Атқарушылық іс жүргізуді қозғау мерзімін сақтамауға байланысты жеке ұйғарым шығару

2024 жылғы 1 шілдедегі Мамандандырылған ауданаралық әкімшілік соттың шешімімен Азамбаев Д.К.-ның жеке сот орындаушысы Жангудиев Д.К.-ға қатысты атқарушылық іс жүргізуді қозғау туралы қаулыны және атқарушылық іс жүргізу шеңберінде жасалған барлық кейінгі әрекеттерді даулау туралы талап қоюы толық көлемде қанағаттандырылды (№6394-24-00-4/330).

Сонымен қатар, сот жеке ұйғарым шығарып, Шығыс Қазақстан облысы Жеке сот орындаушылары өңірлік палатасының басшысының назарын келесі мән-жайларға аударуды қажет деп тапты.

«Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заңның 37-бабының 1-тармағына сәйкес, егер осы Заңда және Қазақстан Республикасының өзге де заңнамалық актілерінде өзгеше көзделмесе, сот орындаушысы өндіріп алушының өтініші бойынша атқарушылық құжат негізінде атқарушылық іс жүргізуді қозғайды.

Атқарушылық құжат Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарына сәйкес келген жағдайда, сот орындаушысы оны алғаннан кейін үш жұмыс күнінен кешіктірмей атқарушылық іс жүргізуді қозғауға және бұл туралы қаулы шығаруға міндетті (Заңның 37-бабының 4-тармағы).

Сотпен атқарушылық іс жүргізудің 2023 жылғы 12 желтоқсандағы сот шешімі негізінде берілген атқару парағы бойынша қозғалғаны анықталды. Аталған шешім 2024 жылғы 16 қаңтарда заңды күшіне енген.

Заңның 38-бабының 1-тармағында сот орындаушысы атқарушылық іс жүргізуді қозғаудан бас тартуға міндетті болатын негіздер көзделген. Бұл тізбе түпкілікті болып табылады және кеңінен түсіндіруге жатпайды.

Атқарушылық іс жүргізу материалдарын зерттей отырып, сот жауапкерде атқарушылық іс жүргізуді қозғаудан бас тартуға бірнеше негіз болғанын анықтады.

Атап айтқанда, Заңның 38-бабы 1-тармағының 10) тармақшасына сәйкес, егер осы Заңның 11-бабының 1-1-тармағында белгіленген мерзім өтпеген болса, сот орындаушысы атқарушылық құжат келіп түскен күннен бастап үш жұмыс күні ішінде атқарушылық іс жүргізуді қозғаудан бас тарту туралы қаулы шығаруға міндетті.

Өз кезегінде Заңның 11-бабының 1-1-тармағына сәйкес, атқарушылық құжаттар осы баптың 1-тармағының 4) тармақшасында көзделген құжаттарды қоспағанда, заңды күшіне енген күннен бастап бес жұмыс күні өткеннен кейін ғана мәжбүрлеп орындатуға ұсынылуы мүмкін.

Атқару парағы сот шешімі негізінде берілгендіктен және әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істерді қарауға уәкілетті органның (лауазымды тұлғаның) қаулысы болып табылмайтындықтан, жауапкер борышкерден өндіріп алушының пайдасына берешекті өндіру жөніндегі атқарушылық іс жүргізуді қозғаудан бас тарту туралы қаулы шығаруға тиіс еді, өйткені Заңның 11-бабының 1-1-тармағында көзделген мерзім өтпеген болатын.

Сот жауапкердің сот шешімі заңды күшіне енген күні, яғни 2024 жылғы 16 қаңтарда атқарушылық іс жүргізуді қозғап қана қоймай, борышкерге тиесілі жылжымалы мүлікті сатып, тыйым салынған мүлікті өткізуден түскен қаражаттың барлығын бөліп, өзінің қызметіне ақы ұстап қалғанын анықтады. Бұл әрекеттер Заңның 11-бабының талаптарына қайшы келеді және олардың заңсыз екенін көрсетеді.

Сонымен қатар, атқарушылық іс жүргізу материалдарында атқару парағына қоса тіркелген сот актісі бар, алайда онда сот актісінің заңды күшіне енгені туралы белгі жоқ. Сондай-ақ онда судьяның электрондық цифрлық қолтаңбасы мен заңды күшіне енген күні көрсетілмеген, не болмаса судьяның қолы мен сот мөрі жоқ. Осындай негіз болған кезде жауапкер Заңның 38-бабы 1-тармағының 8) тармақшасына сәйкес өндіріп алушыға атқарушылық іс жүргізуді қозғаудан бас тартуға міндетті болған.

Сондай-ақ атқарушылық іс жүргізу материалдарында борышкердің атқарушылық іс жүргізудің қозғалғаны туралы тиісті түрде хабардар етілгенін растайтын сенімді мәліметтер жоқ.

Жоғарыда баяндалғандарды ескере отырып, сот орын алған бұзушылықтар жеке сот орындаушысының салалық заңнаманы жеткілікті деңгейде білмейтінін көрсетеді деп есептеп, тиісті шаралар қабылдау және мұндай бұзушылықтарға алдағы уақытта жол бермеу мақсатында жеке ұйғарым шығарып, оны ШҚО Жеке сот орындаушылары өңірлік палатасының басшысына жолдады.

Жеке ұйғарымға жауапкер апелляциялық тәртіппен шағым түсірді, алайда апелляциялық сатыдағы соттың қаулысымен жеке ұйғарым өзгеріссіз қалдырылды.

ШҚО Жеке сот орындаушылары өңірлік палатасының 2024 жылғы 29 қыркүйектегі жауабына сәйкес, жеке ұйғарым кеңесте қаралған.

Сонымен бірге Палатаның бұл тәсілі формальды сипатта болды, өйткені қарау нәтижелері бойынша жеке сот орындаушысына қатысты қандай да бір шаралар қабылданбаған.

Өз кезегінде соттар заң бұзушылықтарды анықтап, жеке ұйғарымдар шығару арқылы әрекет етсе, Жеке сот орындаушыларының өңірлік палатасы іс жүзінде адал емес жеке сот орындаушыларының әрекеттерін бүркемелеп, қандай да бір пәрменді шаралар қабылдамай отыр.

Талап қою талаптарын тұжырымдау

Сот орындаушыларының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағымдану туралы әкімшілік талап қоюлар берген кезде талапкерлер талаптарын әртүрлі редакцияда көрсетеді.

Көбінесе осы санаттағы даулар даулау туралы, мәжбүрлеу туралы және әрекет жасауға міндеттеу туралы талап қоюлар арқылы қаралады (ӘРПК-нің 132–134-баптары).

ӘРПК-нің 132-бабына сәйкес, ауыртпалық салатын әкімшілік актімен талапкердің құқықтары, бостандықтары немесе заңды мүдделері бұзылған жағдайда, ол әкімшілік актінің толықтай немесе белгілі бір бөлігін жою туралы талаппен даулау туралы талап қоюға құқылы.

Сот орындаушысы шығарған қаулымен келіспеген жағдайда, талаптар осы қаулыны заңсыз деп тану туралы қойылады. Бір мезгілде әрекеттерді заңсыз деп тану туралы талап қоюдың қажеті жоқ.

ӘРПК-нің 84-бабының 2-бөлігіне сәйкес, заңсыз әкімшілік акт толық немесе ішінара күшін жоюға жатады.

Қаулы заңсыз деп танылған жағдайда, сот аталған қаулының күшін жояды.

Талап қоюды қайтару

ӘРПК-нің 138-бабының 2-бөлігінде әкімшілік талап қоюды қайтарудың 17 негізі көзделген.

Осы санаттағы істер бойынша талап қоюлар көбінесе мынадай негіздер бойынша қайтарылады:

• ӘРПК-нің 138-бабы 2-бөлігінің 6) тармақшасы – талапкер берілген талап қоюдан бас тартқан;
• ӘРПК-нің 138-бабы 2-бөлігінің 9) тармақшасы – тараптар татуласу, медиация немесе дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісім жасап, ол сотпен бекітілген;
• ӘРПК-нің 138-бабы 2-бөлігінің 11) тармақшасы – іс әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен қарауға жатпайды;
• ӘРПК-нің 138-бабы 2-бөлігінің 17) тармақшасы – іс осы соттың соттылығына жатпайды.

Сонымен қатар, талап қоюды қайтару негізі ӘРПК-нің 136-бабының 8-бөлігінде де көзделген. Оған сәйкес, сотқа жүгіну мерзімінің дәлелді себепсіз өткізілуі, сондай-ақ өткізіп алынған мерзімді қалпына келтірудің мүмкін болмауы талап қоюды қайтаруға негіз болып табылады.

Талданып отырған санаттағы істер бойынша талап қоюды қайтару мәселесін шешу кезінде соттарда қандай да бір қиындықтар туындамайды.

Сонымен бірге соттың белсенді рөлі қағидатын іске асыру татуласу келісімдерін жасау немесе талап қоюдан бас тарту арқылы бейбіт жолмен шешілген істер санының едәуір артуына мүмкіндік берді. 

 Сот шешіміне шағымдану мерзімі

ӘРПК-нің 168-бабының төртінші бөлігіне сәйкес, сот орындаушыларының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) дау айту жөніндегі әкімшілік істер бойынша апелляциялық шағым және прокурордың өтінішхаты шешім түпкілікті нысанда шығарылған күннен бастап он жұмыс күні ішінде берілуі мүмкін. Шешімнің түпкілікті мәтіні шешім жарияланған күннен бастап он жұмыс күнінен кешіктірілмей дайындалуға тиіс. Аталған нормаға өзгерістер 2024 жылғы 21 қарашада Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2023 жылғы 6 қазандағы №33-НҚ «Қазақстан Республикасы ӘРПК-нің 168-бабы төртінші бөлігінің бірінші абзацының Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігін қарау туралы» қаулысын іске асыру мақсатында енгізілді.

Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2023 жылғы 6 қазандағы №33-НҚ нормативтік қаулысынан көрінетіндей, ӘРПК-нің 168-бабының төртінші бөлігінің ережелері осы баптың екінші бөлігінің нормаларынан туындайды. Олар заңды күшіне енбеген сот шешімдеріне шағымданудың жалпы тәртібін белгілейді және мерзім шешімнің түпкілікті нысанда шығарылған күнінен бастап есептеледі.

Осыған байланысты сот орындаушыларының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) дау айту жөніндегі әкімшілік істер бойынша апелляциялық шағым мен прокурордың өтінішхатын беру үшін көзделген он жұмыс күндік мерзім шешімнің түпкілікті нысанда шығарылған (дайындалған) күнінен бастап есептелуге тиіс. Өйткені ӘРПК-де белгіленген апелляциялық шағым беру мерзімі (сот шешімі шығарылған күннен бастап он жұмыс күні) кей жағдайда шешімнің толық мәтіні дайындалғанға дейін өтіп кетуі мүмкін, бұл процеске қатысушыларды шешімнің уәждеу бөлімімен танысу және апелляциялық құқықтарын толық көлемде жүзеге асыру мүмкіндігінен айырады.

Конституциялық Сот мұндай құқықтық реттеу Конституциямен кепілдік берілген сот арқылы қорғалу құқығын, білікті заң көмегін алу құқығын және заң мен сот алдындағы теңдік қағидатын шектеуі мүмкін екенін көрсетті.

Сондай-ақ Конституциялық Сот ӘРПК-де қолданылатын ұғымдардың («шешім шығарылған күн», «шешімнің түпкілікті нысанда дайындалған күні» және т.б.) жеткілікті дәрежеде заңдық нақтылыққа ие емес екенін және әртүрлі түсіндіруге жол беретінін, бұл өз кезегінде процеске қатысушылардың құқықтарының бұзылу қаупін туғызатынын атап өтті.

Нәтижесінде Конституциялық Сот дауланып отырған ережені Конституцияға сәйкес деп таныды, бірақ ол тек мынадай түсіндірмеде ғана қолданылады: ӘРПК-нің 168-бабы төртінші бөлігінде көрсетілген әкімшілік істер санаттары бойынша апелляциялық шағым беру мерзімі шешімнің қарар бөлігі жарияланған сәттен емес, сот шешімінің түпкілікті нысанда шығарылған (дайындалған) күнінен бастап есептелуге тиіс.

Жоғарыда аталған өзгерістер ӘРПК-нің 168-бабының 4-бөлігіне енгізілгенге дейін жергілікті соттар бұл норманы бірінші сатыдағы сот шешіміне шағым беру мерзімін есептеу мәселесінде әртүрлі түсіндіріп келген.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы (СҚӘІА) процестік нормаларды конституциялық-құқықтық түсіндірудің басымдығын растады және апелляциялық шағым беру мерзімін шешімнің түпкілікті нысанда дайындалған күнінен бастап есептеудің бірыңғай тәжірибесін қалыптастырды.

Бұл тәжірибенің жүйелі маңызы бар, себебі ол сот тәжірибесіндегі қайшылықтарды жойып, тараптардың әкімшілік сот ісін жүргізу шеңберінде сот арқылы қорғалу құқығын нақты іске асыруына мүмкіндік береді.

Дәлелдемелер және дәлелдеу

Дәлелдемелерді, нақты деректерді, дәлелдеме ретінде жол берілмейтін мәліметтерді, дәлелдеу нысанасын және дәлелдеме көздерін, сондай-ақ дәлелдемелерді жинау, зерттеу, бағалау және пайдалану (дәлелдеу) тәртібін құқықтық реттеу және дәлелдемелер мен дәлелдеуге қатысты өзге де мәселелер ӘРПК-де көзделген ерекшеліктерді қоспағанда, АІЖК нормаларымен айқындалады (ӘРПК-нің 128-бабы).

Жеке сот орындаушысының әрекеттеріне сот тәртібімен шағым жасалған кезде дәлелдеме ретінде оның тарапынан жіберілген заң бұзушылықтарды растайтын әртүрлі құжаттар мен материалдар пайдаланылуы мүмкін. Бұл ретте заңсыз әрекеттерді немесе әрекетсіздікті көрсететін нақты мән-жайлар анықталуға тиіс.

Дәлелдемелерге (тігілген және нөмірленген атқарушылық іс жүргізу материалдары) мыналар жатады:

Атқарушылық құжат

• Жеке сот орындаушысы әрекет еткен атқару парағының немесе сот бұйрығының түпнұсқасы не куәландырылған көшірмесі;
• Шағым жасалып отырған жеке сот орындаушысының қаулылары, олардың күні мен мазмұны көрсетіле отырып.

Құқық бұзушылықты растайтын құжаттар

• Төлем жасалғанын растайтын түбіртектер;
• Жеке сот орындаушысымен хат алмасу;
• Хабарламалар (SMS-хабарламалардың жеткізілгені туралы есептер);
• Куәлардың айғақтары;
• Мүлікті бағалау туралы есептер;
• Мүлікке түгендеу жүргізу хаттамалары;
• Қарап-тексеру актілері;
• Тұрмайтындығы туралы актілер;
• Фотосуреттер;
• Бейнежазбалар;
• Өтініш берушінің құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылғанын растайтын өзге де материалдар.

Әділет органдарына немесе ЖСО палатасына берілген шағымдар

Егер ЖСО әрекеттеріне шағым берілген болса, оның көшірмесі және оған берілген жауаптар да дәлелдеме ретінде пайдаланылуы мүмкін.

Куәлардың айғақтары

Іс бойынша мән-жайларды растай алатын куәлар сотқа шақырылып, айғақ береді.

Мемлекеттік бажды өндіріп алу

Сот орындаушыларының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағымдану туралы талап қоюлар бойынша талапкерлер Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 616-бабының 15) тармақшасына сәйкес сотқа талап қою кезінде мемлекеттік баж төлеуден босатылады.

ӘРПК-нің 122-бабының 1-бөлігіне сәйкес сот шығындарын бөлу мәселелері АПК қағидалары бойынша қаралады.

АПК-нің 117-бабының 1-бөлігіне сәйкес талапкер төлеуден босатылған мемлекеттік баж және іс жүргізуге байланысты шығындар сот шығындарын төлеуден босатылмаған жауапкерден мемлекеттің кірісіне талаптың қанағаттандырылған бөлігіне пропорционалды түрде толық немесе ішінара өндіріп алынады.

Талап қанағаттандырылған жағдайда мемлекеттік баж жергілікті бюджет кірісіне талаптың қанағаттандырылған бөлігіне сәйкес сот орындаушысынан өндіріп алынады.

Мемлекеттік баж мөлшерлемесі Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 610-бабы 1-тармағының 8) тармақшасына сәйкес есептеледі (0,5 АЕК).

Процестік мәжбүрлеу шараларын қолдану

Істі қарау барысында процестік заңнама талаптарының бұзылғаны анықталған жағдайда ақшалай өндіріп алу түріндегі процестік мәжбүрлеу шаралары қолданылады.

ӘРПК-нің 127-бабына сәйкес сот процестік құқықтарды теріс пайдаланатын немесе процестік міндеттерді орындамайтын тұлғаға, оның ішінде дәлелдемелерді ұсыну немесе сот тапсырмаларын орындау мерзімін дәлелді себепсіз бұзып, бұл әкімшілік істің қаралуын созуға әкелген жағдайда, әрбір әрекет (әрекетсіздік) үшін он айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде ақшалай өндіріп алу қолдануға құқылы.

Соттың талабын немесе сұрау салуын орындамағаны, әкімшілік іске қатысушы адамның сот отырысына келмеуі, сотты уақтылы хабардар етпеуі, пікірді уақтылы ұсынбауы, сот отырысын жүргізушінің өкімдеріне бағынбауы, сотта белгіленген тәртіпті бұзуы, сондай-ақ сотқа және (немесе) судьяға құрметсіздік білдіретін өзге де әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін сот жиырма айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде ақшалай өндіріп алу қолдануға құқылы.

Сот шешімі, тараптардың татуласу, медиация немесе дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісімін бекіту жөніндегі сот ұйғарымы орындалмаған жағдайда, сот жауапкерге елу айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде ақшалай өндіріп алу салады және сол сот актісінде оны орындау үшін бір айдан аспайтын мерзім белгілейді.

Талдау жүргізілген кезеңде соттарда ақшалай өндіріп алу түріндегі процестік мәжбүрлеу шараларын қолданудың тұрақты тәжірибесі қалыптасты.

Сот орындаушыларының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағымдану санатындағы даулар бойынша ақшалай өндіріп алу көбінесе жауапкерлерге мынадай себептермен қолданылған:

• пікірді (отзывты) уақтылы ұсынбау;
• атқарушылық іс жүргізу материалдарын кешіктіріп ұсыну;
• атқарушылық іс жүргізу материалдарын толық көлемде ұсынбау;
• сот отырысына дәлелді себепсіз келмеу немесе онлайн форматта қосылмау.

Қолданылған қысқартулар

• ӘРПК – Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі;
• АПК – Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі;
• АК – Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі;
• «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы – Атқарушылық іс жүргізу туралы заң;
• ЖС НҚ – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы;
• Қағидалар – тыйым салынған мүлікті, оның ішінде электрондық аукцион нысанындағы сауда-саттықта өткізу қағидалары;
• АААТЖ «Төрелік» – Қазақстан Республикасы сот органдарының автоматтандырылған ақпараттық-талдау жүйесі;
• ҚР ЖС ӘІСА – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы;
• ӘІСА немесе алқа – әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы;
• МАӘС – мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сот;
• ӘД – Әділет департаменті;
• МСО – мемлекеттік сот орындаушысы;
• ЖСО – жеке сот орындаушысы;
• АІЖ – атқарушылық іс жүргізу.

Атқарушылық іс жүргізу мәселелерін реттейтін негізгі нормативтік құқықтық актілер

• Қазақстан Республикасының Конституциясы;
• ӘРПК;
• АК;
• АПК;
• Атқарушылық іс жүргізу туралы заң;
• «Қазақстан Республикасындағы бағалау қызметі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
• «Медиация туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
• Қазақстан Республикасының Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы кодексі;
• ҚР ЖС-ның 2017 жылғы 31 наурыздағы №1 «Соттардың атқарушылық іс жүргізу туралы заңнаманың кейбір нормаларын қолдануы туралы» нормативтік қаулысы;
• ҚР ЖС-ның 2003 жылғы 19 желтоқсандағы №12 «Сот актілерін орындамағаны үшін жауаптылық туралы» нормативтік қаулысы;
• ҚР ЖС-ның 2009 жылғы 12 қаңтардағы №2 «Азаматтық істер бойынша талап қоюды қамтамасыз ету шараларын қабылдау туралы» нормативтік қаулысы;
• ҚР ЖС-ның 2024 жылғы 29 қарашадағы №5 «Әкімшілік істер бойынша сот шешімі туралы» нормативтік қаулысы;
• ҚР ЖС-ның 2019 жылғы 29 қарашадағы №6 «Алимент өндіріп алуға байланысты істерді қарау кезінде заңнаманы қолдану туралы» нормативтік қаулысы;
• Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 4 мамырдағы №437 «Жеке сот орындаушысының қызметіне ақы төлеу мөлшерлерін бекіту туралы» қаулысы (2023 жылғы 13 шілдеде күшін жойған);
• Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2014 жылғы 24 желтоқсандағы №372 «Кәмелетке толмаған балаларды асырауға алимент ұстап қалынатын жалақы және (немесе) өзге де табыс түрлерінің тізбесін бекіту туралы» бұйрығы;
• Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2023 жылғы 27 маусымдағы №416 «Жеке сот орындаушысының қызметіне ақы төлеу мөлшерлерін бекіту туралы» бұйрығы;
• Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2019 жылғы 28 наурыздағы №148 «Жеке сот орындаушылары қаулыларының үлгілік нысандарын бекіту туралы» бұйрығы.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы