Егер бұзушылықтарға мемлекеттік органдар, лауазымды адамдар және мемлекеттік қызметшілер жол берсе, сот жеке ұйғарым шығарады және жібереді

Азаматтық сот ісін жүргізудің АІЖК-нің 4-бабында бекітілген міндеттерінің бірі жеке ұйғарымдар шығару арқылы қол жеткізуге болатын құқық бұзушылықтардың алдын алу болып табылады, бұл соттың айрықша құзыретіне жатады. АІЖК-нің 270-бабының 1-бөлігіне сәйкес сот отырысында анықталған заңдылықты бұзу жағдайлары жеке ұйғарымдар шығару үшін негіздемелер болып табылады, ал егер бұзушылықтарға мемлекеттік органдар, лауазымды адамдар және мемлекеттік қызметшілер тарапынан жол берілсе, сот тиісті ұйымдарға, лауазымды адамдарға немесе басқару функцияларын орындайтын өзге де адамдарға жеке ұйғарым шығарады және жібереді. Бұдан шығатыны, жеке ұйғарым – бұл азаматтық істі қарау кезінде анықталған нақты қаралатын дау шеңберінде материалдық және іс жүргізу құқығының нормаларын бұзушылықтарға соттың ден қою шарасы. Жеке ұйғарым заңды және негізді болуға, нормативтік құқықтық актілерге, сот анықтаған бұзушылықтардың мәніне, оларға жол берген адамдарға, сотқа ден қою шараларын қабылдауға қызмет еткен дәлелдемелерге сілтеме жасауға тиіс. Анықталған бұзушылықтарға ден қою соттың міндеті болып табылмайды, бірақ оларды анықтау шамасына қарай соттар олардың алдын алу және орын алған құқық бұзушылықтарға ықпал еткен себептерді анықтау жөнінде шаралар қолдануға тиіс. Осылайша, жеке анықтамалар сақтық, алдын-алу және тәрбиелік сипатта болады. Қорытындылауға келіп түскен істерді талдау республика соттарының жеке ұйғарымдар негізінен мемлекеттік сатып алу туралы; сот орындаушыларының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағымдану туралы; еңбек даулары бойынша; жер даулары бойынша; тұрғын үй даулары бойынша шығарылатынын көрсетті; шарттық қатынастар және сот талқылауы барысында белгіленген фактілер бойынша. Мысалы, Алматы облысының Ескелді аудандық соты сатып алу-сату мәмілесін жарамды деп тану туралы Д.К. и. талабы бойынша азаматтық істі қарады.

Егер бұзушылықтарға мемлекеттік органдар, лауазымды адамдар және мемлекеттік қызметшілер жол берсе, сот жеке ұйғарым шығарады және жібереді

Сот 2004 жылы Д.Қоржымбай ауылында орналасқан жер учаскесі бар тұрғын үйден үй нөмірленбей және көше атауынсыз сатып алынғанын анықтады. Бұл жылжымайтын мүлік уәкілетті органда тіркелген. "Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтық құрылысы туралы" Заңның 14-бабына сәйкес кент, ауыл, ауылдық округ әкімі тиісті аумақ халқының пікірін ескере отырып, облыстық ономастика комиссиясының қорытындысы негізінде осы елді мекендердің құрамдас бөліктерін атау, олардың құрамдас бөліктерін қайта атау, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын нақтылау және өзгерту жөніндегі мәселелерді шешеді. Қазақстан Республикасының аумағында жылжымайтын мүлік объектілерін адрестеу қағидаларының 9-бабына сәйкес тұрақты мекенжай пайдалануға берілген және құқық белгілейтін құжаттары бар барлық қолданыстағы, сондай-ақ жаңадан салынған ғимараттарға, құрылыстарға беріледі. Даулы жылжымайтын мүлік объектісі пайдалануға берілгенін, белгіленген тәртіппен уәкілетті органда мемлекеттік тіркеуден өткенін, оған жеке тұрғын үй қорының техникалық паспорты берілгенін, алайда ол орналасқан көшенің нөмірленуі мен көрсетілмегенін назарға ала отырып, сот Қайнарлы ауылдық округі әкімінің назарына орналасқан объектілердің құрамдас бөліктерін белгілеу және атау жөнінде негізді түрде назар аударды Қоржымбай ауылында. Аталған жеке ұйғарым Жергілікті атқарушы органның Қоржымбай ауылында орналасқан үйлерге атаулар беру және нөмірлеу үшін бірқатар іс-шаралар өткізуіне негіз болды, яғни оң нәтиже берді.

"Батыс Қазақстан облысы бойынша Мемлекеттік кірістер департаменті" РММ қызметіндегі бұзушылықтар жылжымалы мүлікті иесіз деп тану және оны мемлекет кірісіне айналдыру туралы өтініш бойынша азаматтық істі қарау барысында анықталды. Сот БҚО бойынша БЭКП 2013 жылғы 5 қазандағы қаулысымен Кеден одағының кедендік шекарасы арқылы "Volkswagen" маркалы екі автокөлік құралын Қазақстан Республикасының аумағына өткізу жөніндегі экономикалық контрабанда фактісі бойынша қылмыстық іс қозғалғанын анықтады, ол 2015 жылғы 31 наурыздағы қаулымен жасалған іс үшін қылмыстық жауаптылықтың күшін жоятын Заңның қолданысқа енгізілуіне байланысты тоқтатылды әрекет. Бұл ретте Әкімшілік құқық бұзушылық белгілері бойынша материал ӘҚБтК талаптарына сәйкес қарау үшін жеке өндіріске бөлінді. Жоғарыда аталған автомашиналар қылмыстық іс шеңберінде заттай дәлелдемелер деп танылмаған, алайда қылмыстық істі тоқтату туралы қаулыда заттай дәлелдемелердің тағдыры туралы мәселені шешу туралы көрсетілген. Ескіру мерзімінің өтуіне байланысты әкімшілік іс қозғаудан бас тартылды және екі автокөліктің тағдыры туралы мәселе рұқсатсыз қалдырылды. Азаматтық істі қарау кезінде автокөліктерді кедендік ресімдеу жүргізілмеген және олар ешкімге талап етілмейді. Мемлекеттік кірістер департаменті автокөліктердің тағдырын анықтау бойынша шаралар қолданбағанына және шешім қабылдамағанына байланысты, бұл оларды төрт жылдан астам уақыт бойы уақытша сақтау қоймасында орналастыруға, бюджетке қаржылық шығындарға себеп болды, Орал қаласының № 2 соты 2019 жылғы 25 маусымдағы Жеке ұйғарымды заңды түрде шығарды. Жер кодексінің нормаларын дұрыс қолданбау "БТА Банкі" АҚ-ның "Алматы қаласы жерлерінің пайдаланылуы мен қорғалуын бақылау басқармасы" ММ, "Азаматтарға арналған үкімет "мемлекеттік корпорациясы" КЕАҚ-ның талаптарды заңсыз деп тану, құқықтардың ауыртпалықтарын тіркеу туралы өтініші бойынша Алматы қаласының СМЭС азаматтық істі қарау кезінде анықталды.

Егер бұзушылықтарға мемлекеттік органдар, лауазымды адамдар және мемлекеттік қызметшілер жол берсе, сот жеке ұйғарым шығарады және жібереді

Жер кодексінің 94-бабында ұйғарымдардың екі түрде шығарылатыны көзделген: біріншісі – жер учаскесін мақсаты бойынша пайдалану жөнінде шаралар қабылдау туралы, екіншісі-заңнаманы бұзушылықтарды жою жөнінде. Сот өтініш берушіге тиесілі жер учаскелеріне қатысты бір жыл мерзімге мақсаты бойынша пайдалану туралы ұйғарым шығарғанын анықтады. "Азаматтарға арналған үкімет" мемлекеттік корпорациясы " КЕАҚ құқықтық кадастрда нұсқамаларды мемлекеттік тіркеуден өткізді, бұл "жылжымайтын мүлікке құқықтарды мемлекеттік тіркеу туралы" Заңның 5-бабының талаптарына қайшы келеді, соған сәйкес жылжымайтын мүлікке құқықтарға шектеулер түрінде ауыртпалықтар тіркелуге жатады, ал заңнамада ұсынымдық-алдын алу сипатындағы нұсқамаларды тіркеу көзделмеген. КЕАҚ іс-әрекеттері өтініш берушінің меншікті жер учаскелеріне билік ету құқығын іс жүзінде шектегендіктен, бірінші сатыдағы сот жеке ұйғарым шығарды. Жауапкердің мінез – құлқына соттың ден қоюы қорғаншылықты уақтылы белгілеу үшін негіз болды, Астана қаласының кәмелетке толмағандар істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соты (бұдан әрі-СМСДН) 2018 жылғы 23 сәуірдегі Азаматтық іс бойынша "мамандандырылған балалар үйі" МКК-нің с. - ға ата-ана құқықтарын шектеу туралы талап-арызы бойынша жеке ұйғарым шығарды. Көрсетілген сот актісінің мазмұнынан мынадай: с. сотта ол қарама-қайшы айғақтар берді, баламен қарым-қатынас жасағысы келетіндігі туралы түсіндірді, бірақ оны күтіп-бағу және тәрбиелеу мүмкіндігінің жоқтығы, қолайсыз отбасында тәрбиеленді, антисанитариялық жағдайда өмір сүреді, әлеуметтік өмір деңгейі төмен, анасы психикалық бұзылулардан зардап шегеді. АІЖК-нің 323-бабының 2-бөлігіне сәйкес азаматты әрекетке қабілетсіз деп тану туралы іс сотта отбасы мүшелерінің, онымен бірге тұруына қарамастан жақын туыстарының, прокурордың, қорғаншылық және қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органның, психиатриялық (психоневрологиялық) емдеу мекемесінің өтініші бойынша қозғалуы мүмкін. Осыған байланысты жеке ұйғарыммен "Астана қаласы әкімдігі жанындағы білім басқармасы" ММ-ге с. әрекет қабілеттілігін белгілеу туралы мәселені шешу міндеті жүктелді. Жеке ұйғарымды орындаудың нәтижесі сотқа тиісті арызға бастамашылық жасау және кейіннен оған қорғаншылық белгілей отырып, С. - ны әрекетке қабілетсіз деп тану туралы шешім шығару болып табылады.

Сот практикасында оңайлатылған іс жүргізу істері бойынша жеке ұйғарымдар шығару жағдайлары кездеседі сот отырысын өткізу сот талқылауын, яғни талап қою, ерекше, ерекше талап қою өндірістерінде арызды (талап қою арызын) қарауды білдіреді. 2016 жылғы 1 қаңтарда қолданысқа енгізілген АІЖК оңайлатылған іс жүргізуді көздейді, оның шеңберінде тараптар ұсынған құжаттарда баяндалған түсіндірмелерді, қарсылықтарды және (немесе) дәлелдерді зерттеу негізінде тараптарды шақырмай, аса күрделі емес істер қаралады. Мысалы, Ақтөбе облысының СМЭС 2019 жылғы 28 қаңтардағы шешімімен "Мәртөк ауданы Хазретов ауылдық округі әкімінің аппараты" ММ "Е" ЖШС-нің берешек пен тұрақсыздық айыбын өндіріп алу туралы талабын қанағаттандырудан бас тартылды. Мәлімделген талап мемлекеттік мекеменің орындалған монтаждау жұмыстары үшін ақы төлеуге байланысты Мемлекеттік сатып алу туралы шарттың талаптарын орындамауына байланысты. Талап қоюды қанағаттандырудан бас тартуды сот "Мемлекеттік сатып алу туралы" Заңның 46-бабының талаптарын бұза отырып, шарт Қазынашылық органдарында тіркелмегенін, сондықтан заңды күшіне енбегенін, тараптар үшін заңды салдарларға әкеп соқпайтынын және талап қоюды қанағаттандырудан бас тарту үшін негіз болып табылатынын көрсетумен негіздейді. Осы іс бойынша жеке ұйғарым шығарылды, онда мемлекеттік сатып алу рәсімін өткізбей шарт жасасу фактісі және Бюджет кодексінің талаптарын бұзу көрсетілген. Оңайлатылған іс жүргізу шеңберінде Шығыс Қазақстан облысы Көкпекті ауданының № 2 аудандық соты 2018 жылғы 12 наурызда "ард "коллекторлық агенттігі" ЖШС-нің банктік қарыз шарты бойынша берешекті өндіріп алу туралы Қ.талап-арызы бойынша азаматтық іс бойынша жеке ұйғарым шығарды. Оны шығаруға АІЖК-нің 149-бабының талаптарын бұза отырып, талапкердің өкілі ЖШС жарғысын қоса бермегені, ал заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы анықтамалар 2017 жылға белгіленгені негіз болды, бұл құрылтайшылар, басшы туралы мәліметтерді дұрыс анықтауға,берілген сенімхаттың жарамдылығын тексеруге және т. б. мүмкіндік бермеді. ал жоғарыда аталған құжаттар екі аптадан кейін сотқа ұсынылды, бұл соттың пікірінше, талапкер өкілінің өз міндеттеріне немқұрайлы қарайтындығын көрсетеді. Шынында да, АІЖК-нің 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес, егер заңды тұлға талап қойса, талап арызға Жарғының, мемлекеттік тіркеу туралы куәліктің немесе анықтаманың көшірмелері қоса беріледі. АІЖК-нің 152-бабының 1-бөлігіне сәйкес көрсетілген талапты сақтамау талап арызды қайтаруға әкеп соқпайды.

Егер бұзушылықтарға мемлекеттік органдар, лауазымды адамдар және мемлекеттік қызметшілер жол берсе, сот жеке ұйғарым шығарады және жібереді

Жоғарыда көрсетілген құжаттар сотқа талапкер өкілінің өкілеттігін, берілген сенімхаттың заңдылығын тексеру үшін қажет екендігіне сүйене отырып, жіберілген кемшілік АІЖК-нің 152-бабы 1-бөлігінің 3) тармақшасы негізінде талап арызды қайтару үшін негіз болды (өкілдің өкілеттігін куәландыратын құжат қосымшасының міндеті). Сондықтан жеке анықтама беру артық болды. Осы сот жоғарыда аталған негіз бойынша "KMF(ҚМФ) "Микроқаржы ұйымы" ЖШС-нің талап-арызы бойынша М. берешек сомасын өндіріп алу туралы 2018 жылғы 5 сәуірдегі жеке ұйғарым шығарылды. Бұдан басқа, АК-нің 43-бабына сілтеме жасай отырып, талап арызда заңды тұлға болып табылмайтын және "KMF(ҚМФ) "Микроқаржы ұйымы"ЖШС мүддесінде әрекет ететін Шығыс Қазақстан филиалы талапкер ретінде белгіленгені көрсетілген. Бұл ретте сот шешім шығарды, онда талапкер ретінде "KMF(ҚМФ) "Микроқаржы ұйымы" ЖШС көрсетілді, бұл соттың талапкерді ауыстырғанын куәландырады. Өкіл талап арызды филиал емес, ЖШС сенімхаты негізінде бергендіктен, істі оңайлатылған іс жүргізу тәртібімен қарау туралы тараптарға хабарлау кезінде талапкерге жіберілген кемшілікті жою туралы хабарлау керек, ал жойылмаған жағдайда – АІЖК-нің 279-бабы 3) тармақшасының негізінде талап қоюды қараусыз қалдыру керек (талап қою арызын АІЖК-нің 279-бабы 3) тармақшасының негізінде оның ұсынысы). Осыған байланысты іс жүргізу құқығының нормалары дұрыс қолданылмаған жағдайда жеке анықтама шығарылады. Тұтастай алғанда, АІЖК-нің 147-бабының нормалары белгіленген мерзімде кері қайтарып алуды ұсыну мүмкін .стігін растайтын негіздер мен шешімнің мазмұнына әсер етуі мүмкін дәлелдемелер жиынтығы болған кезде оңайлатылған іс жүргізу тәртібімен шығарылған шешімнің күшін жою мүмкіндігін көздейді. Оңайлатылған іс жүргізуде шығарылған сот шешімінің күші жойылған кезде сот талқылауын жүргізу үшін талап қою ісін жүргізуге көшу жүзеге асырылады. Бұл ретте АІЖК нормаларында соттың оңайлатылған іс жүргізуде шығарылған жеке ұйғарымның күшін жою құқығы көзделмеген. Мұндай жағдайда шешім мен жеке ұйғарым үшін шағымданудың әртүрлі тәртібі көзделетін болады. Шешім Күшін жойған және істі талап қою ісінде қараған, сондай-ақ бұрын шығарылғанға қарама-қарсы шешім қабылдаған жағдайда жеке ұйғарымның күшін жою процедурасы қандай деген сұрақ туындайды.

Нормативтік қаулының 11-тармағында жеке ұйғарымда көрсетілген заңдылықты бұзу анықталмаған жағдайларды қоспағанда, сот актісінің күшін жою шығарылған жеке ұйғарымның күшін жоюға әкеп соқпайтыны туралы түсініктеме берілді. Бұл түсіндіруді негізінен жоғары тұрған сот сатылары қолданады. Осыған байланысты нормативтік қаулыны оңайлатылған іс жүргізу істері бойынша жеке ұйғарымдарды шығару және олардың күшін жою тәртібі туралы тиісті түсіндірмелермен толықтыруға негіз бар. Соттар нотариустарға қатысты жеке ұйғарымдар шығарумен айналысады Алматы аудандық соты 2018 жылғы 16 мамырда сенімхат пен мәмілелерді жарамсыз деп тану туралы М.к. Д. және т. б. талап қою бойынша азаматтық іс бойынша жеке ұйғарым шығарды. Сот нотариус С. "Нотариат туралы" заңды бұза отырып, сенімхатты куәландыру кезінде нотариаттық іс-әрекет жасауға өтініш білдірген адамның жеке басын анықтамағанын анықтады. Берілген сенімхат даудың мәні болып табылатын сатып алу-сату шартын жасасу үшін пайдаланылды. Нұр-сұлтан қаласының Нотариаттық палатасының тәртіптік комиссиясының шешімімен нотариустың әрекеттерінде тәртіптік теріс қылық белгілері байқалды және ол ескерту түрінде жазаға тартылды. 2018 жылғы 19 сәуірдегі осындай жеке ұйғарымды Ақтөбе қаласының соты Б.к. нотариусқа және т. б. сенімхатты жарамсыз деп тану туралы талап бойынша азаматтық іс бойынша шығарды. Ақтөбе облысының Нотариаттық палатасының жауабына сәйкес нотариусқа сөгіс түрінде тәртіптік жаза қолданылды. Азаматтық іс бойынша Ю. к. К. және т. б. Тараз қалалық соты соманы өндіріп алу туралы 2019 жылғы 27 ақпандағы Тараз қаласы прокурорының атына жеке ұйғарым шығарды. Автокөлік құралын есептен шығаруға және оны нотариус С. атынан іске асыруға ю. к. атына сенімхаттың анықталу фактісі негіз болды, өйткені бұл әрекеттерде қылмыстық кодекстің 385-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылық белгілері болғандықтан, сот құжаттарды қолдан жасау фактісі бойынша қылмыстық іс қозғау қажеттілігі туралы анықтады.

Сот практикасында атқарушылық жазбаны олардың күшін жоюдан негізсіз бас тартудан немесе қызметтердің бағасын асыра бағалаудан туындаған даулау туралы азаматтық істер жиі кездеседі. Жеңілдетілген іс жүргізу істерінің белгілі бір санаттары нотариустардың қарауына берілгенін ескере отырып, олардың қызметіне бақылау шараларын қабылдау өзекті, алайда оларға қатысты жеке ұйғарымдар шығару белгіленбеген. Сот орындаушыларының қызметі сондай-ақ Астана қаласының Алматы аудандық сотының 2018 жылғы 1 ақпандағы жеке ұйғарыммен соттың ден қою нысанасы болып табылады, Астана қаласының ТжКБ өңірлік палатасының назары ТжКБ әрекеттеріне аударылды, сот орындаушысының шағымданған әрекеттері АІЖК және "Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы" Заңның талаптарын бұза отырып, Атқарушылық іс қозғалды және жүргізілді борышкердің қарсылық беруіне белгіленген 10 жұмыс күні өткенге дейін сот бұйрығының көшірмесі негізінде атқарушылық әрекеттер. Ақтөбе қаласы сотының 2019 жылғы 3 маусымдағы жеке ұйғарымы "Ақтөбе "Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы" АҚ-ның М.ТЖК-нің әрекеттерін заңсыз деп тану туралы өтініші бойынша оның лицензиясының қолданылуын тоқтату туралы мәселені қарауға негіз болды. Жол берілген бұзушылықтар 1 жыл 10 ай ішінде оның өндірісіндегі атқарушылық іс жүргізу бойынша шаралар қолданбағандығынан, борышкер мен оның мүлкіне ауыртпалық пен шектеулер қойылмағандығынан, өзіне қатысты өндіріп алу туралы шешім қабылданбаған кепіл берушінің мүлкіне бағалау жүргізілгендігінен тұрады. 

 Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы