабына сәйкес, ең жоғары жазасы бес жылдан аспайтын мерзімге бас бостандығынан айыруды көздейтін қасақана іс-әрекеттер орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.

(Adilet.kz: ҚР ҚК-нің 11-бабы)

Демек:

ҚР ҚК-нің 105-бабы 2-бөлігінің 3) тармағында көзделген қылмыс орташа ауырлықтағы қылмыс болып табылады.

Алайда бұл құрамды ҚР ҚК-нің 105-бабының 3-бөлігінен ажырату қажет.

Егер әрекет кәмелетке толмаған адамға қатысты жасалса, бес жылдан тоғыз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделеді. Бұл мұндай құрамды ауыр қылмыс санатына жатқызуға негіз болады.

(«Заң және Құқық» сайты: ҚР ҚК-нің 105-бабы)

18. СОТТЫҢ СОТТЫЛЫҒЫ

18.1. Бірінші сатыдағы сот

Аудандық және оларға теңестірілген соттар заңда мамандандырылған соттардың қарауына жатқызылған істерді қоспағанда, бірінші сатыдағы соттар ретінде қылмыстық істерді қарайды.

(«Заң және Құқық» сайты: ҚР ҚПК-нің 306-бабы)

Қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттар, атап айтқанда, аса ауыр қылмыстарды және заңда арнайы көрсетілген қылмыстық құқық бұзушылықтарды қарайды.

ҚР ҚК-нің 105-бабы ҚР ҚПК-нің 308-бабында көрсетілген арнайы құрамдардың тізбесіне енгізілмеген.

(«Заң және Құқық» сайты: ҚР ҚПК-нің 308-бабы)

Сондықтан ҚР ҚК-нің 105-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша қылмыстық іс, әдетте, аудандық немесе оған теңестірілген соттың соттылығына жатады.

Егер айыпталушы кәмелетке толмаған адам болса, соттылық мәселесі кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттар туралы ҚР ҚПК-нің 307-бабын ескере отырып шешіледі.

(«Заң және Құқық» сайты: ҚР ҚПК-нің 307-бабы)

19. АУМАҚТЫҚ СОТТЫЛЫҚ

Жалпы қағида бойынша қылмыстық іс қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жердегі сотта қаралады.

Егер қылмыстық құқық бұзушылық бір жерде басталып, басқа жерде аяқталса, ҚР ҚПК-нің 314-бабында көзделген арнайы ереже қолданылады.

Егер қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жерді анықтау мүмкін болмаса немесе қылмыстық құқық бұзушылықтар әртүрлі жерлерде жасалса, іс сотқа дейінгі тергеп-тексеру аяқталған жердегі сотта қаралады.

(«Заң және Құқық» сайты: ҚР ҚПК-нің 314-бабы)

ҚР ҚК-нің 105-бабы бойынша аумақтық соттылық мәселесі күрделі болуы мүмкін, өйткені психологиялық ықпал ету:

• жеке кездесулер кезінде;
• телефон арқылы;
• мессенджерлер арқылы;
• әлеуметтік желілерде;
• электрондық пошта арқылы;
• әртүрлі өңірлерден;
• Қазақстан Республикасынан тыс жерлерден жүзеге асырылуы мүмкін.

Бұл, әсіресе, Интернет желісін пайдалану жағдайларында маңызды.

20. ҚЫЛМЫСТЫҚ ІЗГЕ ТҮСУ ОРГАНДАРЫНЫҢ ҚҰЗЫРЕТІ ЖӘНЕ ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС ЖҮРГІЗУГЕ ҚАТЫСУШЫЛАР

Қылмыстық іс қылмыстық сот ісін жүргізу саласына жатады.

Процеске қатысатын негізгі субъектілер:

• қылмыстық қудалау органы;
• тергеуші;
• анықтаушы — өз құзыреті шегінде;
• прокурор;
• тергеу судьясы;
• сот;
• мемлекеттік айыптаушы;
• жәбірленуші;
• күдікті;
• айыпталушы;
• сотталушы;
• қорғаушы;
• азаматтық талапкер;
• азаматтық жауапкер;
• өкілдер;
• сарапшылар;
• мамандар;
• куәлар;
• аудармашылар;
• өзге де қатысушылар.

ҚР ҚПК-нің 180-бабында сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастауға негіз болатын себептердің қатарына жеке тұлғаның арызы, лауазымды адамның хабарламасы, кінәсін мойындап келу, бұқаралық ақпарат құралдарындағы және онлайн-платформалардағы хабарламалар, сондай-ақ қылмыстық қудалау органы лауазымды адамының баянаты жатқызылған.

(«Заң және Құқық» сайты: ҚР ҚПК-нің 180-бабы)

21. СОТҚА ДЕЙІНГІ ТЕРГЕП-ТЕКСЕРУДІ БАСТАУ

ҚР ҚПК-нің 179-бабына сәйкес, сотқа дейінгі тергеп-тексерудің басталуы деп:

• қылмыстық құқық бұзушылық туралы арызды немесе хабарламаны Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде (СДТБТ) тіркеу;
• не заңда көзделген жағдайларда алғашқы кезек күттірмейтін тергеу әрекетін жасау танылады.

Заңда көзделген жеке айыптау істерін қоспағанда, қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы арыздар мен хабарламалар бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүргізу міндетті болып табылады.

(«Заң және Құқық» сайты: ҚР ҚПК-нің 179-бабы)

ҚР ҚК-нің 105-бабы жеке айыптау істерінің әдеттегі санатына жатпайды.

Демек, қылмыстық құқық бұзушылық туралы мәліметтері бар адам қылмыстық қудалау органдарына жүгіну арқылы тиісті рәсімді бастауға құқылы.

22. СОТҚА ДЕЙІНГІ ТӘРТІП

Классикалық мағынада 105-бап бойынша істі қозғау үшін міндетті талап қою немесе медиация түріндегі сотқа дейінгі тәртіп көзделмеген.

Жәбірленушіге алдын ала:

• кінәлі адамға талап қоюды жіберу
• міндетті медиациядан өту;
• азаматтық талап қою қажет емес.

Заңда көзделген мәліметтер болған жағдайда, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастаудың негізі қылмыстық құқық бұзушылық туралы арыз болуы мүмкін. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР ҚПК-нің 180-бабы)

Сонымен қатар қылмыстық қудалау органының процестік шешімдеріне ҚПК-де белгіленген тәртіппен шағым жасалуы мүмкін.

23. ІСКЕ ҚАТЫСАТЫН АДАМДАРДЫҢ ШЕҢБЕРІ

23.1. Жәбірленуші

Егер адам өзіне-өзі қол жұмсауға оқталғаннан кейін тірі қалса, тиісті негіздер болған жағдайда ол жәбірленуші деп танылады.

ҚПК-нің 71-бабында қылмыстық құқық бұзушылық салдарынан тікелей моральдық, дене немесе мүліктік зиян келтірілген адамды жәбірленуші деп тану көзделген. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР ҚПК-нің 71-бабы)

Жәбірленушінің мынадай құқықтары бар:

• күдіктің мәнін білуге;
• айғақтар беруге;
• дәлелдемелер ұсынуға;
• өтінішхаттар мәлімдеуге;
• өкілінің болуына;
• азаматтық талап қоюға;
• іс материалдарымен танысуға;
• процестік шешімдерге шағым жасауға;
• қауіпсіздігін қамтамасыз етуді талап етуге;
• сот талқылауына қатысуға.

23.2. Жәбірленуші қайтыс болған жағдайда

Егер оқиғаның салдарынан адам өзіне-өзі қол жұмсап, қайтыс болса, ҚПК-нің 71-бабына сәйкес, жәбірленушінің құқықтарын қайтыс болған адамның жақын туыстары, жұбайы немесе зайыбы жүзеге асырады. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР ҚПК-нің 71-бабы)

Егер жәбірленушінің процестік мәртебесін алуға бірнеше адам үміткер болса, бұл мәселе ҚПК талаптарына сәйкес шешіледі.

24. АЗАМАТТЫҚ ТАЛАП ҚОЮШЫ

Азаматтық талап қоюшы — қылмыстық құқық бұзушылық салдарынан келтірілген мүліктік немесе моральдық зиянды өтеу туралы талап қойған жеке немесе заңды тұлға. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР ҚПК-нің 73-бабы)

105-бап бойынша қаралатын істерде мынадай талаптар қойылуы мүмкін:

• моральдық зиянды өтеу туралы;
• емделуге жұмсалған шығындарды өтеу туралы;
• жерлеуге жұмсалған шығындарды өтеу туралы;
• мүліктік залалды өтеу туралы;
• өкілдің қызметіне ақы төлеуге жұмсалған шығындарды өтеу туралы;
• өзге де тікелей байланысты шығындарды өтеу туралы.

ҚПК-нің 166-бабында қылмыстық процесте мүліктік және моральдық зиянды, сондай-ақ жерлеуге, емделуге және өкілдің қызметіне ақы төлеуге байланысты шығындарды өтеу туралы талаптарды қарау мүмкіндігі тікелей көзделген. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР ҚПК-нің 166-бабы)

25. АЗАМАТТЫҚ ЖАУАПКЕР

Азаматтық жауапкер — қылмыстық іс бойынша азаматтық талап қойылған жеке немесе заңды тұлға.

Оның мынадай құқықтары бар:

• талаптың мазмұнын білуге;
• талапқа қарсылық білдіруге;
• дәлелдемелер ұсынуға;
• өтінішхаттар мәлімдеуге;
• өкілінің болуына;
• іс материалдарымен танысуға;
• азаматтық талап бөлігіндегі шешімге шағым жасауға. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР ҚПК-нің 74-бабы)

26. ҚОРҒАУШЫ

Күдікті, айыпталушы және сотталушы өздерін қорғау құқығына ие.

Осы санаттағы істер бойынша қорғаушыға мына мәселелерді тексеру ерекше маңызды:

1. істі тіркеудің заңдылығы;
2. жәбірленуші деп танудың негізділігі;
3. күдіктің мазмұны;
4. әрбір қатысушының әрекеттерінің нақтылануы;
5. алдын ала сөз байласудың болуы;
6. қылмыстық топтың белгілерінің болуы;
7. себептік байланыстың дәлелденуі;
8. электрондық дәлелдемелердің жол берілетіндігі;
9. сараптамалардың болуы;
10. қылмыстық-құқықтық саралаудың дұрыстығы;
11. сыбайлас қатысушының шектен шығуының болмауы;
12. процестік мерзімдердің сақталуы;
13. бұлтартпау шараларының заңдылығы.

27. ДӘЛЕЛДЕУ

105-бап бойынша істерде дәлелдемелер жинау күрделі болуы мүмкін, өйткені мұндай жағдайларда көбінесе физикалық ықпал ету емес, психологиялық ықпал ету туралы сөз болады.

Оқиғалардың объективті мән-жайларын да, психологиялық мәнмәтінді де дәлелдеу қажет.

Дәлелдеудің негізгі бағыттары:

А. Оқиға

• өзіне-өзі қол жұмсау фактісі;
• не болмаса өзіне-өзі қол жұмсауға оқталу фактісі;
• уақыты;
• орны;
• мән-жайлары.

Ә. Айыпталушылардың әрекеттері

• қорқыту;
• қатыгездікпен қарау;
• қорлау;
• өзіне-өзі қол жұмсауға итермелеу;
• жәрдемдесу.

Б. Топтық сипат

• қатысушылардың саны;
• алдын ала уағдаластық;
• рөлдерді бөлу;
• әрекеттердің үйлесімділігі;
• ортақ қасақаналық.

В. Себептік байланыс

• әрекеттер мен өзіне-өзі қол жұмсау арасындағы байланыс;
• себептік байланысты толығымен үзетін мән-жайлардың болмауы.

Г. Субъективтік жағы

• қасақаналық;
• әрекеттердің сипатын түсіну;
• бірлескен әрекеттерді түсіну;
• салдарға деген психикалық қатынас.

28. ЭЛЕКТРОНДЫҚ ДӘЛЕЛДЕМЕЛЕР

Қазіргі заманғы 105-бап бойынша істерде мынадай деректердің маңызы зор болуы мүмкін:

• WhatsApp;
• Telegram;
• Instagram;
• TikTok;
• Facebook;
• электрондық пошта;
• SMS-хабарламалар;
• телефон арқылы сөйлесулердің жазбалары;
• дауыстық хабарламалар;
• бейнежазбалар;
• фотосуреттер;
• жарияланымдар;
• пікірлер;
• құрылғылардағы деректер;
• резервтік көшірмелер;
• қосылыстар туралы мәліметтер;
• ақпараттық жүйелердің деректері.

Алайда скриншоттың өзі әрдайым мыналарды анықтауға мүмкіндік бермейді:

• хабарламаның авторын;
• оның күнін;
• уақытын;
• пайдаланылған құрылғыны;
• ақпараттың өзгертілмегенін;
• хабарламаның мәнмәтінін;
• хабарламаны алушыны.

Сондықтан электрондық дәлелдемеге қатысты дау туындаған жағдайда мынадай әрекеттер қажет болуы мүмкін:

• құрылғыны қарап-тексеру;
• ақпаратты тіркеу;
• компьютерлік-техникалық сараптама жүргізу;
• деректерді талап етіп алдыру;
• өзге де процестік әрекеттерді жүргізу.

29. ДӘЛЕЛДЕМЕЛЕРДІҢ ЖОЛ БЕРІЛЕТІНДІГІ

ҚПК-нің 112-бабында қылмыстық-процестік заңның елеулі бұзушылықтарымен алынған нақты деректердің дәлелдеме ретінде жол берілмейтіндігі көзделген.

Атап айтқанда, дәлелдемелер мынадай жағдайларда жол берілмейтін деп танылуы мүмкін:

• азаптауды қолдану арқылы алынған болса;
• күш қолдану арқылы алынған болса;
• қорқыту арқылы алынған болса;
• алдау арқылы алынған болса;
• өзге де заңсыз әрекеттер нәтижесінде алынған болса;
• процестік әрекетті жүргізу тәртібі елеулі түрде бұзылса;
• белгісіз немесе анықталмайтын дереккөзден алынған болса;
• қазіргі заманғы ғылыми білімге қайшы келетін әдістер қолданылса. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР ҚПК-нің 112-бабы)

Психологиялық ықпал етуге байланысты істерде бұл талаптардың мынадай материалдарға қатысты маңызы ерекше:

• аудиожазбалар;
• жасырын жазбалар;
• цифрлық хат алмасулар;
• жедел-іздестіру қызметінің материалдары;
• жасырын тергеу әрекеттерінің нәтижелері.

30. КҮДІКТІНІҢ АЙҒАҚТАРЫ

Кінәні мойындаудың өзі жеткіліксіз.

ҚПК-нің 115-бабына сәйкес, күдіктінің өз кінәсін мойындауы оның кінәлілігі дәлелдемелердің жиынтығымен расталған жағдайда ғана айыптаудың негізіне алынуы мүмкін. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР ҚПК-нің 115-бабы)

Сондықтан:

«Иә, біз бәріміз оны қорладық»

деген мойындау мына мәселелерді анықтау қажеттігін алмастырмайды:

• нақты кім әрекет етті;
• қашан әрекет етті;
• не істеді;
• қандай мақсатпен әрекет етті;
• қалай уағдаласты;
• әрқайсысы нені түсінді;
• қандай нәтижені өз қасақаналығымен қамтыды.

31. ДӘЛЕЛДЕМЕЛЕРДІ БАҒАЛАУ

ҚПК-нің 125-бабына сәйкес, әрбір дәлелдеме:

• қатыстылығы;
• жол берілетіндігі;
• анықтығы

тұрғысынан бағаланады.

Ал дәлелдемелердің жиынтығы жеткіліктілігі тұрғысынан бағаланады.

Дәлелдеме оның шындыққа сәйкестігі тексерілгеннен кейін анық деп танылады, ал дәлелдемелердің жиынтығы барлық мән-жайларды күмәнсіз және даусыз анықтауға тиіс. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР ҚПК-нің 125-бабы)

Бұл психологиялық себептік байланысты анықтау үшін ерекше маңызды.

Мысалы, бір куәнің:

«Меніңше, жәбірленуші солардың кесірінен өзіне-өзі қол жұмсады»

деген айғағы себептік байланысты дәлелдеу үшін жеткіліксіз.

Куәнің бұл мәліметтерді қайдан алғанын анықтап, оның айғақтарын басқа дәлелдемелермен салыстыру қажет.

32. ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ПСИХИАТРИЯЛЫҚ САРАПТАМА

Істің мән-жайларына қарай мынадай сараптамалар тағайындалуы мүмкін:

• сот-психологиялық сараптама;
• сот-психиатриялық сараптама;
• кешенді психологиялық-психиатриялық сараптама.

Алайда сарапшы соттың орнына:

«Айыпталушы кінәлі ме?»

деген мәселені шешпеуге тиіс.

Сарапшының алдына жәбірленушінің психикалық жай-күйіне, оның ықпалды қабылдау қабілетіне, эмоционалдық жағдайының ерекшеліктеріне және арнайы білім саласына жататын өзге де мән-жайларға қатысты сұрақтар қойылуы мүмкін.

Қылмыс құрамының және қылмыстық-құқықтық мағынадағы себептік байланыстың бар-жоғы туралы құқықтық мәселені сот шешеді.

33. АЛДЫН АЛА СӨЗ БАЙЛАСУДЫ ДӘЛЕЛДЕУ

Іс жүзінде мынадай мән-жайлар зерттелуі мүмкін:

• айыпталушылар арасындағы хабарламалар;
• бірлескен телефон қоңыраулары;
• кездесулер;
• уағдаластықтар;
• рөлдерді бөлу;
• бірлескен әрекеттер;
• бір қатысушының екіншісіне нұсқау беруі;
• әрекеттерді жүзеге асыру уақытының үйлесуі;
• оқиғадан кейінгі қатысушылардың мінез-құлқы;
• іздерді жасыру әрекеттері;
• хат алмасуды бірлесіп жою;
• оқиға туралы өзара келісілген нұсқаларды ұсыну.

Сонымен бірге қылмыстан кейінгі мінез-құлықтың өзі алдын ала сөз байласудың болғанын автоматты түрде дәлелдемейді.

Ол басқа мән-жайлармен жиынтықта ғана дәлелдемелік маңызға ие болуы мүмкін.

34. АЛДЫН АЛА СӨЗ БАЙЛАСУ ЖӘНЕ ОНЫҢ УАҚЫТЫ

Мына жағдайлардың аражігін ажырату қажет.

1-нұсқа

Адамдар алдын ала:

«Жәбірленуші өзіне-өзі қол жұмсауға келіскенше, оны күн сайын қорлаймыз»

деп уағдаласты.

Қалған элементтер де дәлелденген жағдайда, мұндай әрекеттер алдын ала сөз байласу арқылы жасалған қылмыс ретінде саралануы мүмкін.

2-нұсқа

Бір адам жанжалды бастады, ал екінші адам бірнеше күннен кейін не болып жатқанын түсіне отырып, оған қосылды.

Екінші адамның қай сәтте қосылғанын және оның қасақаналығының мазмұнын анықтау қажет.

3-нұсқа

Екінші адам оқиғаны кездейсоқ көріп, ешқандай әрекетке қатыспады.

Оқиға орнында болудың өзі қылмысқа сыбайлас қатысуды білдірмейді.

35. ҚЫЛМЫСТЫҚ КОДЕКСТІҢ 30-БАБЫН ЭКСЦЕСС ЖАҒДАЙЫНДА ҚОЛДАНУ

Егер топ тек қорқытуға уағдаласқан болса, ал қатысушылардың бірі өз бетінше ауыр зорлық-зомбылық жасаса, бұл әрекеттің ортақ қасақаналықпен қамтылған-қамтылмағанын анықтау қажет.

ҚР ҚК-нің 30-бабында сыбайлас қатысушыларды басқа қатысушының эксцессі үшін қылмыстық жауаптылықтан босату тікелей көзделген. (Adilet.kz)

Бұл қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығын саралау кезінде елеулі маңызға ие болуы мүмкін.

36. ТОППЕН ЖАСАЛҒАН ҚЫЛМЫС БОЙЫНША СОТ ПРАКТИКАСЫ

Қолжетімді zakonpravo.kz дерекқорынан ҚР ҚК-нің 105-бабы екінші бөлігінің 3) тармағы бойынша ғана шығарылған арнайы жарияланған Жоғарғы Соттың қорытынды шолуын табу мүмкін болмады.

Сондықтан құқықтық талдау кезінде Жоғарғы Соттың мына мәселелерге қатысты жалпы түсіндірмелерін пайдалану қажет:

• қылмысқа сыбайлас қатысу;
• өмір мен денсаулыққа қарсы қылмыстар;
• сот үкімі;
• азаматтық талап;
• дәлелдемелерді бағалау.

Бұл ретте ҚР Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысының маңызы ерекше.

Онда қылмыстық құқық бұзушылықты адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы немесе қылмыстық топ жасаған жағдайда, үкімде әрбір сотталушының нақты қылмыстық әрекеттері сипатталуға тиіс екендігі көрсетілген. («Заң және Құқық» дереккөзі: «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулы)

Жоғарғы Сот сондай-ақ әрбір сотталушыға және әрбір айыптауға қатысты дәлелдемелерді жеке-жеке зерттеуді талап етеді. («Заң және Құқық» дереккөзі: «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулы)

37. ПРАКТИКАЛЫҚ МЫСАЛ № 1 — АЛДЫН АЛА СӨЗ БАЙЛАСУ

Шартты жағдай.

А. және Б. В.-ны жүйелі түрде қорлауға алдын ала уағдаласты.

А.:

• қорқыту сипатындағы хабарламалар жіберді;
• қорлайтын хабарламаларды жариялады.

Б.:

• жәбірленушіге телефон соқты;
• жеке мәліметтерді жариялаймын деп қорқытты;
• қысымды жалғастыру үшін басқа адамдарды ұйымдастырды.

Кейін жәбірленуші өзіне-өзі қол жұмсауға оқталды.

Егер тергеп-тексеру барысында мыналар дәлелденсе:

• алдын ала сөз байласу;
• ортақ қасақаналық;
• әрқайсысының әрекеттері;
• әрекеттердің жүйелілігі;
• себептік байланыс;
• өзіне-өзі қол жұмсауға оқталу фактісі,

ҚР ҚК-нің 105-бабы екінші бөлігінің 3) тармағы бойынша саралау мәселесі қаралуы мүмкін.

38. ПРАКТИКАЛЫҚ МЫСАЛ № 2 — СӨЗ БАЙЛАСУДЫҢ ДӘЛЕЛДЕНБЕУІ

А. жәбірленушімен жанжалдасты.

Бір айдан кейін А.-ның жанжалы туралы білмеген Б. жәбірленушімен өз бетінше сөзге келді.

Осыдан кейін жәбірленуші өзіне-өзі қол жұмсауға оқталды.

Екі жанжалдың болуы әлі де:

«алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған қылмыс»

дегенді білдірмейді.

Тергеп-тексеру органы әрекеттердің нақты үйлесімділігін дәлелдеуге тиіс.

Алдын ала уағдаластықты растайтын дәлелдемелер болмаған жағдайда, қылмыстың саралаушы белгісі дәлелденбей қалуы мүмкін.

39. ПРАКТИКАЛЫҚ МЫСАЛ № 3 — ҚЫЛМЫСТЫҚ ТОП

Мысалы, бірнеше қылмыс жасау мақсатында алдын ала құрылған тұрақты ұйымдасқан топ бар делік.

Оның қызметі шеңберінде жәбірленушілердің бірі жүйелі психологиялық қысымға ұшырайды.

Мұндай жағдайда мыналарды дәлелдеу қажет:

1. қылмыстық топтың нақты болғанын;
2. оның тұрақтылығын;
3. мақсаттарын;
4. құрылымын;
5. қатысушылардың рөлдерін;
6. айыпталушының осы топқа тиесілігін;
7. айыпталушының нақты қылмысқа қатысуын;
8. тиісті қылмыстың қатысушының қасақаналығымен қамтылғанын.

Ұйымдасқан топтың мүшелерімен таныс болу фактісінің өзі жеткіліксіз.

40. МЕМЛЕКЕТТІК БАЖ

Мемлекеттік баж мәселесін мынадай бағыттар бойынша ажырату қажет:

1. қылмыстық қудалау;
2. қылмыстық іс бойынша азаматтық талап;
3. жеке тәртіппен берілетін азаматтық талап.

Азаматтық талап тікелей қылмыстық іс шеңберінде берілген кезде талап қоюшы мемлекеттік баж төлеуден босатылады.

Бұл ҚПК-нің 167-бабының 3-бөлігінде тікелей көзделген. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР ҚПК-нің 167-бабы)

Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысында да қылмыстық процесте азаматтық талап қойылған кезде талап қоюшының мемлекеттік баж төлеуден босатылатыны көрсетілген. («Заң және Құқық» дереккөзі: Қылмыстық процесте азаматтық талапты қарау туралы нормативтік қаулы)

Демек, жәбірленушіге қылмыстық іс шеңберінде азаматтық талап қою үшін мемлекеттік бажды алдын ала төлеу талап етілмейді.

41. ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС БОЙЫНША АЗАМАТТЫҚ ТАЛАП

Азаматтық талап:

сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған кезден бастап сот тергеуі аяқталғанға дейін берілуі мүмкін.

Бұл ҚПК-нің 167-бабында тікелей көзделген. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР ҚПК-нің 167-бабы)

Адамның өліміне әкеп соққан істер бойынша азаматтық талапты жәбірленушінің құқықтарын жүзеге асыратын жақын туыстары, жұбайы немесе зайыбы қоя алады. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР ҚПК-нің 167-бабы)

42. АЗАМАТТЫҚ ТАЛАПТЫҢ МАЗМҰНЫ

Талапта мынадай мәліметтерді анықтауға мүмкіндік болуы керек:

• талап қоюшы;
• жауапкер;
• талаптың негізі;
• зиян келтіру мән-жайлары;
• мүліктік зиянның мөлшері;
• талап етілетін моральдық зиян өтемінің мөлшері;
• дәлелдемелер;
• себептік байланыс;
• нақты шығындар.

Мысалы:

Мүліктік зиян:

• емделуге жұмсалған шығындар;
• дәрі-дәрмек құны;
• медициналық оңалту шығындары;
• көлік шығындары;
• жерлеу шығындары;
• өзге де құжаттармен расталған шығындар.

Моральдық зиян:

• жан күйзелісі;
• адамгершілік азап;
• жақын адамынан айырылу салдары;
• өзіне-өзі қол жұмсауға оқталудың салдары;
• өмір салтының елеулі өзгеруі;
• өзге де мән-жайлар.

43. АЗАМАТТЫҚ ТАЛАП БОЙЫНША ШЕШІМ

ҚПК-нің 170-бабына сәйкес, сот:

1. талапты толық қанағаттандыра алады;
2. талапты ішінара қанағаттандыра алады;
3. талапты қанағаттандырудан бас тарта алады;
4. талапты қанағаттандыру құқығын танып, оның мөлшері туралы мәселені азаматтық сот ісін жүргізу тәртібіне бере алады;
5. талаптан бас тартуды қабылдай алады;
6. бітімгершілік немесе медиациялық келісімді бекіте алады;
7. талапты қараусыз қалдыра алады. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР ҚПК-нің 170-бабы)

Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысында мына мән-жайларды анықтау қажеттігіне де ерекше назар аударылады:

• кінәлілік;
• себептік байланыс;
• келтірілген зиянның сипаты;
• зиянның мөлшері;
• оны өтеуге міндетті тұлға. («Заң және Құқық» дереккөзі: Қылмыстық процесте азаматтық талапты қарау туралы нормативтік қаулы)

44. ҚЫЛМЫСТЫҚ ПРОЦЕСТЕ АЗАМАТТЫҚ ТАЛАП ҚОЮ МЕРЗІМІ

Бұл мерзімді талап қоюдың ескіру мерзімінен ажырату қажет.

Қылмыстық іс бойынша азаматтық талап сот тергеуі аяқталғанға дейін берілуі мүмкін. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР ҚПК-нің 167-бабы)

Сондықтан:

«жәбірленуші азаматтық талапты үш жыл ішінде қоюға тиіс»

деген тұжырымды қылмыстық іс шеңберінде берілетін талапқа автоматты түрде қолдануға болмайды.

Үш жылдық жалпы мерзім ҚР АК-нің 178-бабында көзделген азаматтық-құқықтық талап қоюдың ескіру мерзіміне жатады. Ол қылмыстық процесте азаматтық талап қоюдың процестік мерзімімен бірдей емес. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР АК-нің 178-бабы)

45. АЗАМАТТЫҚ ТАЛАП ЖЕКЕ ТӘРТІППЕН БЕРІЛГЕН ЖАҒДАЙДА

Егер жәбірленуші қылмыстық іс шеңберінде азаматтық талап қоймаса немесе талап қараусыз қалдырылса, заңнамада көзделген жағдайларда ол азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен жүгінуге құқылы.

ҚПК-нің 166-бабында қылмыстық процесте азаматтық талаптың қойылмауы адамның азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен талап қою құқығынан айырмайтыны тікелей көрсетілген. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР ҚПК-нің 166-бабы)

Бұл ретте мына мәселелерді ескеру қажет:

• талап қоюдың ескіру мерзімінің қағидалары;
• жекелеген талаптар үшін белгіленген арнайы мерзімдер;
• ескіру мерзімінің басталу сәті;
• мерзімнің тоқтатыла тұруы;
• үзілуі;
• қалпына келтіру негіздері.

46. ТАЛАП ҚОЮДЫҢ ЖАЛПЫ ЕСКІРУ МЕРЗІМІ

ҚР АК-нің 178-бабында талап қоюдың жалпы ескіру мерзімі үш жыл деп белгіленген.

Жекелеген талаптар үшін арнайы мерзімдер белгіленуі мүмкін. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР АК-нің 178-бабы)

Сондықтан жеке тәртіппен азаматтық талап қойылған кезде, ең алдымен, талаптың құқықтық сипатын анықтау қажет.

Қылмыстық құқық бұзушылыққа байланысты барлық талаптарға үш жылдық мерзімді автоматты түрде қолдануға болмайды.

47. ТАЛАП ҚОЮДЫҢ ЕСКІРУ МЕРЗІМІН ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ

ҚР АК-нің 185-бабында талап қоюдың ескіру мерзімін ерекше жағдайларда қалпына келтіру мүмкіндігі көзделген.

Сот талап қоюшының жеке басына байланысты себептерді, мысалы:

• ауыр науқасты;
• дәрменсіз күйді;
• сауатсыздықты;
• өзге де осыған ұқсас мән-жайларды

дәлелді себептер деп тануы мүмкін.

Егер заңда өзгеше тәртіп белгіленбесе, мұндай мән-жайлардың ескіру мерзімінің соңғы алты айында орын алуы туралы талап ерекше маңызға ие. («Заң және Құқық» дереккөзі: ҚР АК-нің 185-бабы)

Өзіне-өзі қол жұмсауға байланысты істерде бұл жәбірленуші немесе оның жақын туыстары ауыр психологиялық не өзге де жағдайға байланысты талап қою мерзімін өткізіп алған кезде практикалық маңызға ие болуы мүмкін.

Алайда эмоционалдық күйзелістің болуы мерзімді автоматты түрде қалпына келтіруге негіз болмайды. Сот нақты мән-жайлар мен дәлелдемелерді бағалайды.

48. ҚЫЛМЫСТЫҚ ҚУДАЛАУДЫҢ ЕСКІРУ МЕРЗІМІ

Бұл — мүлдем бөлек құқықтық институт.

ҚР ҚК-нің 71-бабына сәйкес:

• қылмыстық теріс қылық — 1 жыл;
• онша ауыр емес қылмыс — 2 жыл;
• ауырлығы орташа қылмыс — 5 жыл;
• ауыр қылмыс — 10 жыл;
• аса ауыр қылмыс — 15 жыл.

Мерзім қылмыстық құқық бұзушылық жасалған күннен бастап сот үкімі заңды күшіне енгенге дейін есептеледі. (Adilet.kz)

ҚР ҚК-нің 105-бабы екінші бөлігінің 3) тармағында көзделген қылмыс ауырлығы орташа қылмыс болып табылатындықтан, қылмыстық жауаптылыққа тартудың жалпы ескіру мерзімі 5 жылды құрайды.

49. ЕСКІРУ МЕРЗІМІНІҢ ТОҚТАТЫЛА ТҰРУЫ

Егер адам тергеп-тексеруден немесе соттан жалтарса, ескіру мерзімінің өтуі тоқтатыла тұрады.

Мерзім:

• адам ұсталған кезден бастап;
• не болмаса оның кінәсін мойындап келуінен бастап

қайта жалғасады.

Ауырлығы орташа қылмыс бойынша заңнамада жалтарған жағдайда қолданылатын арнайы шекті мерзім де белгіленген — он жыл. (Adilet.kz)

50. ЕСКІРУ МЕРЗІМІНІҢ ӨТУІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ҚЫЛМЫСТЫҚ ІСТІ ТОҚТАТУ

Ескіру мерзімі өткен жағдайда қылмыстық іс бойынша іс жүргізу тоқтатылуы мүмкін.

Жоғарғы Соттың «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысында ескіру мерзімі өткен кезде іс жүргізу алдын ала тыңдау сатысында немесе басты сот талқылауы барысында да тоқтатылуға жататыны түсіндіріледі. («Заң және Құқық» дереккөзі: «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулы)

Сонымен бірге, егер сотталушы ақтамайтын негіз бойынша істі тоқтатуға қарсылық білдірсе, заңда көзделген тәртіппен іс жүргізу жалғастырылуы мүмкін.

 51. ТАТУЛАСУ

Бір қарағанда, орташа ауырлықтағы қылмыс ҚК-нің 68-бабында көзделген татуласу негізіне жатуы мүмкін.

Алайда 105-баптың 2-бөлігінің 3) тармағына қатысты қағидатты кедергі бар.

ҚК-нің 68-бабы қылмыстық теріс қылықтар мен қазаға ұшыратумен байланысты емес ауырлығы аз немесе орташа ауырлықтағы қылмыстар бойынша тараптар татуласып, келтірілген зиянды қалпына келтірген жағдайда қылмыстық жауаптылықтан босатуды көздейді. («Заң және Құқық»)

Сонымен қатар, 68-баптың 4-бөлігі қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстарға қатысты татуласу институтын қолдануға тікелей шектеу қояды. («Заң және Құқық»)

Демек, екі жағдайды ажырату қажет.

1-нұсқа

105-баптың 2-бөлігінің 3) тармағы — адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасалған әрекет, жәбірленуші өзіне-өзі қол жұмсауға оқталған, бірақ тірі қалған.

Егер 68-бапта көзделген өзге де талаптар сақталса, бұл жағдайда аталған бапты қолдану мәселесі жалпы тәртіппен қарастырылуы мүмкін.

2-нұсқа

Әрекет нақты қылмыстық топ құрамында жасалған.

Бұл жағдайда 68-баптың 4-бөлігінің 7) тармағына сәйкес татуласу негізін қолдануға жол берілмейді. («Заң және Құқық»)

52. ТАТУЛАСУ ЖӘНЕ МЕДИАЦИЯ

Жәбірленуші, егер қылмыстық заңнамада мұндай татуласуға жол берілсе, күдіктімен, айыпталушымен немесе сотталушымен, оның ішінде медиация тәртібімен татуласуға құқылы. («Заң және Құқық»)

ҚК-нің 68-бабын қолдану жөніндегі Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысына сәйкес, татуласу нақты болуы, ал келтірілген зиянның орны толтырылуы тиіс. («Заң және Құқық»)

Сонымен бірге, «Талап-арызым жоқ» деген мазмұндағы формалды қолхаттың болуы заңда көзделген барлық шарттардың орындалғанын әрдайым білдірмейді.

Мыналар анықталуға тиіс:

• татуласудың шынайылығы;
• оның ерікті түрде жүзеге асырылуы;
• келтірілген зиянның өтелуі;
• келісімі қажет тұлғалардың қарсылықтарының болмауы;
• ҚК-нің 68-бабын қолдануға кедергі келтіретін мән-жайлардың болмауы.

53. ЖӘБІРЛЕНУШІЛЕР БІРНЕШЕУ БОЛҒАН КЕЗДЕ ҚК-НІҢ 68-БАБЫН ҚОЛДАНУ

Егер қылмыстық құқық бұзушылық салдарынан бірнеше жәбірленушіге тікелей зиян келтірілсе, татуласу мәселесі олардың әрқайсысының процестік мәртебесін ескере отырып шешілуге тиіс.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысында жәбірленушілердің кем дегенде біреуімен татуласуға қол жеткізілмесе, тиісті негіз бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатуға жол берілмейтіні көрсетілген. («Заң және Құқық»)

54. ПРОЦЕСТІК МӘЖБҮРЛЕУ ШАРАЛАРЫ

ҚР ҚПК-де процестік мәжбүрлеу шараларының жүйесі көзделген.

ҚПК-нің 155-бабында процестік мәжбүрлеудің өзге де шараларына мыналар жатқызылған:

• келу туралы міндеттеме;
• мәжбүрлеп әкелу;
• лауазымынан уақытша шеттету;
• мүлікке тыйым салу;
• жақындауға тыйым салу.

Жәбірленушіге, куәға және басқа да тұлғаларға қатысты келу туралы міндеттеме, мәжбүрлеп әкелу және ақшалай өндіріп алу қолданылуы мүмкін. («Заң және Құқық»)

55. ЖАҚЫНДАУҒА ТЫЙЫМ САЛУ

Психологиялық зорлық-зомбылыққа қатысты істерде жақындауға тыйым салу шарасының практикалық маңызы ерекше болуы мүмкін.

Бұл шара мынадай мақсаттарда қолданылуы мүмкін:

• жәбірленушіні қорғау;
• оған қайтадан қысым көрсетудің алдын алу;
• ықпал етуге және қысым жасауға жол бермеу;
• байланыс орнатудың алдын алу;
• куәларды қорғау.

Бұл шара әсіресе айыпталушы мен жәбірленуші:

• ерлі-зайыптылар болғанда;
• бір-біріне жақын жерде тұрғанда;
• бірге жұмыс істегенде;
• бірге оқығанда;
• мүліктік қатынастармен байланысты болғанда маңызды.

56. БҰЛТАРТПАУ ШАРАЛАРЫ

ҚПК-нің 136-бабы бұлтартпау шараларын қолдану негіздерін белгілейді.

Олар күдіктінің немесе айыпталушының:

• жасырынуы мүмкін деп пайымдауға;
• сотқа дейінгі тергеп-тексеруге кедергі келтіруі мүмкін деп пайымдауға;
• қылмыстық әрекетін жалғастыруы мүмкін деп пайымдауға;
• іс жүргізуге өзге де жолмен кедергі келтіруі мүмкін деп пайымдауға;
• үкімді орындаудан жалтаруы мүмкін деп пайымдауға жеткілікті негіздер болған кезде қолданылады. («Заң және Құқық»)

Бұлтартпау шарасын таңдаған кезде неғұрлым жеңіл шараны қолдану мүмкіндігі де қарастырылуға тиіс. («Заң және Құқық»)

57. ҚАМАУҒА АЛУ

ҚПК-нің 136-бабында қылмыстың ауырлығы мен саралануына байланысты қамауда ұстауды қолдануға мүмкіндік беретін қылмыстық құқық бұзушылықтар тізбесі көзделген.

ҚК-нің 105-бабы бұл арнайы тізбеге енгізілмеген. («Заң және Құқық»)

Демек, ҚК-нің 105-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша айып тағылған кезде айыптаудың ауырлығына ғана сілтеме жасау қамауда ұстауды автоматты түрде таңдауға жеткіліксіз.

ҚПК-де көзделген негіздер болуы қажет.

ҚПК-нің 138-бабына сәйкес, бұлтартпау шарасын таңдаған кезде мыналар ескеріледі:

• қылмыстың ауырлығы;
• адамның жеке басы;
• жасы;
• денсаулық жағдайы;
• отбасылық жағдайы;
• әлеуметтік байланыстары;
• беделі;
• жұмысы;
• мүлкі;
• тұрғылықты жері;
• өзге де мән-жайлар.

ҚПК-нің 136-бабында көзделген негіздер болмаған жағдайда қылмыстың ауырлығы қамауда ұстаудың жалғыз негізі бола алмайды. («Заң және Құқық»)

58. ҮЙҚАМАҚ

Үйқамақ қамауда ұстауға қарағанда неғұрлым жеңіл балама болып табылады.

Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2023 жылғы 11 сәуірдегі № 9 нормативтік қаулысында үйқамақты қолдану кезінде адамның конституциялық құқықтарын, оның ішінде қорғалу құқығы мен білікті заң көмегін алу құқығын сақтау қажеттігі атап көрсетілген. («Заң және Құқық»)

ҚК-нің 105-бабына қатысты істерде, әсіресе айыпталушының жәбірленушімен байланыс орнату қаупі болған жағдайда, үйқамақтың маңызы артуы мүмкін.

59. МӘЖБҮРЛЕП ӘКЕЛУ

Егер күдікті, айыпталушы, жәбірленуші немесе куә шақыру бойынша дәлелді себепсіз келмесе, оған қатысты мәжбүрлеп әкелу қолданылуы мүмкін.

ҚПК-нің 157-бабы мыналарды реттейді:

• мәжбүрлеп әкелудің негіздерін;
• оны орындау тәртібін;
• орындау уақытын;
• заңда белгіленген шектеулерді;
• мәжбүрлеп әкелуге жатпайтын адамдардың санаттарын. («Заң және Құқық»)

Заңда көзделген шарттар болған жағдайда жәбірленушіге де мәжбүрлеп әкелу қолданылуы мүмкін. («Заң және Құқық»)

60. АҚШАЛАЙ ӨНДІРІП АЛУ

ҚПК-нің 160-бабы соттың ақшалай өндіріп алу қолдану тәртібін көздейді.

Сотқа дейінгі іс жүргізу барысында бұзушылық орын алған жағдайда тиісті хаттама заңда белгіленген тәртіппен тергеу судьясына жіберіледі. Тергеу судьясы оны белгіленген тәртіппен қарайды.

Ақшалай өндіріп алу мөлшері елу АЕК-ке дейін болуы мүмкін. («Заң және Құқық»)

61. МҮЛІККЕ ТЫЙЫМ САЛУ

Мүлікке тыйым салу мынадай мақсаттарда қолданылуы мүмкін:

• азаматтық талап қоюды қамтамасыз ету;
• мүлікті тәркілеуді қамтамасыз ету;
• келтірілген зиянның ықтимал өтелуін қамтамасыз ету.

Егер іс бойынша елеулі мөлшердегі азаматтық талап қойылса, жәбірленушінің өкілі қамтамасыз ету шараларын қолдану туралы мәселе көтере алады.

Сонымен бірге қорғау тарапы меншік құқығын негізсіз шектеуге шағымдануға құқылы.

62. ЖӘБІРЛЕНУШІНІҢ ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ШАРАЛАРЫ

Қылмыстың сипатын ескере отырып, жәбірленушіге қатысты мынадай әрекеттер жасалуы мүмкін:

• қайтадан қысым көрсету;
• қорқыту;
• айғақтарын өзгертуге көндіру;
• психологиялық ықпал ету;
• аңду;
• туыстары арқылы қысым жасау.

Жәбірленуші өзінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларын қолдану туралы өтінішхат беруге құқылы. («Заң және Құқық»)

63. ҚЫЛМЫСТЫҚ ҚҰҚЫҚ БҰЗУШЫЛЫҚ ЖӘНЕ ҚЫЛМЫСТАР ЖИЫНТЫҒЫ

ҚК-нің 105-бабында көзделген әрекет басқа қылмыстық құқық бұзушылық құрамдарымен бәсекелесуі мүмкін.

Мысалы, адамды өзіне-өзі қол жұмсауға дейін жеткізу үшін жасалған әрекеттер бір мезгілде басқа дербес қылмыстық құқық бұзушылықтың құрамын құраса, қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша саралау мәселесі туындауы мүмкін.

Zakonpravo.kz сайтында жарияланған түсіндірмеде дербес қылмыстардың ықтимал мысалдары ретінде мыналар келтірілген:

• азаптау;
• денсаулыққа зиян келтіру;
• заңсыз бас бостандығынан айыру;
• зорлау;
• қорқытып алу және басқалары. («Заң және Құқық»)

Бұл ретте түпкілікті саралау нақты мән-жайларға байланысты болады.

64. ӨЛТІРУ ҚЫЛМЫСЫНАН АЖЫРАТУ

Бұл қағидатты маңызы бар мәселе.

Егер айыпталушы жәбірленушіні өмірінен айыруға тікелей бағытталған әрекеттерді жасаса, адам өлтіру қылмысының құрамы бар-жоғын тексеру қажет.

ҚК-нің 105-бабы жәбірленушінің өз өмірін қиюға немесе өзіне-өзі қол жұмсауға оқталуға бағытталған әрекеттерді өзі жасайтын ерекше жағдайды көздейді.

Сондықтан тергеп-тексеру барысында мыналар анықталуға тиіс:

• өлімнің тікелей механизмі;
• жәбірленушінің ниеті;
• айыпталушылардың әрекеттері;
• себептік байланыс;
• кінәнің нысаны.

65. ӨЗІНЕ-ӨЗІ ҚОЛ ЖҰМСАУҒА АЙДАУДАН АЖЫРАТУ

Өзіне-өзі қол жұмсауға айдау жәбірленушіде өз өмірін қию ниетін белсенді түрде қалыптастыруымен ерекшеленеді.

Бұл мынадай әрекеттер арқылы көрініс табуы мүмкін:

• сендіру;
• табанды түрде ұсыныс жасау;
• психологиялық ықпал ету;
• нұсқаулар беру;
• өзіне-өзі қол жұмсауды жағдайдан шығудың жолы ретінде көрсету.

Топтық қылмыстық құқық бұзушылық кезінде кімнің нақты айдағанын, кімнің тиісті жағдайлар жасағанын, кімнің қалыптасқан ниетті қолдағанын, кімнің құралдар немесе ақпарат бергенін анықтау қажет.

66. КӨМЕК КӨРСЕТУДЕН АЖЫРАТУ

Көмек көрсету өзіне-өзі қол жұмсауды жүзеге асыруға жәрдемдесуді білдіреді.

Мысалы, нақты мән-жайларға байланысты мұндай әрекеттерге мыналар жатуы мүмкін:

• қажетті құралдарды беру;
• ақпарат беру;
• кедергілерді жою;
• тиісті жағдайлар ұйымдастыру;
• өзге де саналы түрде көмек көрсету әрекеттері.

Бұл ретте ҚК-нің 105-бабы диспозициясының нақты мазмұнын ескеру және қатысудың нақты нысанын дәлелдеу қажет.

67. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ НОРМАЛАР

Құқықтық реттеуді Қазақстанның халықаралық міндеттемелерін ескере отырып қарастыру қажет.

ҚР ҚК-нің 1-бабында қылмыстық заңнама Конституцияға және халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттары мен нормаларына негізделетіні көрсетілген. (Adilet.kz)

Сонымен қатар, «Құқықтық актілер туралы» заңда ратификацияланған халықаралық шарттардың заңдардан басымдығы белгіленген және халықаралық шарттан оны іске асыру үшін арнайы заң қабылдау қажеттігі туындамаса, олардың тікелей қолданылатыны көзделген. («Заң және Құқық»)

68. АЗАМАТТЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ ҚҰҚЫҚТАР ТУРАЛЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ПАКТ

Қазақстан Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіні 2005 жылғы 28 қарашадағы № 91 Заңмен ратификациялаған.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2008 жылғы 10 шілдедегі № 1 нормативтік қаулысы соттарды қажетті жағдайларда АСҚХП нормаларын қолдануға тікелей бағдарлайды. («Заң және Құқық»)

Қарастырылып отырған санаттағы істер үшін мынадай баптардың маңызы ерекше:

АСҚХП-ның 6-бабы

Әрбір адамның өмір сүру құқығы.

7-бабы

Азаптауға, қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынасқа тыйым салу.

9-бабы

Бостандық пен жеке басына қол сұғылмау құқығы.

14-бабы

Тәуелсіз және бейтарап соттың әділ әрі жария сот талқылауын жүргізу құқығы.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2008 жылғы 10 шілдедегі № 1 нормативтік қаулысында АСҚХП-ның 14-бабының әділ сот талқылауына құқықты қамтамасыз етудегі маңызы жеке атап көрсетілген. («Заң және Құқық»)

69. КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫ

Егер жәбірленуші кәмелетке толмаған болса, ҚК-нің 105-бабының 3-бөлігін қолдану мәселесін қарастыру қажет.

Бұл құқықтық жағдайды едәуір өзгертеді:

• жаза санкциясы — 5 жылдан 9 жылға дейін;
• қылмыс ауыр қылмыстар санатына жатады;
• ескіру мерзімі өзгереді;
• татуласу қағидаларын қолдану айтарлықтай шектеледі;
• кәмелетке толмағанды қорғауға қойылатын талаптар күшейеді;
• егер айыпталушы кәмелетке толмаған болса, соттылықтың ведомстволық және аумақтық бағыныстылығы мәселесі өзгереді.

ҚПК-нің 307-бабына сәйкес, кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сот заңда белгіленген құзыреті шегінде кәмелетке толмағандарға қатысты қылмыстық істерді қарайды. («Заң және Құқық»)

70. БАЛА ҚҰҚЫҚТАРЫ ТУРАЛЫ КОНВЕНЦИЯ

Кәмелетке толмағандарға қатысты қылмыстық құқық бұзушылықтар кезінде баланы қорғаудың халықаралық стандарттарын, атап айтқанда, мынадай нормаларды ескеру қажет:

• Бала құқықтары туралы конвенцияның 6-бабы — өмір сүру құқығы;
• 19-бабы — физикалық немесе психикалық зорлық-зомбылықтан қорғау;
• 3-бабы — баланың ең жақсы мүдделерінің басымдығы;
• 12-бабы — баланың өз пікірін білдіру құқығы.

Бұл ережелер ұлттық қылмыстық және қылмыстық-процестік заңнамамен бірге ескерілуге тиіс.

71. ЗАҢҒА ТӘУЕЛДІ НОРМАТИВТІК ҚҰҚЫҚТЫҚ АКТІЛЕР

Практика үшін 2016 жылғы 6 сәуірдегі № 480-V «Құқықтық актілер туралы» ҚР Заңының маңызы ерекше.

Ол заңға тәуелді нормативтік құқықтық акт ұғымын айқындайды. Мұндай акт:

• заң болып табылмайды;
• заң негізінде шығарылады;
• заңды орындау мақсатында қабылданады;
• не заң мен жоғары тұрған нормативтік актілерді одан әрі іске асыруға қызмет етеді. («Заң және Құқық»)

72. НОРМАТИВТІК ҚҰҚЫҚТЫҚ АКТІЛЕРДІҢ ИЕРАРХИЯСЫ

«Құқықтық актілер туралы» заңның 10-бабында нормативтік құқықтық актілердің иерархиясы белгіленген.

Атап айтқанда:

1. Конституция;
2. Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізетін заңдар;
3. конституциялық заңдар;
4. кодекстер;
5. шоғырландырылған заңдар мен заңдар;
6. Парламенттің нормативтік қаулылары;
7. Президенттің нормативтік жарлықтары;
8. Үкіметтің нормативтік қаулылары;
9. министрлер мен өзге де орталық мемлекеттік органдардың нормативтік бұйрықтары;
10. ведомстволар басшыларының нормативтік бұйрықтары;
11. мәслихаттардың нормативтік шешімдері және жергілікті деңгейдегі өзге де актілер.

Төмен тұрған нормативтік акт жоғары тұрған нормативтік актіге қайшы келмеуге тиіс. («Заң және Құқық»)

73. ЖОҒАРҒЫ СОТТЫҢ НОРМАТИВТІК ҚАУЛЫЛАРЫ

Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары ерекше мәртебеге ие.

«Құқықтық актілер туралы» заңның 10-бабында Конституциялық Сот пен Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары аталған бапта белгіленген нормативтік құқықтық актілер иерархиясынан тыс тұратыны көрсетілген. («Заң және Құқық»)

Қарастырылып отырған тақырып бойынша мынадай актілердің маңызы ерекше:

1. ҚР Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы № 1 «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысы;
2. ҚР Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысы;
3. ҚК-нің 68-бабын қолдану жөніндегі ҚР Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы № 4 нормативтік қаулысы;
4. ҚР Жоғарғы Сотының 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 «Қылмыстық процесте азаматтық талап қоюды қарау туралы» нормативтік қаулысы;
5. ҚР Жоғарғы Сотының 2008 жылғы 10 шілдедегі № 1 «Қазақстан Республикасы халықаралық шарттарының нормаларын қолдану туралы» нормативтік қаулысы.

74. АДАМНЫҢ ӨМІРІ МЕН ДЕНСАУЛЫҒЫНА ҚАРСЫ ҚЫЛМЫСТАР ТУРАЛЫ ҚР ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ № 1 НОРМАТИВТІК ҚАУЛЫСЫ

2007 жылғы 11 мамырдағы № 1 нормативтік қаулы өмір мен денсаулыққа қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтарды сотта түсіндірудің негізгі қайнар көздерінің бірі болып табылады. («Заң және Құқық»)

Қарастырылып отырған іс үшін мынадай мән-жайларды анықтау жөніндегі ережелер ерекше маңызға ие:

• кінәнің нысаны;
• қасақаналықтың түрі;
• уәж;
• мақсат;
• тәсіл;
• жағдай;
• қылмыстық құқық бұзушылықтың сатысы;
• салдар;
• кінәлі адамның жеке басы.

(«Заң және Құқық»)

Қаулының едәуір бөлігі адам өлтіру мен денсаулыққа зиян келтіру мәселелеріне арналғанымен, оның әдіснамалық ережелері кінәнің нысанын және себептік байланысты анықтау кезінде, соның ішінде өмірге қарсы қылмыстарды талдауда қолданылуы мүмкін.

75. СОТ ҮКІМІ ТУРАЛЫ ҚР ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ № 4 НОРМАТИВТІК ҚАУЛЫСЫ

Бұл сот талқылауы сатысындағы ең маңызды актілердің бірі.

Сот айыптау үкімін болжамдарға негіздей алмайды.

Үкім жеткілікті әрі анық дәлелдемелер жиынтығына негізделуге тиіс.

Сот қайшылықтарды зерттеп, айыптауды растайтын және ақтайтын дәлелдемелерді бағалауға міндетті. («Заң және Құқық»)

Бірнеше сотталушы болған жағдайда дәлелдемелер әрқайсысына қатысты жеке-жеке талдануға тиіс.

76. АЙЫПТАУ ТАРАПЫНА АРНАЛҒАН ПРАКТИКАЛЫҚ ТЕКСЕРУ ТІЗІМІ

ҚК-нің 105-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша айыптауды дәлелдеу үшін мыналарды тексеру қажет.

Оқиға бойынша:

□ өзіне-өзі қол жұмсау фактісі орын алды;

немесе

□ өзіне-өзі қол жұмсауға нақты оқталу орын алды.

Әрекеттер бойынша:

□ қорқыту фактісі анықталды;

немесе

□ қатыгездікпен қарау анықталды;

немесе

□ адамның қадір-қасиетін жүйелі түрде қорлау анықталды;

немесе

□ өзіне-өзі қол жұмсауға айдау анықталды;

немесе

□ көмек көрсету анықталды.

Себептік байланыс бойынша:

□ әрекеттер мен нәтиже арасындағы байланыс анықталды.

Топтық қатысу бойынша:

□ кемінде екі қатысушы бар;

□ әрекеттердің бірлесіп жасалғаны анықталды;

□ ортақ қасақаналық анықталды;

□ алдын ала сөз байласу дәлелденді;

немесе

□ қылмыстық топтың бар екені дәлелденді.

Әрбір қатысушы бойынша:

□ нақты әрекет анықталды;

□ нақты рөл анықталды;

□ нақты қасақаналық анықталды;

□ жалпы жоспармен байланысы анықталды.

77. ҚОРҒАУ ТАРАПЫНА АРНАЛҒАН ТЕКСЕРУ ТІЗІМІ

Қорғау тарапы мынадай мәселелерді тексергені жөн:

1. Өз-өзіне қол жұмсау фактісі жалпы анықталды ма?
2. Оқталу нақты болды ма?
3. Жәбірленушінің өз өмірін қию ниеті болды ма?
4. Әрбір айыпталушы нақты қандай әрекет жасады?
5. Алдын ала сөз байласу қай кезде пайда болды?
6. Сөз байласуды растайтын дәлел қайда?
7. Келісім қандай нысанда жасалды?
8. Ортақ қасақаналық нені қамтыды?
9. Қатысушылардың бірінің әрекеті ортақ ниеттен тыс шыққан жоқ па?
10. Жүйелілік дәлелденді ме?
11. Қорқыту фактісі дәлелденді ме?
12. Қатыгездік дәлелденді ме?
13. Адамның қадір-қасиетін қорлау дәлелденді ме?
14. Себептік байланыс дәлелденді ме?
15. Өзіне-өзі қол жұмсауға алып келген дербес себеп болуы мүмкін бе?
16. Электрондық дәлелдемелер заңды жолмен алынды ма?
17. Әңгімелердің жазбалары жол берілетін дәлелдемелер болып табыла ма?
18. Сараптама тағайындауға негіздер бар ма?
19. Куәлардың айғақтары арасында қайшылықтар бар ма?
20. Айыптау әрбір тұлғаның әрекетін жеке даралауға қойылатын талаптарға сәйкес келе ме?
21. ҚК-нің 105-бабының тиісті бөлігі дұрыс айқындалды ма?
22. Өзге қылмыстық құқық бұзушылық құрамы қолданылуға тиіс емес пе?
23. Қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бар ма?
24. Қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі өтіп кеткен жоқ па?
25. Істі тоқтатуға негіздер бар ма?
26. Бұлтартпау шарасы заңды ма?
27. Қорғаушының құқықтары сақталды ма?
28. Жәбірленушінің құқықтары сақталды ма?

78. ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЫҚПАЛ ЕТУДІ ДӘЛЕЛДЕУ МӘСЕЛЕСІ

Мұндай істердегі негізгі қиындық психологиялық ықпалдың көбіне бір ғана құжатпен тіркелмейтіндігінде.

Әдетте дәлелдемелер мынадай материалдардың жиынтығынан қалыптасады:

• хат алмасулар;
• куәлардың айғақтары;
• жәбірленушінің мінез-құлқы;
• медициналық құжаттар;
• цифрлық іздер;
• аудиожазбалар;
• бейнежазбалар;
• сараптамалық зерттеулер;
• оқиғаға дейінгі мән-жайлар;
• оқиғадан кейінгі жағдайлар.

Сондықтан тергеу үшін бірнеше эмоциялық сипаттағы хабарламаны ұсыну жеткіліксіз.

Оқиғалардың дәйекті тізбегін қалпына келтіру қажет.

79. ОҚИҒАЛАР ХРОНОЛОГИЯСЫ

ҚК-нің 105-бабына қатысты істерде оқиғалардың хронологиялық кестесін жасау ерекше пайдалы.

Мұндай реконструкция сотқа жекелеген оқиғалардың болғанын ғана емес, олардың өзара байланысын да анықтауға мүмкіндік береді.

80. НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕ — «ОЛАР БІРГЕ БОЛДЫ МА?» ДЕГЕН СҰРАҚПЕН ҒАНА ШЕКТЕЛМЕУ

ҚК-нің 105-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша саралау үшін мынадай сұраққа жауап беру қажет:

Тұлғалар бірыңғай қылмыстық ниетті жүзеге асырды ма, әлде олардың әрекеттері тек уақыт жағынан сәйкес келіп, объективті түрде ұқсас ықпал етті ме?

Бұл — қағидатты маңызы бар айырмашылық.

Егер тек екінші жағдай ғана дәлелденсе, алдын ала сөз байласу бойынша саралаушы белгі расталмаған болуы мүмкін.

 Мәтінді жүктелген файлдан шығарып алдым. Төменде 81–105-бөлімдердің қазақ тіліне заңи стильде аудармасы берілген. Құқықтық терминдер, ҚР ҚК, ҚПК және АК қысқартулары, баптардың нөмірлері мен нормативтік қаулылардың деректемелері сақталады. Бастапқы мәтіндегі құқықтық тұжырымдар аударма барысында өзгертілмейді. Вставленный Markdown(20261030-1…

81. АЙЫПТАУДЫ СИПАТТАУДЫҢ ПРАКТИКАЛЫҚ ҮЛГІСІ

Айыптау шамамен төмендегідей түрде дараландырылуы тиіс:

«А. Б.-мен бірге қасақана әрекет етіп, алдын ала сөз байласу арқылы В.-ға жүйелі психологиялық қысым көрсету туралы уағдаласып, ... кезеңінде ... әрекетін жасаған, ал Б. ... әрекетін жасаған. Аталған әрекеттер бірыңғай жоспардың құрамдас бөліктері болып, ... салдарға әкеп соққан».

Бұл ретте әрбір тұжырым дәлелдемелермен расталуы тиіс.

82. ДҰРЫС ЕМЕС ТҰЖЫРЫМДАМА

Мынадай тұжырым жеткіліксіз:

«А. мен Б. бірлесіп В.-ны өзіне-өзі қол жұмсауға дейін жеткізді».

Мұндай тұжырым нақтылаусыз мынадай мән-жайларды ашып көрсетпеуі мүмкін:

• қылмыстың жасалу тетігін;
• сыбайлас қатысудың нысанын;
• әрбір тұлғаның әрекеттерін;
• себеп-салдарлық байланысты;
• субъективтік жағын.

Дәл осы себепті ҚР Жоғарғы Сотының № 4 нормативтік қаулысы әрбір сотталушының әрекеттерін дараландыруды талап етеді.

83. БІРНЕШЕ АЙЫПТАЛУШЫ БОЛҒАН КЕЗДЕГІ АЗАМАТТЫҚ ТАЛАП

Егер азаматтық талап бірнеше тұлғаға қойылса, сот азаматтық-құқықтық жауаптылықтың сипатын айқындауы тиіс.

ҚР Жоғарғы Сотының № 4 нормативтік қаулысында бірнеше сотталушыға қатысты істі қарау кезінде үкімде өндіріп алудың ортақ тәртіппен немесе үлестік тәртіппен жүзеге асырылатыны негізделуі қажеттігі көрсетілген.

Сондықтан талап қоюда:

«жауапкерлерден өндіріп алу»

деген тұжырыммен ғана шектелу орынсыз.

Мыналарды негіздеу қажет:

• жауаптылықтың құқықтық негізін;
• жауаптылықтың сипатын;
• әрбір тұлғаның келтірген зиянын;
• ортақ немесе үлестік тәртіппен өндіріп алуға негіздердің бар-жоғын.

84. АЗАМАТТЫҚ ТАЛАП БОЙЫНША ТАТУЛАСУ КЕЛІСІМІ

Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу жалғасып жатқанның өзінде азаматтық талап бойынша дербес процестік рәсімдер жүргізілуі мүмкін.

ҚР ҚПК-нің 170-бабы азаматтық талап бойынша татуласу келісімін немесе дауды медиация тәртібімен реттеу туралы келісімді бекітуге мүмкіндік береді.

Алайда бұл қылмыстық қудалаудың автоматты түрде тоқтатылатынын білдірмейді.

Қылмыстық-құқықтық мәселе ҚР ҚК-нің 68-бабын және өзге де нормаларды ескере отырып, жеке шешілуге тиіс.

85. ҚЫЛМЫСТЫҚ ІСТІ ТОҚТАТУ

ҚР ҚПК-нің 36-бабында қылмыстық қудалауды жүзеге асырмауға мүмкіндік беретін мән-жайлар көзделген.

Бұл ретте күдіктіге, айыпталушыға немесе сотталушыға мыналар түсіндірілуі тиіс:

• істі тоқтатудың негізі;
• құқықтық салдары;
• істі тоқтатуға қарсылық білдіру құқығы.

Егер заңда көзделген қатысушылар тиісті ақтамайтын негіздер бойынша істі тоқтатуға қарсылық білдірсе, мұндай негіздер бойынша істі тоқтатуға жол берілмейді.

86. СОТТА ҚЫЛМЫСТЫҚ ІСТІ ТОҚТАТУ

ҚР ҚПК-нің 327-бабы тиісті негіздер болған кезде қылмыстық істі алдын ала тыңдау сатысында немесе басты сот талқылауы барысында соттың тоқтатуын көздейді.

Іс тоқтатылған кезде мынадай мәселелер де шешіледі:

• бұлтартпау шарасы;
• азаматтық талапты қамтамасыз ету;
• заттай дәлелдемелер;
• қауіпсіздік шаралары;
• өзге де процестік салдарлар.

87. ТАРАПТАРДЫҢ ЖАРЫСПАЛЫЛЫҒЫ ҚАҒИДАТЫ

Сот ісін жүргізу тараптардың жарыспалылығы мен тең құқықтылығы қағидаттарына негізделеді.

ҚР ҚПК күдіктіге, айыпталушыға және сотталушыға кінәсін жоққа шығаруға немесе мойындауға, заңда көзделген жағдайларда татуласуға және қорғаудың процестік тетіктерін пайдалануға мүмкіндік береді.

ҚР ҚК-нің 105-бабы бойынша қорғауды жүзеге асыру кезінде бұл мынадай мүмкіндіктерді білдіреді:

• әрекеттің саралануына дау айту;
• себеп-салдарлық байланысқа дау айту;
• сыбайлас қатысудың нысанына дау айту;
• дәлелдемелердің жол берілмейтіндігі туралы мәлімдеу;
• өз дәлелдемелерін ұсыну;
• сараптамалар тағайындау туралы өтінішхаттар беру;
• куәлардан жауап алу;
• цифрлық деректерді зерттеу.

88. ПРОЦЕСТІК ШЫҒЫСТАР

Азаматтық талапты қарау кезінде заңда көзделген шығыстар, оның ішінде өкілдік етуге жұмсалған шығыстар өндіріп алынуы мүмкін.

ҚР ҚПК-нің 166-бабы анықтау, алдын ала тергеп-тексеру және сотқа қатысуға байланысты жұмсалған шығыстарды, оның ішінде өкілдік етуге жұмсалған шығыстарды қылмыстық процесте қаралатын талаптарға тікелей жатқызады.

89. ИНТЕРНЕТКЕ ҚАТЫСТЫ ІСТЕРДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

ҚР ҚК-нің 105-бабы екінші бөлігінің 4) тармағында телекоммуникация желілерін, ақпараттандыру объектілерін, оның ішінде Интернетті пайдалану жеке көзделген.

Егер бір мезгілде топтық белгі және Интернетті пайдалану белгісі болса, айыптауда саралаушы мән-жайлардың екеуі де көрсетілуге тиіс.

Алайда бұл әрбір тармақ бойынша жазаны механикалық түрде «қосуды» білдірмейді.

Әрекет ҚР ҚК-нің 105-бабының тиісті бөлігі бойынша сараланады, ал әрбір саралаушы белгі үшін жеке жаза тағайындалмайды.

90. ТОПТЫҚ ЖӘНЕ ИНТЕРНЕТ АРҚЫЛЫ ЫҚПАЛ ЕТУ БЕЛГІЛЕРІНІҢ ҚАТАР КЕЗДЕСУІ

Мысалы:

А. мен Б. жәбірленушіні жүйелі түрде қорлау туралы алдын ала уағдаласты.

А. Интернет желісінде хабарламалар жариялайды.

Б. сол хабарламаларды мессенджерлер арқылы таратады.

Егер мыналар дәлелденсе:

• алдын ала сөз байласу;
• әрекеттердің бірлесіп жасалуы;
• Интернет желісін пайдалану;
• ықпал етудің тиісті тәсілі;

ҚР ҚК-нің 105-бабы екінші бөлігінің бірнеше саралаушы мән-жайы бойынша саралау мәселесі туындауы мүмкін.

Бұл ретте сот әрбір қатысушының рөлін нақты анықтауға тиіс.

91. ЕРЕКШЕ МӘСЕЛЕ — «ҚЫЛМЫСТЫҚ ТОП» ҰҒЫМЫ «АДАМДАР ТОБЫ» ҰҒЫМЫНА ТЕҢ ЕМЕС

Бұл құқық қолдану үшін принципті түрде маңызды.

Екі адамның нақты бір қылмысты жасау туралы алдын ала уағдаласуы:

алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобының жасауы.

Бір немесе бірнеше қылмысты жасау мақсатында алдын ала құрылған тұрақты құрылым:

ұйымдасқан топ, ол тиісті жағдайларда қылмыстық топ ұғымына жатады.

Сондықтан тергеу органы саралаушы белгіні дұрыс таңдауға тиіс.

Қылмыстық топ ұғымын кеңейтіп түсіндіруге болмайды.

92. ҰЙЫМДАСҚАН ТОП

ҚР ҚК-нің 3-бабы ұйымдасқан топты бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылық жасау мақсатында алдын ала біріккен екі немесе одан да көп адамның тұрақты тобы ретінде айқындайды.

Негізгі белгілері:

• тұрақтылық;
• екі немесе одан да көп адамның болуы;
• алдын ала бірігу;
• қылмыстық мақсат.

Топтың тұрақтылығы туралы мәселе нақты мән-жайлар негізінде шешілуге тиіс.

93. ТОПТЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫН РАСТАЙТЫН ДӘЛЕЛДЕМЕЛЕР

Мынадай мән-жайлар маңызды болуы мүмкін:

• құрамның тұрақтылығы;
• рөлдердің бөлінуі;
• басшының болуы;
• өзара іс-қимылдың ұзақтығы;
• қылмыстық әрекеттердің қайталануы;
• алдын ала жоспарлау;
• байланыс құралдарының болуы;
• материалдық ресурстардың болуы;
• бірыңғай жоспардың болуы;
• қылмыс іздерін бірлесіп жасыру.

Алайда аталған белгілердің ешқайсысы басқа мән-жайлардан бөлек қарастырылмауға тиіс.

94. ЕСКІРУ МЕРЗІМДЕРІ ЖӘНЕ ПРОЦЕСТІК МЕРЗІМДЕР

Мыналарды ажырата білу қажет:

1. Қылмыстық қудалаудың ескіру мерзімі

ҚР ҚК-нің 105-бабы екінші бөлігі бойынша ескіру мерзімі бес жылды құрайды, өйткені бұл орташа ауырлықтағы қылмыс болып табылады.

2. Қылмыстық процесте азаматтық талап қою мерзімі

Сот тергеуі аяқталғанға дейін.

3. Дербес азаматтық талап бойынша талап қоюдың ескіру мерзімі

Егер заңда өзгеше көзделмесе, жалпы мерзім — үш жыл.

4. Азаматтық талап қоюдың ескіру мерзімін қалпына келтіру

Ерекше жағдайларда ҚР АК-нің 185-бабына сәйкес жүзеге асырылады.

95. ЖӘБІРЛЕНУШІГЕ АРНАЛҒАН ПРАКТИКАЛЫҚ ӘРЕКЕТТЕР АЛГОРИТМІ

1. Қылмыстық құқық бұзушылық туралы арыз беру.
2. Заңды негіздер болған жағдайда мәліметтердің Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде (СДТБТ) тіркелуіне қол жеткізу.
3. Жәбірленуші деп тануға қол жеткізу.
4. Қажетті тергеу әрекеттерін жүргізу туралы өтінішхаттар беру.
5. Электрондық хат-хабарлардың сақталуын қамтамасыз ету.
6. Куәларды көрсету.
7. Медициналық құжаттарды ұсыну.
8. Азаматтық талап қою.
9. Қажет болған жағдайда талапты қамтамасыз ету туралы өтінішхат беру.
10. Қауіп-қатер болған жағдайда қауіпсіздік шараларын қолдану туралы өтініш білдіру.
11. Негіздер болған жағдайда жақындауға тыйым салу туралы өтінішхат беру.
12. Қажет болған жағдайда сараптама тағайындау туралы өтінішхат беру.
13. ҚР ҚК-нің 105-бабы екінші бөлігі бойынша саралаудың дұрыстығын тексеру.
14. Айыпталушылар бірнешеу болған жағдайда олардың әрқайсысының әрекеттерін жеке-жеке көрсетуді талап ету.

96. ҚОРҒАУ ТАРАПЫНА АРНАЛҒАН ПРАКТИКАЛЫҚ ӘРЕКЕТТЕР АЛГОРИТМІ

1. Күдікті деп тану туралы қаулының немесе күдіктің мазмұнын айқындайтын өзге де процестік құжаттың көшірмесін алу.
2. Нақты саралаушы белгіні анықтау.
3. Алдын ала сөз байласудың нақты мән-жайларын тексеру.
4. Сөз байласудың туындаған уақытын анықтау.
5. Әрбір тұлғаның жеке рөлін тексеру.
6. Цифрлық дәлелдемелерді зерттеу.
7. Олардың түпнұсқалығын тексеру туралы өтінішхаттар беру.
8. Дәлелдемелердің жол берілетіндігін тексеру.
9. Себеп-салдарлық байланысты тексеру.
10. Өзіне-өзі қол жұмсаудың өзге де себептерінің бар-жоғын тексеру.
11. Сарапшылардың қорытындыларын тексеру.
12. Жауап алу рәсімдерінің сақталуын тексеру.
13. Жедел-іздестіру материалдарының заңдылығын тексеру.
14. Сыбайлас қатысушының шектен шығу жағдайын тексеру.
15. Әрекетті өзгеше саралау мүмкіндігін тексеру.
16. Ескіру мерзімін тексеру.
17. Істі тоқтатуға негіздердің бар-жоғын тексеру.
18. Бұлтартпау шарасының заңдылығын тексеру.
19. Қажет болған жағдайда азаматтық-құқықтық қарсылықтар білдіру.
20. Сотта әрбір сотталушыға қатысты дәлелдемелерді жеке-жеке талдауды талап ету.

97. ҚОЛДАНЫЛУҒА ТИІС НЕГІЗГІ НОРМАТИВТІК ҚҰҚЫҚТЫҚ АКТІЛЕР

Қылмыстық заңнама

ҚР ҚК:

• 1-бап — қылмыстық заңнама;
• 3-бап — негізгі ұғымдар;
• 11-бап — қылмыстардың санаттары;
• 27-бап — қылмыстық құқық бұзушылыққа сыбайлас қатысу;
• 28-бап — сыбайлас қатысушылардың түрлері;
• 29-бап — сыбайлас қатысушылардың жауаптылығы;
• 30-бап — сыбайлас қатысушының шектен шығуы;
• 31-бап — адамдар тобы жасаған қылмыстар;
• 54-бап — қылмыстық жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жайлар;
• 68-бап — татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату;
• 71-бап — ескіру мерзімдері;
• 105-бап — қылмыстың негізгі құрамы.

ҚР ҚК-нің 31-бабы топтық белгіні саралау үшін ерекше маңызды.

98. ҚЫЛМЫСТЫҚ-ПРОЦЕСТІК КОДЕКС

Негізгі нормалар:

• 23-бап — тараптардың жарыспалылығы мен тең құқықтылығы негізінде сот ісін жүргізу;
• 25-бап — дәлелдемелерді бағалау;
• 36-бап — қылмыстық қудалауды жүзеге асырмауға мүмкіндік беретін мән-жайлар;
• 64-бап — күдікті;
• 65-бап — айыпталушы;
• 70-бап — қорғаушы;
• 71-бап — жәбірленуші;
• 73-бап — азаматтық талап қоюшы;
• 74-бап — азаматтық жауапкер;
• 112-бап — дәлелдемелер ретінде пайдалануға жол берілмейтін нақты деректер;
• 115-бап — айғақтар;
• 125-бап — дәлелдемелерді бағалау;
• 136-бап — бұлтартпау шараларын қолдану негіздері;
• 138-бап — бұлтартпау шарасын таңдау кезінде ескерілетін мән-жайлар;
• 155-бап — процестік мәжбүрлеудің өзге де шаралары;
• 157-бап — күштеп әкелу;
• 160-бап — ақшалай өндіріп алу;
• 166–170-баптар — азаматтық талап;
• 179-бап — сотқа дейінгі тергеп-тексерудің басталуы;
• 180-бап — сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастауға себептер;
• 306-бап — аудандық және оған теңестірілген соттардың соттылығына жататын қылмыстық істер;
• 307-бап — кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі сот;
• 308-бап — қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сот;
• 314-бап — аумақтық соттылық;
• 327-бап — қылмыстық істі тоқтату;
• 343-бап — басты сот талқылауында қылмыстық істі тоқтату.

99. АЗАМАТТЫҚ КОДЕКС

Азаматтық талапты қарау кезінде мыналарды ескеру қажет:

• зиянды өтеу туралы баптар;
• моральдық зиянды өтеу туралы нормалар;
• зиян келтіру салдарынан туындайтын міндеттемелер туралы нормалар;
• 178-бап — талап қоюдың ескіруінің жалпы мерзімі;
• 179-бап — талап қоюдың ескіруін қолдану;
• 180-бап — талап қоюдың ескіру мерзімінің басталуы;
• мерзімнің тоқтатыла тұруы және үзілуі туралы баптар;
• 185-бап — талап қоюдың ескіру мерзімін қалпына келтіру.

Жалпы мерзім үш жылды құрайды, алайда нақты талапқа қатысты арнайы қағидаларды тексеру қажет.

100. «ҚҰҚЫҚТЫҚ АКТІЛЕР ТУРАЛЫ» ЗАҢ

Негізгі ережелер:

• 1-бап — ұғымдар;
• 4-бап — заңнаманың біртұтастығы;
• 6-бап — халықаралық шарттар;
• 10-бап — нормативтік құқықтық актілердің иерархиясы;
• 11-бап — тікелей қолданылуы;
• 18-бап — заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілердің жобаларын әзірлеу және келісу;
• 34-бап — қабылдау тәртібін айқындау;
• 35-бап — нормативтік құқықтық актілерге қол қоюға уәкілетті тұлғалар.

18-бап заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілердің жобаларын әзірлеу және келісу рәсімдерін, оның ішінде мүдделі органдардың қатысуын және тиісті жобаларды жария талқылауды көздейді.

101. НЕГІЗГІ ЗАҢҒА ТӘУЕЛДІ ЖӘНЕ ТҮСІНДІРМЕЛІК АКТІЛЕР

ҚР ҚК-нің 105-бабын іс жүзінде қолдану үшін, ең алдымен, мыналарды ескеру қажет:

1. ҚР Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы № 1 нормативтік қаулысы

«Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы».

2. ҚР Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 нормативтік қаулысы

«Сот үкімі туралы».

3. ҚР Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы № 4 нормативтік қаулысы

«ҚР Қылмыстық кодексінің 68-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы».

4. ҚР Жоғарғы Сотының 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 нормативтік қаулысы

«Қылмыстық процесте азаматтық талапты қарау туралы».

5. ҚР Жоғарғы Сотының 2008 жылғы 10 шілдедегі № 1 нормативтік қаулысы

«Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының нормаларын қолдану туралы».

6. ҚР Конституциялық Сотының 2023 жылғы 11 сәуірдегі № 9 нормативтік қаулысы

ҚР ҚПК-нің үйқамаққа қатысты 146-бабының екінші бөлігіндегі жекелеген ережелердің конституциялылығына қатысты мәселелер бойынша.

102. ҚЫЛМЫСТЫ САРАЛАУДЫҢ ҚЫСҚАША КЕСТЕСІ

ҚР ҚК-нің 105-бабының қолданыстағы редакциясына қатысты дереккөз: «Закон и Право» құқықтық порталы.

103. ҚҰҚЫҚ ҚОЛДАНУДЫҢ НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Қарастырылып отырған қылмыс құрамы бойынша ең күрделі мәселелер мыналар болып табылады:

1. Себеп-салдарлық байланысты анықтау

Айыпталушының мінез-құлқы өзіне-өзі қол жұмсауға әкеп соққан заңдық маңызы бар фактор болғанын анықтау қажет.

2. Алдын ала сөз байласуды анықтау

Алдын ала уағдаластықтың болғанын растайтын дәлелдемелер қажет.

3. Әрбір қатысушының рөлін дараландыру

Әрбір тұлғаға қатысты нақты әрекеттер айқындалуға тиіс.

4. Қылмыстық топ пен алдын ала сөз байласу арқылы жасалған қылмысты ажырату

Бұлар — сыбайлас қатысудың әртүрлі нысандары.

5. Электрондық дәлелдемелер

Олардың шығу тегі мен шынайылығын растау қажет.

6. Жәбірленушінің психологиялық жай-күйі

Жәбірленушінің психологиялық жай-күйін зерттеу кезінде құқықтық бағалауды сарапшының қорытындысымен алмастыруға болмайды.

7. Татуласу

ҚР ҚК-нің 68-бабын қолдану мүмкіндігі нақты қылмыс құрамына және істің мән-жайларына байланысты болады, ал қылмыстық топ жасаған қылмыстарға қатысты бұл норманы қолдануға тікелей тыйым салынған.

8. Азаматтық талап

Қылмыстық іс шеңберінде талап қоюдың процестік мерзімін дербес азаматтық талап бойынша талап қоюдың ескіру мерзімінен дұрыс ажырату қажет.

104. ЖАЛПЫ ҚОРЫТЫНДЫ

ҚР ҚК-нің 105-бабы екінші бөлігінің 3) тармағы өмірге қарсы қылмыстың сараланған құрамын көздейді. Бұл құрам бойынша өзіне-өзі қол жұмсау немесе өзіне-өзі қол жұмсауға оқталу фактісінің және бірнеше адамның болғанының өзі жеткіліксіз.

Әрекетті заңды түрде саралау үшін төмендегі элементтердің жиынтығын анықтау қажет:

1. ҚР ҚК-нің 105-бабында көзделген әрекеттің болуы;
2. тиісті жәбірленушінің болуы;
3. тиісті әрекет нысанына қарай өзіне-өзі қол жұмсау немесе оған нақты оқталу фактісінің болуы;
4. ықпал етудің нақты тәсілі немесе өзіне-өзі қол жұмсауға көндірудің не оған жәрдемдесудің нысаны;
5. егер ол тиісті қылмыс құрамының міндетті элементі болса, себеп-салдарлық байланыстың болуы;
6. әрекеттердің қасақана сипаты;
7. кемінде екі қатысушының болуы;
8. әрекеттердің бірлесіп жасалуы;
9. алдын ала сөз байласудың немесе қылмыстық топ белгілерінің болуы;
10. әрбір қатысушының нақты рөлі;
11. сыбайлас қатысушының шектен шығуының болмауы;
12. дәлелдемелердің жол берілетіндігі;
13. дәлелдемелер жиынтығының жеткіліктілігі.

Бұл ретте «алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы» және «қылмыстық топ» — бір-бірінен дербес құқықтық құрылымдар, оларды теңестіруге болмайды. ҚР ҚК-нің 31-бабы оларды тікелей ажыратады.

Процестік тұрғыдан алғанда, ҚР ҚК-нің 105-бабы екінші бөлігінің 3) тармағында көзделген қылмыс туралы іс, әдетте, аудандық немесе оған теңестірілген соттың соттылығына жатады. Өйткені қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сот аса ауыр қылмыстарды және арнайы тізбеде көрсетілген қылмыстық құқық бұзушылықтарды қарайды, ал ҚР ҚК-нің 105-бабы бұл тізбеге енгізілмеген.

ҚР ҚК-нің 105-бабы екінші бөлігінің 3) тармағы бойынша бас бостандығынан айырудың ең жоғары мерзімі бес жылды құрайтындықтан, бұл қылмыс орташа ауырлықтағы қылмыстар санатына жатады. Қылмыстық жауаптылыққа тартудың жалпы ескіру мерзімі бес жылды құрайды.

Азаматтық талап қылмыстық процесте сот тергеуі аяқталғанға дейін қойылуы мүмкін. Бұл ретте азаматтық талап қоюшы мемлекеттік баж төлеуден босатылады.

Дербес азаматтық іс жүргізу жағдайында талап қоюдың ескіру мерзіміне қатысты нормаларды, оның ішінде жалпы үш жылдық мерзімді және оны қалпына келтіру негіздерін жеке талдау қажет.

Қорытындылай келе, топтық қылмысты саралау кезінде ҚР Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысы ерекше маңызға ие. Сот әрбір сотталушының әрекеттерін дараландыруға міндетті және қылмыстың топ болып жасалғаны туралы жалпы тұжырыммен ғана шектеле алмайды.

105. ZAKONPRAVO.KZ САЙТЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ СІЛТЕМЕЛЕР

ҚР ҚК-нің 105-бабы — өзіне-өзі қол жұмсауға дейін жеткізу, өзіне-өзі қол жұмсауға көндіру немесе оған жәрдемдесу:

https://zakonpravo.kz/ru/statya-105-dovedenie-do-samoubiystva-sklonenie-k-soversheniyu-samoubiystva-ili-sodeystvie-soversheniyu-samoubiystva-uk-rk-ugolovnogo-kodeksa-respubliki-kazahstan

ҚР ҚК-нің 28-бабы — қылмыстық құқық бұзушылыққа сыбайлас қатысушылардың түрлері:

https://zakonpravo.kz/ru/statya-28-vidy-souchastnikov-ugolovnogo-pravonarusheniya-uk-rk-ugolovnogo-kodeksa-respubliki-kazahstan

ҚР ҚК-нің 29-бабы — сыбайлас қатысушылардың жауаптылығы:

https://www.zakonpravo.kz/statya-29-otvetstvennost-souchastnikov-ugolovnogo-pravonarusheniya-uk-rk-ugolovnogo-kodeksa-respubliki-kazahstan

ҚР ҚК-нің 31-бабы — топ болып жасалған қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылық:

https://adilet.kz/ru/laws/uk/st-31/

ҚР ҚК-нің 68-бабы — татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату:

https://zakonpravo.kz/ru/statya-68-osvobozhdenie-ot-ugolovnoy-otvetstvennosti-v-svyazi-s-primireniem-uk-rk-ugolovnogo-kodeksa-respubliki-kazahstan

ҚР ҚК-нің 71-бабы — қылмыстық қудалаудың ескіру мерзімі:

https://adilet.kz/ru/laws/uk/st-71/

ҚР ҚПК-нің 71-бабы — жәбірленуші:

https://www.zakonpravo.kz/kz/statya-71-poterpevshiy-upk-rk-ugolovno-protsessualnyy-kodeks-respubliki-kazahstan

ҚР ҚПК-нің 112-бабы — дәлелдемелер ретінде пайдалануға жол берілмейтін нақты деректер:

https://www.zakonpravo.kz/ru/statya-112-fakticheskie-dannye-ne-dopustimye-v-kachestve-dokazatelstv-upk-rk-ugolovno-protsessualnyy-kodeks-respubliki-kazahstan

ҚР ҚПК-нің 125-бабы — дәлелдемелерді бағалау:

https://www.zakonpravo.kz/ru/statya-125-otsenka-dokazatelstv-upk-rk-ugolovno-protsessualnyy-kodeks-respubliki-kazahstan

ҚР ҚПК-нің 136-бабы — бұлтартпау шараларын қолдану негіздері:

https://zakonpravo.kz/statya-136-osnovaniya-dlya-primeneniya-mer-presecheniya-upk-rk-ugolovno-protsessualnyy-kodeks-respubliki-kazahstan

ҚР ҚПК-нің 155-бабы — процестік мәжбүрлеудің өзге де шараларын қолдану негіздері:

https://www.zakonpravo.kz/ru/statya-155-osnovaniya-dlya-primeneniya-inyh-mer-protsessualnogo-prinuzhdeniya-upk-rk-ugolovno-protsessualnyy-kodeks-respubliki-kazahstan

ҚР ҚПК-нің 167-бабы — азаматтық талап қою:

https://zakonpravo.kz/ru/statya-167-predyavlenie-grazhdanskogo-iska-upk-rk-ugolovno-protsessualnyy-kodeks-respubliki-kazahstan

ҚР ҚПК-нің 170-бабы — азаматтық талап бойынша шешімдер:

https://zakonpravo.kz/ru/statya-170-resheniya-po-grazhdanskomu-isku-upk-rk-ugolovno-protsessualnyy-kodeks-respubliki-kazahstan

ҚР ҚПК-нің 306-бабы — аудандық соттың соттылығына жататын қылмыстық істер:

https://zakonpravo.kz/ru/statya-306-ugolovnye-dela-podsudnye-rayonnomu-i-priravnennomu-k-nemu-sudu-upk-rk-ugolovno-protsessualnyy-kodeks-respubliki-kazahstan

ҚР ҚПК-нің 308-бабы — қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сот:

https://zakonpravo.kz/ru/statya-308-ugolovnye-dela-podsudnye-spetsializirovannomu-mezhrayonnomu-sudu-po-ugolovnym-delam-upk-rk-ugolovno-protsessualnyy-kodeks-respubliki-kazahstan

ҚР ҚПК-нің 314-бабы — қылмыстық істердің аумақтық соттылығы:

https://zakonpravo.kz/kz/statya-314-territorialnaya-podsudnost-ugolovnyh-del-upk-rk-ugolovno-protsessualnyy-kodeks-respubliki-kazahstan

ҚР АК-нің 178-бабы — талап қоюдың ескіру мерзімдері:

https://www.zakonpravo.kz/ru/statya-178-sroki-iskovoy-davnosti-grazhdanskogo-kodeksa-respubliki-kazahstan

ҚР АК-нің 185-бабы — талап қоюдың ескіру мерзімін қалпына келтіру:

https://www.zakonpravo.kz/ru/statya-185-vosstanovlenie-sroka-iskovoy-davnosti-grazhdanskogo-kodeksa-respubliki-kazahstan

«Құқықтық актілер туралы» Заңның 10-бабы — нормативтік құқықтық актілердің иерархиясы:

https://www.zakonpravo.kz/ru/statya-10-ierarhiya-normativnyh-pravovyh-aktov-zakona-o-pravovyh-aktah

«Құқықтық актілер туралы» Заңның 18-бабы — заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу:

https://zakonpravo.kz/ru/statya-18-poryadok-razrabotki-i-soglasovaniya-proektov-podzakonnyh-normativnyh-pravovyh-aktov-zakona-o-pravovyh-aktah

ҚР Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы № 1 нормативтік қаулысы — адамның өмірі мен денсаулығына қарсы қылмыстар:

https://www.zakonpravo.kz/zh/o-kvalifikatsii-nekotoryh-ugolovnyh-pravonarusheniy-protiv-zhizni-i-zdorovya-cheloveka

ҚР Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 нормативтік қаулысы — сот үкімі туралы:

https://zakonpravo.kz/o-sudebnom-prigovore-normativnoe-postanovlenie-verhovnogo-suda-respubliki-kazahstan-ot-20-aprelya-2018-goda-4

ҚР Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы № 4 нормативтік қаулысы — ҚР ҚК-нің 68-бабын қолдану туралы:

https://zakonpravo.kz/ru/o-sudebnoy-praktike-po-primeneniyu-stati-68-ugolovnogo-kodeksa-respubliki-kazahstan-normativnoe-postanovlenie-verhovnogo-suda-respubliki-kazahstan-ot-21-iyunya-2001-goda-n-4

ҚР Жоғарғы Сотының 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 нормативтік қаулысы — қылмыстық процесте азаматтық талапты қарау туралы:

https://zakonpravo.kz/ru/o-rassmotrenii-grazhdanskogo-iska-v-ugolovnom-protsesse-normativnoe-postanovlenie-verhovnogo-suda-respubliki-kazahstan-ot-20-iyunya-2005-goda-n-1

ҚР Жоғарғы Сотының 2008 жылғы 10 шілдедегі № 1 нормативтік қаулысы — халықаралық шарттарды қолдану туралы:

https://zakonpravo.kz/ru/primenenie-norm-mezhdunarodnyh-dogovorov-respubliki-kazahstan-normativnoe-postanovlenie-verhovnogo-suda-respubliki-kazahstan-ot-10-iyulya-2008-goda-n-1

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау