Еңбек даулары бойынша заңның кері күшін қолдану
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 4-бабына сәйкес азаматтық заңнама актілері кері күшке ие емес және олар қолданысқа енгізілгеннен кейін туындаған қатынастарға қолданылады. Азаматтық заңнама актісінің заңдық күші оның қолданысқа енгізілгенге дейін туындаған қатынастарға тек бұл туралы актінің өзінде тікелей көзделген жағдайларда ғана таралады.
К. ҰАҚ-қа қарсы сотқа талап қоюмен жүгініп, бұйрықтарды заңсыз деп тануды және олардың күшін жоюды, жұмысына қайта орналастыруды, амалсыз бос жүрген уақыты үшін жалақыны және моральдық зиянның өтемақысын өндіруді сұраған.
Қарағанды қаласы Қазыбек би ауданының №2 аудандық сотының 2020 жылғы 6 наурыздағы шешімімен, Қарағанды облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2020 жылғы 12 мамырдағы қаулысымен өзгеріссіз қалдырылып, талап қою ішінара қанағаттандырылған. ҰАҚ филиалының 2019 жылғы 5 тамыздағы К.-ға тәртіптік жаза ретінде сөгіс беру туралы бұйрығы заңсыз деп танылып, күші жойылған.
Талап қоюдың қалған бөлігін қанағаттандырудан бас тартылған.
Сот актілерінен талапкердің 2011 жылғы 5 қаңтардағы еңбек шарты негізінде филиал басшысы лауазымына қабылданғаны анықталған.
2012 жылғы 3 қазан мен 2016 жылғы 10 қазан аралығында тараптар талапкерді ұйым ішінде ауыстыруға байланысты бірнеше қосымша келісім жасаған.
2016 жылғы 10 қазандағы бұйрықпен талапкер Саран қалалық бөлімшесінің басшысы лауазымына ауыстырылған.
2018 жылғы 17 мамырдағы қосымша келісіммен 2011 жылғы 5 қаңтардағы еңбек шарты жаңа редакцияда баяндалған.
2019 жылғы 8 қаңтардағы қосымша келісіммен қызметкер лауазымдық айлығы 120 000 теңге болатын мерзімдік-сыйлықақылы еңбекақы төлеу жүйесіне ауыстырылған.
Қызметкерді лауазымдық айлығы 120 000 теңге болатын кесімді-сыйлықақылы еңбекақы төлеу жүйесіне ауыстыруға байланысты қызметкер мен жұмыс беруші арасында 2019 жылғы 27 мамырдағы №13 қосымша келісім жасалған.
2019 жылғы 5 тамыздағы бұйрықпен талапкер Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 64-бабы 1-тармағының 3) тармақшасына сәйкес 2019 жылдың бірінші жартыжылдығы бойынша кіріс жоспарын орындамағаны, яғни лауазымдық міндеттерін тиісінше орындамағаны үшін тәртіптік жауаптылыққа тартылып, оған сөгіс түріндегі тәртіптік жаза қолданылған.
2019 жылғы 22 қазандағы бұйрықпен талапкермен жасалған еңбек шарты Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 49-бабының 1) тармақшасына, 50-бабының 3-тармағына және 96-бабына сәйкес тараптардың келісімі бойынша бұзылып, пайдаланылмаған жыл сайынғы ақылы еңбек демалысының 50 күнтізбелік күні үшін өтемақы және екі лауазымдық айлық мөлшерінде өтемақы төленген.
Еңбек кодексінің 50-бабының 3-тармағына сәйкес, қызметкермен жасалған келісім бойынша еңбек шартында жұмыс берушінің осы баптың 2-тармағында белгіленген талаптарды сақтамай-ақ еңбек шартын бұзу құқығы көзделуі мүмкін, бұл жағдайда еңбек шартында белгіленетін мөлшерде өтемақы төленеді.
2019 жылғы 22 қазандағы бұйрыққа сәйкес талапкермен жасалған еңбек шарты Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 49-бабының 1) тармақшасына, 50-бабының 3-тармағына және 96-бабына сәйкес тараптардың келісімі бойынша бұзылып, пайдаланылмаған жыл сайынғы ақылы еңбек демалысының 50 күнтізбелік күні үшін өтемақы және екі лауазымдық айлық мөлшерінде өтемақы төленген. Бұйрықтың негіздері ретінде тәртіптік комиссияның 2019 жылғы 20 қыркүйектегі отырысының хаттамасы және 2019 жылғы 27 мамырдағы №13 қосымша келісім көрсетілген.
Нормативтік қаулының 27-тармағына сәйкес, егер сот Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 50-бабының 3-тармағында көзделген тәртіппен тараптардың келісімі бойынша еңбек шарты бұзылған адамның жұмысқа қайта орналастырылуы туралы дауды қарау кезінде еңбек шартында қызметкермен келісім бойынша жұмыс берушінің қызметкерге хабарлама жібермей және еңбек шартын бұзу күнін нақтыламай-ақ, бірақ еңбек шартында белгіленген мөлшерде өтемақы төлей отырып, еңбек шартын бұзу құқығы көзделген деген қорытындыға келсе, онда қызметкер жұмысқа қайта орналастырылуға жатпайды.
2019 жылғы 27 мамырдағы қосымша келісімнің 8.1-тармағының 1) тармақшасында еңбек шартын тараптардың келісімі бойынша бұзу көзделген. Ал осы қосымша келісімнің 4.1-тармағының 3) тармақшасында жұмыс берушінің еңбек қатынастары шеңберінде Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 50-бабының 3-тармағын екі лауазымдық айлық мөлшерінде өтемақы төлей отырып қолдану құқығы бекітілген.
Осы мән-жайларды ескере отырып, соттардың еңбек шартын тараптардың келісімі бойынша бұзу туралы бұйрықты заңсыз деп тануға негіздердің жоқ екендігі туралы қорытындылары заңды болып табылады.
Егер бұл мәтін Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысына немесе сот практикасы жинағына арналған болса, оны ресми құқықтық (нормативтік) қазақ тілінің стиліне толық сәйкестендіріп те бере аламын.
Даулы құқықтық қатынастарға Еңбек кодексінің 50-бабының жаңа редакциясын қолдану туралы
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 4-бабына сәйкес азаматтық заңнама актілері кері күшке ие емес және олар қолданысқа енгізілгеннен кейін туындаған қатынастарға қолданылады. Азаматтық заңнама актісінің заңдық күші оның қолданысқа енгізілгенге дейін туындаған қатынастарға тек бұл туралы актінің өзінде тікелей көзделген жағдайларда ғана таралады.
Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 4 мамырдағы №321-VІ ҚРЗ «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне еңбек мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңында оның қолданысы заң күшіне енгенге дейін туындаған қатынастарға таралатыны көзделмеген.
Өтінішхатта «Құқықтық актілер туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 43-бабына жасалған, азаматтардың жағдайын жақсартатын нормативтік құқықтық актінің кері күші болады деген сілтеме де негізсіз деп танылды, өйткені аталған нормада Қазақстан Республикасы Конституциясының 77-бабы 3-тармағының 5) тармақшасында бекітілген: азаматтарға жауаптылық белгілейтін немесе оны күшейтетін, азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін немесе олардың жағдайын нашарлататын заңдардың кері күші болмайды деген қағида көрініс тапқан.
Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің 1999 жылғы 10 наурыздағы №2/2 «Қазақстан Республикасы Конституциясының 14-бабының 1 және 2-тармақтарын, 24-бабының 2-тармағын, 77-бабы 3-тармағының 5) тармақшасын ресми түсіндіру туралы» қаулысында берілген түсіндірмелерге сәйкес, аталған конституциялық нормаға сай құқық бұзушылықтар үшін азаматтардың заңдық жауаптылығын реттейтін және жауаптылықтың жаңа түрлерін белгілейтін немесе жаңа санкциялар енгізу арқылы оны күшейтетін заңдардың кері күші болмайды.
Осыдан «Құқықтық актілер туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 43-бабындағы «жағдайын жақсартатын» немесе «жағдайын нашарлататын» деген ұғымдар тек құқық бұзушылықтар үшін азаматтардың заңдық жауаптылығын реттейтін заңдарға ғана қатысты қолданылатыны және реттелетін қатынастарға қатысушылардың теңдігін тану қағидатына негізделген азаматтық заңнамаға қолданылмайтыны туындайды.
Демек, 2020 жылғы 4 мамырдағы Еңбек кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізілгенге дейін жасалған еңбек шарттарында қызметкермен келісім бойынша жұмыс берушінің қызметкерге хабарлама жібермей және еңбек шартын бұзу күнін нақтыламай-ақ, бірақ еңбек шартында белгіленген мөлшерде өтемақы төлей отырып еңбек шартын бұзу құқығын көздейтін талаптар қызметкерлердің жағдайын нашарлатпайды. Себебі бұл талаптар Еңбек кодексінің 50-бабының бұрынғы редакциясы қолданылған кезеңде тараптардың өзара келісімімен енгізілген және еңбек шартындағы заңдық күшін жоғалтпаған. Бұл ретте еңбек шартын тараптардың келісімі бойынша тоқтатудың негізі Еңбек кодексінің 49-бабының 2) тармақшасы болып табылады.
Е. ЖШС-ға қарсы еңбек шартын бұзу туралы бұйрықты заңсыз деп тану, жұмысқа қайта орналастыру, амалсыз бос жүрген уақыты үшін жалақы өндіру және еңбек шартының 16.10-тармағын жарамсыз деп тану туралы талап қоюмен сотқа жүгінген.
2023 жылғы 31 шілдедегі бұйрықпен талапкермен жасалған еңбек шарты Еңбек кодексінің 49-бабының 1) тармақшасы және еңбек шартының 16.10-тармағы негізінде бұзылып, оған үш айлық лауазымдық жалақы мөлшерінде өтемақы төленген.
Іс бойынша тараптар арасында еңбек шартының 2017 жылғы 6 қаңтарда жасалғаны және оның 16.10-тармағы сол кезде қолданыста болған Еңбек кодексі 50-бабының 3-тармағының редакциясына сәйкес келгені анықталған.
Талап қоюды қанағаттандырудан бас тарта отырып, бірінші сатыдағы сот еңбек шарты жасалған кезде жұмыс берушіге қызметкердің келісімінсіз, тиісті өтемақы төлей отырып еңбек қатынастарын тоқтатуға мүмкіндік беретін Еңбек кодексінің 50-бабының 3-тармағы қолданыста болғанын және талапкер еңбек шартының осы талабына дау келтірмегенін негізге алған.
Апелляциялық сатыдағы сот бірінші сатыдағы соттың шешімінің күшін жойып, талап қоюды қанағаттандыру туралы жаңа шешім қабылдай отырып, еңбек шарты Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасында көзделген тәртіппен ғана тоқтатылуы және бұзылуы мүмкін деген қорытындыға келген. Еңбек шарты тоқтатылған кезде қолданыстағы еңбек заңнамасынан жұмыс берушіге қызметкердің келісімінсіз өтемақы төлей отырып еңбек шартын бұзу құқығын беретін норма алынып тасталғанын көрсеткен.
Апелляциялық сатыдағы соттың қаулысының күшін жойып, бірінші сатыдағы соттың шешімін күшінде қалдыра отырып, Жоғарғы Соттың сот алқасы апелляциялық сатыдағы соттың тараптар арасындағы еңбек шарты заңнамаға өзгерістер енгізілгенге дейін жасалғанын және Еңбек кодексінің 50-бабы 3-тармағының алып тасталуы еңбек шартының бұрын жасалған 16.10-тармағының заңсыздығын білдірмейтінін назарға алмағанын көрсетті.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 383-бабына сәйкес шарт оны жасасқан кезде қолданыста болған заңнамамен белгіленген, тараптар үшін міндетті қағидаларға (императивтік нормаларға) сәйкес келуге тиіс.
Егер шарт жасалғаннан кейін заңнамамен тараптар үшін шарт жасалған кезде қолданылған қағидалардан өзгеше міндетті қағидалар белгіленсе, бұрын жасалған шарттың талаптары өз күшін сақтайды, заңнамада оның қолданылуы бұрын жасалған шарттардан туындаған қатынастарға таралатыны тікелей белгіленген жағдайларды қоспағанда.
Осыған байланысты жоғарыда аталған Заң қабылданғанға дейін жасалған еңбек шартында Еңбек кодексінің бұрын қолданыста болған 50-бабы 3-тармағының нормаларының болуы және қолданылуы еңбек заңнамасын бұзу болып табылмайды.
Соттылық
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2017 жылғы 6 қазандағы №9 «Соттардың еңбек дауларын шешу кезінде заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының (бұдан әрі – НҚ) 5-тармағына сәйкес еңбек құқықтық қатынастарынан туындайтын даулар бойынша талаптар азаматтық сот ісін жүргізудің жалпы қағидалары бойынша жауапкер болып табылатын заңды тұлға органының орналасқан жеріндегі немесе жауапкер болып табылатын жеке тұлға – жұмыс берушінің тұрғылықты жеріндегі сотқа беріледі.
Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексінің 29-бабының 2-бөлігіне сәйкес заңды тұлғаға талап оның құрылтай құжаттарына сәйкес орналасқан жері және (немесе) бизнес-сәйкестендіру нөмірлерінің ұлттық тізіліміне енгізілген мекенжайы бойынша сотқа қойылады.
АПК-нің 30-бабының үшінші бөлігінде көзделген тәртіппен талап филиалдың немесе өкілдіктің орналасқан жері бойынша берілген жағдайда жауапкер ретінде тек заңды тұлға ғана бола алады.
Жинақталған осы санаттағы істер бойынша соттылық мәселелері тәжірибеде қиындық туғызбайды.
Мәселен, Өскемен қалалық сотының ұйғарымымен Ж.-ның ЖШС-ға қарсы залалды өндіру, үстеме жұмыс үшін ақы төлеу және моральдық зиянды өтеу туралы азаматтық іс мәні бойынша қарау үшін соттылығы бойынша Астана қаласының ауданаралық азаматтық істер жөніндегі сотына жолданған.
Соттың ұйғарымы дұрыс болып табылады, өйткені жауапкер заңды тұлға ретінде Астана қаласы, Д. Қонаев көшесі мекенжайында орналасқаны және тіркелгені анықталған. Еңбек құқықтық қатынастарынан туындайтын даулар бойынша талаптар азаматтық сот ісін жүргізудің жалпы қағидалары бойынша жауапкердің орналасқан жеріндегі сотқа берілуге тиіс.
Сонымен қатар, соттардың назарын Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 19-бабының талаптарына аудару қажет деп санаймын. Аталған бапқа сәйкес шетелдік заңды тұлғаның филиалының немесе өкілдігінің басшысы осы заңды тұлғаның атынан жұмыс берушінің барлық құқықтарын жүзеге асырады және барлық міндеттерін орындайды.
Осыған байланысты қызметкер филиал басшысының заңды тұлғаның мүддесін білдіруге өкілеттігін алдын ала тексергеннен кейін шетелдік заңды тұлға филиалының орналасқан жері бойынша талап қоюмен сотқа жүгінуге құқылы.
Егер бұл мәтін Жоғарғы Соттың еңбек даулары жөніндегі сот практикасына арналған жинаққа енгізілетін болса, оны соттардың ресми қазақ тіліндегі стиліне толық сәйкестендірілген редакцияда да дайындап бере аламын.
Жұмыс берушіге қатысты оңалту рәсімі немесе банкроттық қолданылған жағдайда еңбек дауларының соттылығын айқындау мәселесі
Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексінің (АПК) 35-бабының 8-бөлігіне сәйкес оңалту рәсімі мен банкроттық рәсімі шеңберінде туындайтын даулар бойынша істер, оның ішінде борышкердің немесе оның уәкілеттік берген адамының жасасқан мәмілелерін жарамсыз деп тану, борышкердің мүлкін қайтару, банкроттық немесе оңалтуды басқарушының талап қоюлары бойынша дебиторлық берешекті өндіріп алу туралы істер, сондай-ақ АПК-нің 31-бабында соттылығы белгіленген істерді қоспағанда, оңалту рәсімін қолдану немесе борышкерді банкрот деп тану туралы шешім шығарған сол судьяның қарауына жатады.
Ақтөбе қалалық сотының 2021 жылғы 15 ақпандағы ұйғарымымен Ж.-ның ЖШС-ға қарсы жұмыстан шеттету, жұмыстан босату туралы бұйрықтардың күшін жою, жұмысқа қайта орналастыру, үстеме жұмыс үшін жалақыны, амалсыз бос жүрген уақыт үшін жалақыны, өсімпұлды және моральдық зиянның өтемақысын өндіру туралы талап қоюы даудың аталған сотқа соттылығы болмауына байланысты АПК-нің 152-бабы 1-бөлігінің 2) тармақшасы негізінде қайтарылған.
Талап қоюды қайтару кезінде сот Ақтөбе облысының Мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының шешімімен серіктестікке қатысты оңалту рәсімі қолданылғанын, сондықтан АПК-нің 35-бабының 8-бөлігіне сәйкес істі экономикалық сот қарауға тиіс екенін көрсеткен.
Шынында да, Ақтөбе облысының Мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының 2016 жылғы 14 қазандағы заңды күшіне енген шешімімен серіктестікке қатысты оңалту рәсімі қолданылған.
«Оңалту және банкроттық туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 67-бабының 5) және 7) тармақшаларына сәйкес оңалту рәсімі барысында сот борышкер жауапкер ретінде қатысатын мүліктік сипаттағы даулар бойынша істерді өзінің іс жүргізуіне қабылдайды, сондай-ақ оңалту рәсіміне қатысушылар арасындағы дауларды шешеді.
Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 1-бабы 1-тармағының 16) тармақшасына сәйкес еңбек дауы – қызметкер (қызметкерлер) мен жұмыс беруші (жұмыс берушілер), оның ішінде бұрын еңбек қатынастарында болған тұлғалар арасындағы Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасын қолдану, келісімдердің, еңбек және (немесе) ұжымдық шарттардың талаптарын, жұмыс беруші актілерін орындау немесе өзгерту мәселелері бойынша келіспеушіліктер.
Іс материалдарымен тараптар арасындағы даудың еңбек құқықтық қатынастарынан туындайтыны, еңбек заңнамасының нормаларына және еңбек шарттарының талаптарына негізделгені әрі оңалту рәсімін жүзеге асыруға байланысты еместігі анықталған.
Сот АПК-нің 35-бабының 8-бөлігінің ережелерін дұрыс қолданбағандықтан, сот алқасының 2021 жылғы 12 наурыздағы ұйғарымымен бірінші сатыдағы соттың ұйғарымы күшін жойып, мәселе бірінші сатыдағы сотқа жаңадан қарауға жіберілген.
Жұмыс беруші банкрот деп танылған немесе оған қатысты оңалту рәсімі қолданылған жағдайларда еңбек құқықтық қатынастарынан туындайтын даулар (жұмысқа қайта орналастыру, жалақы өндіру және басқа да талаптар) жалпы юрисдикция соттарында қаралуға және шешілуге жатады, мұндай дауларға АПК-нің 35-бабының 8-бөлігінің ережелері қолданылмайды.
Мемлекеттік баж
Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 610-бабының 7-тармағына сәйкес мүліктік емес сипаттағы талап қою арыздары бойынша мемлекеттік баж мөлшері 0,5 айлық есептік көрсеткішті (АЕК) құрайды.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 951-бабының 1-тармағына сәйкес моральдық зиян – жеке тұлғаның жеке мүліктік емес игіліктері мен құқықтарының бұзылуы, кемсітілуі немесе олардан айырылуы.
Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексінің 149-бабына сәйкес талап қою арызына мемлекеттік баждың төленгенін растайтын құжат қоса берілуге тиіс.
Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 616-бабының 1) тармақшасына сәйкес еңбекақы сомаларын өндіріп алу және еңбек қызметіне байланысты өзге де талаптар бойынша талапкерлер соттарда мемлекеттік баж төлеуден босатылады.
Талап қою қанағаттандырылған жағдайда сот АПК-нің 117-бабына сәйкес мемлекеттік баж төлеуден босатылмаған жауапкерден мемлекеттік бажды мемлекет кірісіне өндіріп алуға міндетті.
Сонымен бірге, соттардың АПК-нің 149-бабы 1-бөлігінің 2) тармақшасының талаптарын бұза отырып, мемлекеттік баж төленбеген талап қою арыздарын іс жүргізуге қабылдаған жекелеген жағдайлары анықталған.
Іс материалдарынан А.-ның ЖШС-ға қарсы жалақыны, бос тұрып қалған уақыт үшін өтемақыны, тұрақсыздық айыбын және моральдық зиянның өтемақысын өндіру туралы талап қоюмен сотқа жүгінгені көрінеді.
Алматы қаласының Жетісу аудандық сотының 2022 жылғы 13 сәуірдегі шешімімен, Алматы қалалық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының қаулысымен өзгеріссіз қалдырылып, ЖШС-дан А.-ның пайдасына жалақы бойынша берешек, тұрақсыздық айыбы, моральдық зиянның өтемақысы және өкілдің заң көмегі үшін жұмсалған шығындары өндірілген.
Сондай-ақ ЖШС-ға А.-ның 2021 жылғы 22 маусымнан 2021 жылғы тамызға дейінгі еңбек қызметі кезеңі үшін міндетті зейнетақы жарналарын және өзге де міндетті төлемдерді аудару міндеті жүктелген.
Дауды сотқа дейінгі тәртіппен реттеу тәртібін сақтау. Еңбек кодексінің 159-бабы талаптарын қолдану тәжірибесі
Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексінің 148-бабында талап қою арызының нысаны мен мазмұнына қойылатын талаптар белгіленген. АПК-нің 148-бабы 1-бөлігінің 6) тармақшасына сәйкес заңда немесе шартта көзделген жағдайларда жауапкерге сотқа дейінгі тәртіппен жүгіну талаптарының сақталғаны туралы мәліметтер талап қою арызында көрсетілуге тиіс.
Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 159-бабының 1-тармағына сәйкес жеке еңбек даулары, микрокәсіпкерлік субъектісінің жұмыс берушісі мен қызметкері арасындағы, жұмыскерлерінің саны он бес адамнан аспайтын коммерциялық емес ұйымның жұмыс берушісі мен қызметкері арасындағы, үй қызметкері мен жұмыс беруші арасындағы, заңды тұлғаның жеке-дара атқарушы органы, атқарушы органының басшысы және алқалы атқарушы органының басқа мүшелері қатысатын дауларды қоспағанда, алдымен келісу комиссиясында қаралады, ал келісу комиссиясында реттелмеген мәселелер немесе оның шешімі орындалмаған жағдайда – сотта қаралады.
Яғни микрокәсіпкерлік субъектісінің жұмыс берушісі мен қызметкері арасындағы, жұмыскерлерінің саны он бес адамнан аспайтын коммерциялық емес ұйымның жұмыс берушісі мен қызметкері арасындағы, үй қызметкері мен жұмыс беруші арасындағы, сондай-ақ заңды тұлғаның жеке-дара атқарушы органы, атқарушы органының басшысы және алқалы атқарушы органының басқа мүшелері қатысатын даулар бойынша дауды келісу комиссиясында алдын ала қарау міндетті емес.
Келісу комиссиясына жүгіну талабы, сондай-ақ еңбек қатынастары Қазақстан Республикасының Еңбек кодексімен арнайы заңдарда және Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілерінде көзделген ерекшеліктер ескеріле отырып реттелетін жұмыскерлердің жекелеген санаттарына, оның ішінде әскери қызметшілерге, арнаулы мемлекеттік және құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне, мемлекеттік қызметшілерге қолданылмайды.
Егер бұл мәтін Жоғарғы Соттың еңбек даулары жөніндегі сот практикасының ресми жинағына арналған болса, оны нормативтік құқықтық қазақ тілінің бірыңғай стиліне толық сәйкестендіріп, терминологиясын біріздендіріп бере аламын.
Алайда заңның аталған талаптарының бұзылатын жағдайлары да кездеседі, яғни қызметкерлердің арыздары заңды негіздерсіз қайтарылады.
К. ЖШС-ға қарсы жалақыны, штаттың қысқаруына байланысты өтемақы төлемдерін, міндетті зейнетақы жарналарын, міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру төлемдерін, өсімпұлды және моральдық зиянның өтемақысын өндіру туралы талап қоюмен сотқа жүгінген.
Қарағанды облысы Балқаш қалалық сотының 2022 жылғы 19 тамыздағы ұйғарымымен К.-ның талап қоюы жалақы бойынша берешек туралы анықтаманы, сондай-ақ келісу комиссиясының шешімін ұсынбағанына байланысты барлық қоса берілген құжаттарымен бірге талапкерге қайтарылған.
Талапкер қайтадан жүгінгеннен кейін Қарағанды облысы Балқаш қалалық сотының 2022 жылғы 27 қыркүйектегі ұйғарымымен талап қою арызы дауды сотқа дейінгі реттеу тәртібінің сақталмауына байланысты қайтадан қайтарылған. Арызды қайтара отырып, сот іс материалдарында талапкердің келісу комиссиясына жүгінгені туралы өтініштің көшірмесі бар екенін, алайда оның жұмыс берушіге қарау үшін тиісінше тапсырылғанын растайтын құжаттың және келісу комиссиясының шешімінің жоқ екенін көрсеткен.
2022 жылғы 14 қазанда талапкер қайтадан сотқа талап қоюмен жүгінген. Қарағанды облысы Балқаш қалалық сотының 2022 жылғы 27 қазандағы ұйғарымымен тараптар арасында жасалған медиациялық келісім бекітілген.
Сонымен бірге іс материалдарында мемлекеттік еңбек инспекторының хаты бар, оның мазмұнынан Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Тексеру субъектілері мен объектілерінің бірыңғай тізілімінің (ЕРСОП) мәліметтері және Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің кәсіпкерлік субъектісінің санаты туралы анықтамасына сәйкес ЖШС микрокәсіпкерлік субъектісі ретінде тіркелгені анықталады.
ЖШС микрокәсіпкерлік субъектісі болғандықтан, еңбек дауын келісу комиссиясында сотқа дейінгі тәртіппен қарау талап етілмеген.
Орал қаласы №2 сотының 2022 жылғы 4 шілдедегі ұйғарымымен Д.-ның «Құрылыс компаниясы» ЖШС-ға қарсы жалақы бойынша берешекті өндіру туралы талап қоюы сотқа жүгінудің сотқа дейінгі тәртібін сақтамауына байланысты талапкерге қайтарылған.
Батыс Қазақстан облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2022 жылғы 9 тамыздағы ұйғарымымен 2022 жылғы 4 шілдедегі ұйғарымның күші жойылып, іс материалдары дауды мәні бойынша қарау үшін сол сотқа қайта жіберілген.
Бірінші сатыдағы сот талап қою арызын қайтара отырып, Еңбек кодексінің 159-бабының 1-тармағын басшылыққа алып, ЖШС жанындағы келісу комиссиясына жүгіну қажеттілігіне сілтеме жасаған.
Алайда сот талапкердің осы заңды тұлғаның жалғыз құрылтайшысы әрі басшысы болып табылатынын, сондықтан келісу комиссиясына жүгіну міндетті болмағанын назарға алмаған.
Бәйтерек ауданының №2 сотының 2021 жылғы 1 қарашадағы ұйғарымымен У.-дың ЖШС-ға қарсы жалақы өндіру туралы талап қоюы талаптардың даусыз сипатына және дауды нотариусқа жүгіну арқылы сотқа дейінгі тәртіппен реттеу қажеттілігіне байланысты қайтарылған.
Апелляциялық сатыдағы соттың 2022 жылғы 20 қаңтардағы ұйғарымымен аудандық соттың 2021 жылғы 1 қарашадағы ұйғарымының күші жойылып, іс материалдары дауды мәні бойынша қарау үшін сол сотқа жіберілген.
«Нотариат туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 92-1-бабы 2-тармағының 9) тармақшасына сәйкес нотариус қызметкерге есептелген, бірақ төленбеген жалақыны және өзге де төлемдерді өндіру туралы даусыз талаптар бойынша атқарушылық жазба немесе тиісті қаулы шығарады.
Талап қоюдың мазмұнынан көрінгендей, тараптар арасында еңбек шарты жасалмаған, демек талапкерге жалақы есептелмеген. Жалақыны өндіру туралы талап жұмыс уақытының есебі табелі мен жол парағына негізделген. Бұл мән-жайлар талапкер мен жауапкер арасында еңбек қатынастарының жүзеге асырылуына және жалақы бойынша берешектің болуына байланысты дау бар екенін көрсетеді. Сондықтан мұндай дау сотта қаралуға тиіс болған.
Жеке еңбек дауларын қарау бойынша жүгіну мерзімдері (Еңбек кодексінің 160-бабы)
Жеке еңбек дауларын қарау үшін келісу комиссиясына немесе сотқа жүгінудің мынадай мерзімдері белгіленген:
- жұмысқа қайта орналастыру туралы даулар бойынша – келісу комиссиясына жүгіну үшін еңбек шартын тоқтату туралы жұмыс беруші актісінің көшірмесі қызметкерге табыс етілген немесе хабарламасы бар тапсырыс хатпен жіберілген күннен бастап бір ай; ал келісу комиссиясында реттелмеген мәселе бойынша не еңбек шарты тарапы оның шешімін орындамаған жағдайда сотқа жүгіну үшін – келісу комиссиясы шешімінің көшірмесі табыс етілген немесе хабарламасы бар тапсырыс хатпен жіберілген күннен бастап екі ай;
- өзге де еңбек даулары бойынша – қызметкердің, оның ішінде бұрын еңбек қатынастарында болған қызметкердің немесе жұмыс берушінің өзінің құқығының бұзылғанын білген немесе білуге тиіс болған күннен бастап бір жыл.
Жеке еңбек дауын қарау үшін жүгіну мерзімінің ағымы қаралып жатқан еңбек дауы бойынша медиация туралы шарттың қолданылу кезеңінде, сондай-ақ келісу комиссиясы болмаған жағдайда ол құрылғанға дейін тоқтатыла тұрады.
Жүгіну мерзімі дәлелді себептермен өткізіліп алынған жағдайда, еңбек даулары жөніндегі келісу комиссиясы өткізіп алу себептерінің дәлелді екенін анықтап, келісу комиссиясына жүгіну мерзімін қалпына келтіруге және дауды мәні бойынша қарауға құқылы.
Келісу комиссиясы қызметкердің, оның ішінде бұрын еңбек қатынастарында болған қызметкердің, белгіленген мерзімде келісу комиссиясына жүгінбеу себептерінің дәлелді болып табылатындығын дербес айқындайды.
Еңбек кодексіне сәйкес жеке еңбек дауларын қарау жөніндегі келісу комиссиясына жүгінбей-ақ тікелей сотқа жүгінуге құқылы еңбек қатынастарының қатысушылары үшін мынадай мерзімдер белгіленген:
– жұмысқа қайта орналастыру туралы даулар бойынша – еңбек шартын тоқтату туралы жұмыс беруші актісінің көшірмесі табыс етілген немесе хабарламасы бар тапсырыс хатпен жіберілген күннен бастап үш ай;
– өзге де еңбек даулары бойынша – қызметкердің, оның ішінде бұрын еңбек қатынастарында болған қызметкердің, өз құқығының бұзылғанын білген немесе білуге тиіс болған күннен бастап бір жыл.
Жоғарыда келтірілген заң нормаларынан еңбек шарты тараптары арасындағы жеке еңбек дауларын қарау кезінде заңмен жекелеген санаттағы жұмыскерлерді қоспағанда, дауды сотқа дейінгі тәртіппен реттеудің міндетті тәртібі белгіленгені туындайды. Яғни алдымен келісу комиссиясына жүгіну қажет, ал келісу комиссиясында дау реттелмеген немесе оның шешімі еңбек шарты тараптарының бірімен орындалмаған жағдайда ғана келісу комиссиясы шешімінің көшірмесін алғаннан кейін сотқа жүгінуге болады.
Бұл ретте келісу комиссиясы болмаған жағдайда оған жүгіну мерзімінің ағымы комиссия құрылғанға дейін тоқтатыла тұрады, сондықтан жеке еңбек дауын қарау үшін белгіленген мерзім өтіп кетпейді.
Еңбек кодексінің 159-бабының 3-тармағына сәйкес келісу комиссиясын қалыптастыру тәртібі мен оның қызметі келісу комиссиясының жұмысы туралы келісіммен немесе ұжымдық шартпен айқындалады.
Нормативтік құқықтық база
Жинақталатын санаттағы істерді қарау кезінде қолданылуға жататын негізгі нормативтік құқықтық актілер мыналар болып табылады:
- Қазақстан Республикасының Конституциясы;
- 1994 жылғы 27 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім);
- 1999 жылғы 1 шілдедегі Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) (бұдан әрі – АК);
- 2015 жылғы 31 қазандағы №377-V Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі (бұдан әрі – АПК);
- 2015 жылғы 23 қарашадағы №414-V ҚРЗ Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі (бұдан әрі – Еңбек кодексі);
- 2017 жылғы 25 желтоқсандағы №120-VІ ҚРЗ «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы (Салық кодексі)» Қазақстан Республикасының Кодексі (бұдан әрі – Салық кодексі);
- 2015 жылғы 29 қазандағы №375-V ҚРЗ Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексі;
- 2020 жылғы 7 шілдедегі №360-VІ ҚРЗ «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының Кодексі;
- «Кәсіптік одақтар туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
- 2010 жылғы 2 сәуірдегі №261-IV «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
- 1997 жылғы 14 шілдедегі №155-I «Нотариат туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
- 1998 жылғы 22 сәуірдегі №220-I «Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
- 2003 жылғы 13 мамырдағы №415 «Акционерлік қоғамдар туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының мынадай нормативтік қаулылары:
- 2017 жылғы 6 қазандағы №9 «Соттардың еңбек дауларын шешу кезінде заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы»;
- 2015 жылғы 27 қарашадағы №7 «Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы»;
- 2003 жылғы 11 шілдедегі №5 «Азаматтық істер бойынша сот шешімі туралы»;
- 2006 жылғы 25 желтоқсандағы №9 «Қазақстан Республикасы соттарының азаматтық істер бойынша сот шығыстары туралы заңнаманы қолдануы туралы».
Бұл аударма Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары мен сот практикасы жинақтарында қолданылатын ресми құқықтық қазақ тілінің стиліне сәйкестендіріліп орындалды.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
