Кәсіби немесе қоғамдық борышын атқарып жүрген адамға қатысты денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру

Қазақстан Республикасы ҚК-нің 108-1-бабы екінші бөлігінің 2) тармағына

Адамның қызметтік қызметін жүзеге асыруына не кәсіби немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты сол адамның өзіне немесе оның жақындарына қатысты денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру

2026 жылғы 3 қазандағы жағдай бойынша заңнама

1. Қылмыстық заңның нормасы

ҚР ҚК-нің 108-1-бабы екінші бөлігінің 2) тармағында мынадай жағдайда жасалған денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіргені үшін жауаптылық көзделген:

«адамның қызметтік қызметін жүзеге асыруына немесе кәсіби не қоғамдық борышын орындауына байланысты сол адамның өзіне немесе оның жақындарына қатысты».

108-1-баптың екінші бөлігінің санкциясында мыналар көзделген:

• 1 000 АЕК-ке дейінгі мөлшерде айыппұл;
• сол мөлшерде түзеу жұмыстары;
• 600 сағатқа дейін қоғамдық жұмыстарға тарту;
• 2 жылға дейін бас бостандығын шектеу;
• 2 жылға дейін бас бостандығынан айыру. (Закон и Право)

ҚР ҚК-нің 108-1-бабы Zakonpravo.kz сайтында

Бұл ретте 108-1-бап Қазақстан Республикасының 2024 жылғы 15 сәуірдегі № 72-VIII Заңымен енгізілді, оның ережелері 2024 жылғы 16 маусымнан бастап қолданылады. Бұл Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының арнайы түсіндірмесінде де көрсетілген. (Әділет)

2024 жылғы 15 сәуірдегі № 72-VIII ҚР Заңы

2. Норманың қылмыстық заңнама жүйесіндегі орны

Қарастырылып отырған норма ҚР ҚК-нің адамның өмірі мен денсаулығына қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы тарауында орналасқан.

Жүйелік тұрғыдан мыналарды ажырату қажет:

ҚР ҚК-нің 106-бабы

Қарастырылып отырған құрамның ерекшелігі – заң шығарушы адамның дене денсаулығын ғана қорғап қоймайды.

Қосымша объект ретінде адамның:

• қызметтік міндеттерін орындау;
• кәсіби қызметін жүзеге асыру;
• қоғамдық борышын орындау мүмкіндігін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар танылады.

Сондықтан салдары бірдей дене жарақаты, мысалы, саусақтың сынуы, тиісті уәж болған жағдайда 108-1-баптың 1-бөлігі бойынша, ал қарастырылып отырған байланыс болған жағдайда 108-1-баптың екінші бөлігінің 2) тармағы бойынша саралануы мүмкін.

3. Объективтік жағы

Қылмыс құрамын анықтау үшін мынадай мән-жайлардың жиынтығы белгіленуге тиіс:

1. Денсаулыққа зиян келтірген әрекет немесе әрекетсіздік жасалған;
2. Келтірілген зиян дәл жеңіл болуы тиіс;
3. Адам қасақана әрекет еткен;
4. Жәбірленуші қызметтік, кәсіби немесе қоғамдық қызметті/борышты жүзеге асыратын адам не оның жақыны болып табылады;
5. Көрсетілген қызмет/борыш пен шабуыл жасау арасында қажетті байланыс бар;
6. Кінәлі адам тиісті мән-жайды сезінген.

Соңғысы ерекше маңызға ие.

Жәбірленушінің, мысалы:

• дәрігер;
• адвокат;
• журналист;
• мұғалім;
• полиция қызметкері;
• әскери қызметші;
• мемлекеттік қызметші;
• депутат;
• қоғамдық белсенді;
• куәгер

болуының өзі оған денсаулыққа жеңіл зиян келтірудің кез келген жағдайын 108-1-баптың екінші бөлігінің 2) тармағы бойынша саралауды автоматты түрде білдірмейді.

Шабуылдың тиісті қызметті немесе борышты орындаумен нақты байланысты екенін дәлелдеу қажет.

4. «Қызметтік қызмет» дегеніміз не

Бұл белгіні түсіндіру үшін Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысының маңызы зор.

Жоғарғы Сот ұқсас саралаушы белгіге қатысты қызметтік қызмет деп адамның қызметтік міндеттерінің аясына кіретін қызметті түсіндіреді. (Әділет)

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының адамның өмірі мен денсаулығына қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы нормативтік қаулысы

Мысалы:

1-жағдай

Полиция қызметкері әкімшілік материалды ресімдеп жатыр.

Хаттама жасалуына наразы азамат қызметкерге соққы жасайды.

Егер соққының дәл қызметкердің қызметтік міндеттерін орындауына байланысты жасалғаны дәлелденсе, қарастырылып отырған норма бойынша саралау мүмкін болады.

2-жағдай

Полиция қызметкері еңбек демалысында жүріп, автокөлік қою орнына байланысты көршісімен жанжалдасады.

Егер денсаулыққа зиян келтіру оның қызметтік қызметіне ешқандай қатысы болмаса, полиция қызметкері мамандығының өзі саралаушы белгіні құрамайды.

5. Кәсіби борыш

Кәсіби борыш қызметтік қызмет туралы әдеттегі түсініктен біршама кең.

Жоғарғы Сот кәсіби борышты орындау белгілі бір кәсіпке байланысты әрекеттер жасаумен байланысты екенін көрсетеді. (Әділет)

Мысалы:

• дәрігер медициналық көмек көрсетеді;
• адвокат қорғауды жүзеге асырады;
• журналист кәсіби журналистік қызметін атқарады;
• жүргізуші кәсіби тасымалдауды жүзеге асырады;
• педагог кәсіби міндеттерін орындайды;
• жедел жәрдем дәрігері пациентке көмек көрсетеді.

Алайда маңызды айырмашылықты ескеру қажет:

мамандық ≠ әрбір нақты жанжал жағдайындағы автоматты түрде кәсіби борышты орындау.

Мысалы, егер дәрігер көршісімен тұрмыстық мәселе бойынша жанжалдасып, денсаулығына жеңіл зиян келтірілсе, қарастырылып отырған норманы автоматты түрде қолдануға негіз жоқ.

6. Қоғамдық борыш

Дәл осы элемент дәлелдеу тұрғысынан жиі күрделі мәселелер туындатады.

Жоғарғы Сот қоғамдық борышты орындау деп мыналарды таниды:

• арнайы жүктелген қоғамдық міндеттерді орындау;
• қоғамның мүддесі үшін әрекеттер жасау;
• жекелеген адамдардың мүддесі үшін әрекеттер жасау.

Жоғарғы Сот мысал ретінде мыналарды келтіреді:

• құқық бұзушылықтың жолын кесу;
• дайындалып жатқан немесе жасалған қылмыстық құқық бұзушылық туралы хабарлау;
• куәлік айғақтарын беру. (Әділет)

Демек, қарастырылып отырған норма мынадай адамдарға жасалған шабуылды қамтуы мүмкін:

• куәгерге;
• қылмыс туралы хабарлаған адамға;
• құқыққа қайшы әрекеттің жолын кесетін азаматқа;
• басқа адамға көмек көрсететін адамға;
• қоғамдық қызметке қатысушыға.

7. Негізгі саралаушы элемент – себептік байланыс

«Байланысты» деген тұжырымның дербес қылмыстық-құқықтық маңызы бар.

Тергеу мен сот мынадай сұраққа жауап беруге тиіс:

Айыпталушы соққыны не себепті жасады?

Егер жауап:

«Жәбірленуші өзінің қызметтік міндеттерін орындағаны үшін»

немесе

«Жәбірленуші қылмыс туралы хабарлағаны үшін»

немесе

«Жәбірленуші дәрігер ретінде заңсыз талапты орындаудан бас тартқаны үшін»

болса, саралаушы белгі анықталуы мүмкін.

Егер жауап:

«Тұрмыстық себеп бойынша туындаған жеке бас араздығы салдарынан»

болса, қарастырылып отырған тармақты қолдануға негіз болмауы мүмкін.

8. Шабуыл жасалған уақыттың маңызы жоқ

Бұл – қағидатты мәселе.

Жоғарғы Сот тиісті саралаушы белгі үшін құқыққа қарсы әрекеттің:

• қызметтік қызметті тікелей орындау кезінде;
• кәсіби борышты тікелей орындау кезінде;
• қоғамдық борышты тікелей орындау кезінде;
• осы әрекеттерден біраз уақыт өткен соң

жасалғанының маңызы жоқ екенін тікелей түсіндіреді. (Әділет)

Мысалы:

1-күн: куәгер айыпталушыға қарсы айғақтар берді.

20-күн: айыпталушы куәгерді кездестіріп, оны дәл осы айғақтары үшін кек алу мақсатында ұрып-соқты.

Уақыт аралығының болуы өздігінен саралаушы белгіні жоққа шығармайды.

9. Жәбірленушінің қызметінің заңдылығы

Мұнда қағидатты шектеу туындайды.

Жоғарғы Сот жәбірленушінің тиісті қызметтік қызметі заңсыз болған жағдайда саралаушы белгі қолданылмайтынын түсіндіреді. (Әділет)

Бұл мыналарды анықтау қажеттігін білдіреді:

1. Жәбірленуші нақты қандай қызметті жүзеге асырғанын;
2. Бұл қызмет оның өкілеттіктеріне кірген-кірмегенін;
3. Оның заңды болған-болмағанын;
4. Шабуылдың дәл осы қызметпен байланысты болған-болмағанын.

10. Жәбірленушінің жақындарына қол сұғу

Диспозицияның ерекшелігі «немесе оның жақындары» деген сөздерден тұрады.

Осылайша, физикалық зорлық-зомбылықтың тікелей құрбаны қызметтік/кәсіби/қоғамдық борышты орындаған адамның өзі болмауы мүмкін.

Мысалы:

А – тергеуші.

Б – А-ның жұбайы.

Айыпталушы тергеушіге тікелей ықпал ете алмайды, сондықтан тергеушіден тергеу жүргізгені үшін кек алу мақсатында Б-ны ұрып-соғады.

Қажетті мән-жайлар дәлелденген жағдайда, физикалық ықпал ету объектісі Б болғанымен, шабуыл жасау уәжі А-ның қызметімен байланысты болады.

11. «Жақындар» қатарына кімдер жатады

Жоғарғы Сот жеткілікті дәрежеде кең түсіндірме береді.

«Жақындар» қатарына жақын туыстар ғана емес, сондай-ақ қызметтік қызметті жүзеге асыратын немесе кәсіби не қоғамдық борышын орындайтын адам қадір тұтатын өзге де адамдар жатады.

Бұл ретте кінәлі адамның жақын қарым-қатынастар туралы алдын ала хабардар болғанын анықтау қажет. (Әділет)

Бұл екі элементті дәлелдеуді білдіреді:

объективтік

адамдар арасында жақын қарым-қатынастар бар;

субъективтік

айыпталушы осы қарым-қатынастар туралы білген.

Мысалы, полиция қызметкерінің кездейсоқ танысына шабуыл жасауды кейіннен жәбірленушінің сол қызметкерге жақын адам болғаны анықталғаны үшін ғана автоматты түрде сараланған әрекет деп есептеуге болмайды.

Кінәлінің:

• олардың өзара қарым-қатынасы туралы білгенін;
• шабуылды негізгі адамның қызметімен байланыстырғанын

дәлелдеу қажет.

12. Субъективтік жағы

Қылмыс қасақана жасалады.

Мыналарды дәлелдеу қажет:

• өз әрекеттерінің сипатын сезінуін;
• зиян келтіру мүмкіндігін алдын ала болжауын;
• зиян келтіруді тілеуін немесе оған саналы түрде жол беруін.

Сонымен қатар, қарастырылып отырған саралаушы белгі бойынша тиісті уәждік байланысты анықтау қажет.

Іс жүзінде бұл жай ғана:

«А Б-ны қасақана ұрды»,

дегенді емес, мынаны дәлелдеуді білдіреді:

«А Б-ны дәл оның белгілі бір қызметтік, кәсіби немесе қоғамдық міндетті орындағаны үшін не Б осындай адамның жақыны болғандықтан қасақана ұрды».

13. Денсаулыққа жеңіл зиян келтіру

ҚР ҚК денсаулыққа жеңіл зиян келтіруді мынадай салдарға әкеп соққан зиян ретінде айқындайды:

• 21 күннен аспайтын мерзімге денсаулықтың қысқа мерзімді бұзылуы не
• жалпы еңбек қабілетін оннан бір бөлігінен кем мөлшерде болмашы тұрақты жоғалту. (Әділет)

Бұл мән-жай, ең алдымен, сот-медициналық сараптама арқылы анықталады.

Жоғарғы Сот зиянның ауырлық дәрежесі сот сараптамаларын жүргізу қағидаларына сәйкес сарапшының қорытындысы негізінде айқындалатынын тікелей көрсетеді. (Әділет)

14. Сот-медициналық сараптама

Негізгі заңға тәуелді акт – Сот сараптамалары мен зерттеулерін ұйымдастыру және жүргізу қағидалары.

Негізгі акт – Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2017 жылғы 27 сәуірдегі № 484 бұйрығы.

Бұл ретте қағидалардың бірнеше рет өзгертілгенін, оның ішінде 2026 жылы да өзгерістер енгізілгенін ескеру қажет. Атап айтқанда, Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2026 жылғы 21 қыркүйектегі № 935 бұйрығымен кезекті өзгерістер енгізілді. (Әділет)

Сот сараптамалары мен зерттеулерін ұйымдастыру және жүргізу қағидалары

Мұндай іс бойынша сарапшы мынадай мәселелерге жауап беру мүмкіндігіне ие болуы тиіс:

• дене жарақаттарының сипаты;
• олардың пайда болу механизмі;
• пайда болу мерзімі;
• ауырлық дәрежесі;
• жарақат пен мәлімделген оқиға арасындағы себептік байланыс.

15. Соттың сарапшыны алмастыруына жол бермеу

Сот медициналық білімді талап ететін денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесін тек:

• көгерген жердің фотосуреті;
• травматологиялық пункттің анықтамасы;
• субъективті шағымдар;
• жәбірленушінің айғақтары

негізінде өз бетінше анықтамауға тиіс.

Бұл мәліметтердің дәлелдемелік маңызы бар, алайда саралаушы медициналық өлшемшарт туралы мәселе арнайы білімді ескере отырып шешілуге тиіс.

ҚР ҚПК-нің 125-бабы әрбір дәлелдемені мынадай өлшемшарттар бойынша бағалауды талап етеді:

• қатыстылығы;
• жол берілетіндігі;
• анықтығы;

ал дәлелдемелер жиынтығы – жеткіліктілігі бойынша бағаланады. (Закон и Право)

ҚР ҚПК-нің 125-бабы – дәлелдемелерді бағалау

16. Ұрып-соғудан – ҚР ҚК-нің 109-1-бабынан ажырату

Денсаулыққа жеңіл зиянның шынымен келтірілген-келтірілмегенін анықтау өте маңызды.

Егер физикалық ықпал ету:

• дене ауырсынуын келтірсе,

бірақ денсаулыққа жеңіл зиян келтірмесе, ҚР ҚК-нің 109-1-бабы қолданылады.

Жоғарғы Сот денсаулықтың қысқа мерзімді бұзылуына немесе жалпы еңбек қабілетін болмашы тұрақты жоғалтуға әкеп соққан ұрып-соғу 108-1-бабы бойынша денсаулыққа жеңіл зиян келтіру ретінде сараланатынын тікелей түсіндіреді. (Әділет)

Сондықтан сот-медициналық сараптама қорытындысы негізгі мәнге ие.

17. Қинаудан – ҚР ҚК-нің 110-бабынан ажырату

Егер зорлық-зомбылық жүйелі, қайталанатын сипатта болып, ерекше қатыгездікпен, қорлаумен немесе азап шектіру мақсатында дене және психикалық азап келтірумен ұштасса, ҚР ҚК-нің 110-бабын қолдану мәселесі туындайды.

Жоғарғы Сот ұрып-соғу мен денсаулыққа жеңіл зиян келтіру қинау құрамымен қамтылуы мүмкін екенін және мұндай жағдайда 108-1 немесе 109-1-баптар бойынша қосымша саралау талап етілмейтінін арнайы түсіндірген. (Әділет)

18. ҚР ҚК-нің 107-бабынан ажырату

Егер сараптама мыналарды анықтаса:

• денсаулықтың 21 күннен астам уақытқа бұзылуы;
• не еңбек қабілетін едәуір тұрақты жоғалту,

онда денсаулыққа ауырлығы орташа зиян келтіру және ҚР ҚК-нің 107-бабын қолдану мәселесі туындайды.

Бұл ретте 107-баптың екінші бөлігінде де қызметтік қызметіне не кәсіби/қоғамдық борышын орындауына байланысты адамның өзіне немесе оның жақындарына қатысты әрекет жасаудың дәл осындай саралаушы белгісі көзделген. (Әділет)

Яғни уәж бірдей болуы мүмкін, ал денсаулыққа келтірілген зиянның медициналық ауырлық дәрежесі саралау шегін айқындайды.

19. Қылмыс санаты

ҚР ҚК-нің 108-1-бабы екінші бөлігінің 2) тармағының санкциясында бас бостандығынан айырудың ең жоғары мерзімі 2 жыл көзделген.

ҚК-де белгіленген қылмыс санаттары жүйесі бойынша бұл онша ауыр емес қылмысқа жатады.

Бұл маңызды процестік салдарларға әкеп соғады:

• қылмыстық жауаптылыққа тартудың екі жылдық ескіру мерзімі қолданылады;
• татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату мүмкіндігі бар;
• заңда көзделген талаптар болған жағдайда қылмыстық іс жүргізудің тиісті жеңілдетілген нысандары қолданылуы мүмкін;
• жаза тағайындау кезінде қылмыс санаты ескерілуге тиіс.

ҚР ҚК-нің 71-бабында онша ауыр емес қылмыстар үшін қылмыс жасалған күннен бастап қылмыстық жауаптылыққа тартудың екі жылдық ескіру мерзімі көзделген; мерзім қылмыс жасалған күннен бастап сот үкімі заңды күшіне енгенге дейін есептеледі. (Әділет)

20. Қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі

Қарастырылып отырған құрам үшін негізгі мәселе – азаматтық талап қою мерзімі емес, қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі.

ҚР ҚК-нің 71-бабының 1-бөлігіне сәйкес:

онша ауыр емес қылмыстар үшін – екі жыл.

Мерзім былайша есептеледі:

қылмыс жасалған күн → сот үкімінің заңды күшіне енген күні. (Әділет)

Тергеуден немесе соттан жалтару ерекше маңызға ие: заңда көзделген жағдайларда ескіру мерзімінің өтуі тоқтатыла тұрады.

 21. Қылмыстық қудалау мерзімін қалпына келтіру

Бұл жерде қағидатты түрде ажырату қажет.

Қылмыстық қудалаудың ескіру мерзімі жәбірленушінің өтінішхаты бойынша сот жай ғана «қалпына келтіретін» әдеттегі процестік мерзім болып табылмайды.

Егер ескіру мерзімі өтіп кетсе, мәселе ҚК-нің 71-бабына және қылмыстық қудалауды тоқтатудың тиісті негіздеріне сәйкес шешіледі.

Сондықтан адвокат практикада мерзімді өткізіп алудың «дәлелді себептерін» емес, ең алдымен мыналарды тексеруі тиіс:

1. Қылмыстық құқық бұзушылық жасалған күнді;
2. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталғанын тіркеу күнін;
3. Адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту күнін;
4. Жалтару фактісінің болуын;
5. Іс жүргізуді тоқтата тұру мән-жайларын;
6. Сотта қаралған күнді;
7. Қорытынды шешімнің заңды күшіне енген күнін.

22. Азаматтық талап қою және талап қоюдың ескіру мерзімі

Бұл жерде мүлдем басқа құқықтық режим қолданылады.

ҚР АК-нің 178-бабына сәйкес талап қоюдың жалпы ескіру мерзімі үш жылды құрайды. (Закон и Право)

Алайда АК-нің 187-бабында ерекше жағдай көзделген:

талап қоюдың ескіру мерзімі азаматтың өміріне немесе денсаулығына келтірілген зиянды өтеу туралы талаптарға қолданылмайды.

Алайда кешірек қойылған талаптар бойынша өтемақы талап қою берілгенге дейінгі үш жылдан аспайтын кезең үшін ғана қанағаттандырылады. (Закон и Право)

Бұл 108-1-бап бойынша істерді қарау тәжірибесі үшін аса маңызды.

Яғни:

қылмыстық жауаптылық

екі жылдық ескіру мерзімімен өтелуі мүмкін;

денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы талап

дәл сол мағынада әдеттегі үш жылдық талап қоюдың ескіру мерзіміне жатпайды.

23. Азаматтық талап бойынша мерзімді қалпына келтіру

Денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы талаптар бойынша, әдетте, мерзімді қалпына келтіру мәселесі мүлдем туындамайды, өйткені АК-нің 187-бабы талап қоюдың ескіру мерзімін қолдануды жоққа шығарады.

Сондықтан дұрыс құқықтық құрылым:

«мерзімді қалпына келтіру қажет»

деген тұжырым әрдайым дұрыс бола бермейді.

Алдымен талаптың нысанасын анықтау қажет.

Егер сөз:

• денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы;
• моральдық зиянды өтеу туралы;
• емделуге жұмсалған шығындар туралы болса,

денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу жөніндегі арнайы нормаларды талдау қажет.

Ал егер басқа дербес мүліктік талап туралы сөз болса, жалпы үш жылдық мерзім және талап қоюдың ескіру мерзімін қалпына келтіру/қолдану институты қолданылуы мүмкін.

24. Қылмыстық істің соттылығы

Аумақтық соттылық ҚР ҚПК-нің 314-бабымен реттеледі.

Жалпы ереже:

қылмыстық іс қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жердегі сотта қаралады. (Закон и Право)

Егер қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жерді анықтау мүмкін болмаса немесе заңда көзделген өзге де мән-жайлар болса, арнайы қағидалар қолданылады.

ҚР ҚПК-нің 314-бабы — Қылмыстық істердің аумақтық соттылығы

25. Бірінші сатыдағы сот

Қаралып отырған қылмыстық іс жалпы ереже бойынша Жоғарғы Соттың айрықша соттылығына жатпайды.

Жоғарғы Сот жоғары сот органы болып табылады, ал заңнамаға енгізілген өзгерістерден кейін оның құзыретіне қатысты тиісті нормалар кассациялық сипатқа ие. (Закон и Право)

Іс жүзінде іс тиісті аумақтық юрисдикциядағы бірінші сатыдағы сотта басталады.

26. Ведомстволық бағыныстылық

Терминологиялық тұрғыдан қылмыстық процесте мына ұғымдарды қолдану дұрысырақ:

• соттылық;
• тергеулігі;
• қылмыстық қудалау органдарының құзыреті.

Сотқа дейінгі іс жүргізу сатысында арызды қылмыстық қудалау органы қарайды.

ҚПК-нің 187-бабы тергеулікті реттейді. ҰҚК, сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет немесе экономикалық тергеп-тексеру қызметінің арнайы құзыретіне жатқызылмаған істердің жалпы санаты бойынша ішкі істер органдарының құзыретіне қатысты тиісті қағидалар қолданылады. (Закон и Право)

Қаралып отырған құрам бойынша істі ҰҚК-нің немесе сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің арнайы құзыретіне жатқызу өздігінен көзделмеген.

27. Ең маңызды процестік айырмашылық: 108-1-баптың 2-бөлігі — жеке-жариялы айыптау

ҚПК-нің 32-бабы 108-1-баптың бірінші бөлігін жеке-жариялы айыптау істеріне тікелей жатқызады.

Бұл ретте 108-1-баптың 2-бөлігінің 2-тармағы да қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады, алайда ҚПК-нің 32-бабының 2-бөлігінің 2-тармағы нақты баптардың бөліктерін тізбелейтіндіктен, оған тек 108-1-баптың 1-бөлігі ғана енгізілген. Осыған байланысты ҚПК-нің 32-бабының 6-бөлігін қолдану туралы қағидатты мәселе туындайды.

Жалпы ереже бойынша ҚПК-нің 32-бабының 2 және 3-бөліктерінде көрсетілмеген істер жариялы айыптау істері болып табылады. (Закон и Право)

Демек, 108-1-баптың 2-бөлігінің 2-тармағында көзделген құрамға қатысты іс жүргізудің режимін айқындау кезінде ҚПК-нің 32-бабының іс жүргізу жүзеге асырылған күнгі қолданыстағы редакциясына сүйену қажет және 108-1-баптың 1-бөлігіне қатысты процестік режимді автоматты түрде 2-бөлікке қолдануға болмайды.

Бұл арызды дайындау кезінде ерекше маңызды: 2-бөлік бойынша істі тексерусіз жеке айыптаудың классикалық ісі ретінде саралауға болмайды.

28. ҚПК-нің 408-бабы неге автоматты түрде қолданылмауы тиіс

408-бап:

жеке айыптауды қозғауды реттейді.

Шағым тікелей сотқа беріледі және онда мыналар қамтылуы тиіс:

• оқиғаның сипаттамасы;
• орны мен уақыты;
• дәлелдемелер;
• адам туралы мәліметтер;
• ҚР ҚК-нің тиісті бабы;
• куәлардың тізімі. (Закон и Право)

ҚР ҚПК-нің 408-бабы — жеке айыптауды қозғау

Алайда бұл тетік дәл жеке айыптау істеріне қатысты қолданылады.

Қаралып отырған саралау бойынша алдымен ҚПК-нің 32-бабына сәйкес іс жүргізудің режимін анықтау қажет.

29. Сотқа дейінгі тәртіп

Қылмыстық жауаптылық үшін азаматтық-құқықтық «талап қою тәртібі» көзделмеген.

Басқаша айтқанда, жәбірленуші айыпталушыға алдын ала:

• наразылық;
• талап;
• ескерту;
• зиянды өтеу туралы ұсыныс жіберуге міндетті емес.

Қылмыстық іс жүргізу ҚПК қағидаларына сәйкес жүзеге асырылады.

Бұл ретте азаматтық талап тікелей қылмыстық процесте мәлімделуі мүмкін.

30. Қатысушылар құрамы

Ықтимал қатысушылар:

айыптау тарапы

• жәбірленуші;
• оның өкілі;
• прокурор;
• қылмыстық қудалау органы;
• тергеуші/анықтаушы;
• азаматтық талапкер.

қорғау тарапы

• күдікті;
• айыпталушы;
• сотталушы;
• қорғаушы;
• азаматтық жауапкер — тиісті негіздер болған жағдайда.

өзге қатысушылар

• куәлар;
• сарапшы;
• маман;
• аудармашы;
• куәгерлер — олардың қатысуы заңда көзделген жағдайларда;
• ұйымдардың өкілдері.

Жәбірленушінің құқықтары ҚПК-нің 71-бабында егжей-тегжейлі бекітілген. Ол:

• дәлелдемелер ұсынуға;
• өтінішхаттар мәлімдеуге;
• өкіл ұстауға;
• азаматтық талап қоюға;
• моральдық зиянды өтеуді талап етуге;
• сот талқылауына қатысуға;
• сот шешімдеріне шағым жасауға құқылы. (Закон и Право)

ҚР ҚПК-нің 71-бабы — Жәбірленуші

31. Қылмыстық іс бойынша азаматтық талап

ҚПК-нің 166-бабы қылмыстық процесте мынадай талаптарды қарауға мүмкіндік береді:

• мүліктік зиянды өтеу туралы;
• моральдық зиянды өтеу туралы;
• емделуге жұмсалған шығындар туралы;
• өкілге жұмсалған шығындар туралы;
• қылмыстық құқық бұзушылықпен тікелей байланысты өзге де шығындар туралы. (ЗаконПраво Почта)

ҚР ҚПК-нің 166-бабы — Қылмыстық процесте қаралатын азаматтық талаптар

32. Материалдық зиян

Мыналарды қамтуы мүмкін:

• емделу;
• дәрілік заттарды сатып алу;
• диагностика;
• тасымалдау;
• медициналық оңалту;
• жоғалған жалақы — негіздер болған жағдайда;
• өзге де дәлелденген шығындар.

Азаматтық-құқықтық жауаптылықтың жалпы қағидаты АК-нің 917-бабында белгіленген:

мүліктік немесе мүліктік емес игіліктерге құқыққа қайшы әрекеттермен келтірілген зиянды оны келтірген тұлға толық көлемде өтеуге тиіс. (Закон и Право)

ҚР АК-нің 917-бабы

33. Моральдық зиян

Денсаулыққа жеңіл зиян келтірілген жағдайда өтемақы талап етуге болады:

• тән ауруы үшін;
• жан азабы үшін;
• қорқыныш үшін;
• қорлану үшін;
• қалыпты өмір салтының бұзылуы үшін;
• психологиялық салдарлар үшін.

Өтемақы мөлшерін зиянның ауырлық дәрежесіне қарай автоматты түрде айқындауға болмайды.

Сот мән-жайлардың жиынтығын бағалайды.

34. Мемлекеттік баж

Бұл жерде 2025 жылғы 18 шілдедегі № 214-VIII ҚР жаңа Салық кодексін ескеру қажет, ол 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді. (Закон и Право)

Салық кодексінің 668-бабында, атап айтқанда, мемлекеттік баж төлеуден босату көзделген:

• мертігу немесе денсаулыққа өзге де зақым келтіру салдарынан келтірілген зиянды өтеу туралы талаптар бойынша талап қоюшылар;
• қылмыстық құқық бұзушылық салдарынан келтірілген материалдық залалды өтеу туралы талаптар бойынша талап қоюшылар. (Закон и Право)

ҚР Салық кодексінің 668-бабы — Соттарда мемлекеттік баж төлеуден босату

Сондықтан денсаулыққа зиян келтіру туралы іс бойынша жәбірленуші азаматтық талаптың нақты құқықтық құрылымына қатысты мемлекеттік баж төлеуден босатудың бар-жоғын жеке тексеруі қажет.

35. Татуласу

Қаралып отырған санаттағы істер үшін ҚК-нің 68-бабының маңызы өте зор.

Ол мынадай жағдайларда қылмыстық жауаптылықтан босатуды көздейді:

1. Жәбірленушімен татуласу;
2. Оның ішінде медиация тәртібімен татуласу;
3. Келтірілген зиянды қалпына келтіру.

ҚР ҚК-нің 68-бабы — Татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату

Алайда 2026 жылдан бастап ҚК-нің 68-бабында көзделген арнайы шектеулерді ескеру ерекше маңызды.

Атап айтқанда, онда бұрын татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатылған, содан кейін тиісті мерзім ішінде ҚК-нің 108-1 немесе 109-1-баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты қайта жасаған адамдарға қатысты шектеу тікелей көзделген. (Закон и Право)

36. Медиация

ҚР «Медиация туралы» Заңы қылмыстық сот ісін жүргізуде мынадай істер бойынша медиацияны қолдану мүмкіндігін тікелей көздейді:

• қылмыстық теріс қылықтар;
• онша ауыр емес қылмыстар;
• ауырлығы орташа қылмыстар;
• жекелеген жағдайларда — ауыр қылмыстар.

(Закон и Право)

ҚР «Медиация туралы» Заңы

Осылайша, 108-1-баптың 2-бөлігінің 2-тармағында көзделген құрам бойынша медиация институтының практикалық маңызы бар.

37. «Зиянды қалпына келтіру» нені білдіруі тиіс

«Талап-арызым жоқ» деген формалды сөз тіркесі жеткіліксіз.

Жағдайларға қарай мыналар ескерілуі мүмкін:

• шығындарды өтеу;
• емделу ақысын төлеу;
• моральдық зиянды өтеу;
• ақша қаражатын беру;
• бұзылған құқықты қалпына келтіру;
• өтемақының өзге де нысандары.

Әсіресе мыналарды құжатпен рәсімдеу ұсынылады:

• соманы;
• беру тәсілін;
• төлем мақсатын;
• талап-арыздардың жоқтығын;
• келісімнің еріктілігін.

38. Татуласу және кінәні мойындау — екі түрлі ұғым

Татуласу айыптаудың барлық мән-жайын мойындауды міндетті түрде білдірмейді.

Тараптар зиянды өтеу және қылмыстық істі заңда көзделген негіз бойынша тоқтату туралы келісімге келе алады.

Алайда құжатты құқықтық тұрғыдан рәсімдеу нақты процестік сатыға және ҚПК талаптарына сәйкес келуі тиіс.

39. Дәлелдемелер

Қаралып отырған санаттағы істер бойынша дәлелдемелер шартты түрде бес топқа бөлінеді.

I. Оқиғаны растайтын дәлелдемелер

• бейнежазба;
• фотосуреттер;
• бейнебақылау камераларының жазбалары;
• аудиожазбалар;
• қарап-тексеру хаттамасы;
• орын мен уақыт туралы мәліметтер.

II. Зиянды растайтын дәлелдемелер

• сот-медициналық сараптама;
• медициналық құжаттар;
• ауру тарихы;
• анықтамалар;
• тексеру нәтижелері.

III. Қасақаналықты растайтын дәлелдемелер

• қорқыту;
• хат алмасу;
• хабарламалар;
• аудиожазбалар;
• бұған дейінгі жанжалдар;
• шабуыл жасалғанға дейін тікелей айтылған сөздер.

IV. Қызметтік/кәсіби/қоғамдық қызмет сипатын растайтын дәлелдемелер

• тағайындау туралы бұйрық;
• лауазымдық нұсқаулық;
• куәлік;
• қызметтік тапсырма;
• кәсіп туралы құжаттар;
• нақты іс-шара туралы құжаттар;
• хаттама;
• куәлардың айғақтары.

V. Уәждің қызметпен байланысын растайтын дәлелдемелер

Бұл — ең күрделі санат.

40. Уәжді дәлелдеу

Кең таралған қателіктердің бірі — мынадай сөз тіркесін жеткілікті деп санау:

«Ол мені полиция қызметкері болғаным үшін ұрды».

Жәбірленушінің айғақтары дәлелдеме болып табылады, бірақ олар дәлелдемелер жиынтығында бағалануы тиіс.

Тергеу органы объективті растауларды іздеуі қажет:

• айыпталушының жәбірленушінің мәртебесін білгенін;
• жанжалдың осы қызметке байланысты туындағанын;
• айыпталушының тиісті қорқыту сөздерін айтқанын;
• оқиға мен қызмет арасында уақыттық/логикалық байланыстың бар екенін;
• тиісті хат алмасудың бар екенін;
• куәлардың тиісті сөздерді естігенін.

41. Саралау мысалы

Дұрыс саралау

Инспектор құқық бұзушылық туралы хаттама толтырады.

Адам:

«Хаттама толтырғаның үшін әлі жауап бересің», — дейді.

Бірнеше сағаттан кейін инспекторды тауып алып, оған жеңіл зиян келтіретіндей етіп соққы жасайды.

Бұл жағдайда барлық қажетті элементтер ықтимал түрде бар:

• жеңіл зиян;
• қасақаналық;
• мәртебесін білу;
• жанжалдың қызметтік қызметке байланысты туындауы;
• себеп-салдарлық байланыс.

42. Дұрыс емес саралау мысалы

Полиция қызметкері мен азаматтың арасында жеке қарым-қатынасқа байланысты бұрыннан келе жатқан жанжал бар.

Бірнеше айдан кейін азамат полиция қызметкерін тұрмыстық себептер бойынша ұрып-соғады.

Егер уәждің қызметтік қызметке емес, жеке қарым-қатынасқа байланысты болғаны дәлелденсе, 108-1-баптың 2-бөлігінің 2-тармағын қолдану негізсіз болуы мүмкін.

43. Адвокатқа қатысты мысал

Адвокат қылмыстық іс бойынша айыпталушыны қорғайды.

Сот отырысынан кейін айыпталушы адвокаттың ұстанымын қанағаттанарлықсыз деп санап, оған соққы жасайды.

Бұл жерде мыналарды анықтау қажет:

• адвокат кәсіби функциясын орындағаны үшін ұрып-соғылды ма;
• әлде жанжал жеке сипатта болды ма;
• айыпталушы қандай сөздер айтты;
• шабуылдың тікелей себебі не болды.

Адвокат мәртебесінің болуы өздігінен жеткіліксіз.

44. Журналистке қатысты мысал

Журналист материал жариялайды.

Бірнеше күннен кейін жарияланған материалға наразы болған адам журналистке жеңіл зиян келтіреді.

Мыналарды анықтау қажет:

• жарияланым кәсіби қызметтің нәтижесі болды ма;
• айыпталушы жәбірленушінің осы материалдың авторы екенін білді ме;
• жарияланым шабуылдың себебі болды ма;
• кәсіби қызметке кек алу/ықпал ету уәжі бар ма.

45. Жақын адамға қатысты мысал

Тергеуші қылмыстық істі тергеп жатыр.

Айыпталушы:

«Егер істі тоқтатпасаң, бауырыңмен өзім айналысамын», — деп қорқытады.

Содан кейін бауырына жеңіл зиян келтіреді.

Егер мыналар дәлелденсе:

• туыстық/жақын байланыс туралы білу;
• шабуылдың тергеп-тексерумен байланысы;
• жақын адамы арқылы ықпал етуге бағытталған қасақаналық,

жақын адамға жасалған шабуылға қатысты саралаушы белгі қолданылуы мүмкін.

46. Процестік мәжбүрлеу

ҚПК процестік мәжбүрлеу шараларының жүйесін көздейді.

Нақты жағдайға қарай мыналар қолданылуы мүмкін:

• мәжбүрлеп әкелу;
• ақшалай өндіріп алу;
• ұстап алу;
• бұлтартпау шаралары;
• ҚПК-де көзделген өзге де шаралар.

47. Мәжбүрлеп әкелу

ҚПК-нің 157-бабы күдіктіні, айыпталушыны, сотталушыны, куәны немесе жәбірленушіні дәлелді себептерсіз келмеген жағдайда мәжбүрлеп әкелуге мүмкіндік береді.

Бұл ретте:

• түнгі уақытта мәжбүрлеп әкелуге жол берілмейді;
• жекелеген адамдар санаттарына қатысты шектеулер бар;
• қаулы тиісті түрде ресімделуі тиіс. (Закон и Право)

ҚР ҚПК-нің 157-бабы — Мәжбүрлеп әкелу

48. Ақшалай өндіріп алу

ҚПК-нің 160-бабы ақшалай өндіріп алу тәртібін реттейді.

Оның мөлшері 50 АЕК-ке дейін болуы мүмкін.

Мәселе сотта қаралады; сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында хаттама тергеу судьясына жолданады. (Закон и Право)

ҚР ҚПК-нің 160-бабы — Ақшалай өндіріп алу тәртібі

49. Ұстап алу

Теориялық тұрғыдан ұстап алу мүмкіндігі процестік негіздерге байланысты, өйткені 108-1-баптың 2-бөлігінде бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген.

ҚПК-нің 128-бабы ұстап алуды процестік мәжбүрлеу шарасы ретінде айқындайды және оны қолданудың арнайы негіздерін белгілейді. (Закон и Право)

ҚР ҚПК-нің 128-бабы — Ұстап алу негіздері

Алайда санкцияда бас бостандығынан айыру жазасының болуы мемлекеттің кез келген айыпталушыны автоматты түрде ұстап алуға құқылы екенін білдірмейді.

ҚПК-де көзделген нақты фактілік негіздер болуы тиіс.

50. Жәбірленушінің қауіпсіздік шаралары

Қаралып отырған санаттағы істерде бұл ерекше маңызды болуы мүмкін.

Жәбірленуші мыналарды қолдану туралы өтінішхат беруге құқылы:

• қауіпсіздік шараларын;
• отбасы мүшелерін қорғауды;
• жеке өмір туралы мәліметтерді жария етпеуді;
• күдіктінің жақындауына тыйым салуды.

Бұл ҚПК-нің 71-бабында тікелей көрсетілген. (Закон и Право)

Қажет болса, келесі қадамда осы 21–50-бөлімдерді бірыңғай заңи терминология тұрғысынан редакциялап, кәсіби заңгерлік мәтін ретінде біріздендіріп бере аламын.

51. Апелляциялық іс жүргізу

Жәбірленушінің үкімге шағым жасауға құқығы бар.

Осындай құқық айыпталушыға/қорғаушыға да ҚПК-де белгіленген шектерде беріледі.

108-1-бап бойынша істерді апелляциялық тәртіппен тексеру кезінде, әдетте, мынадай мәселелердің маңызы ерекше:

1. іс-әрекеттің дұрыс саралануы;
2. денсаулыққа жеңіл зиян келтірілгенінің дәлелденуі;
3. қасақаналықтың дәлелденуі;
4. кәсіптік/қызметтік/қоғамдық қызметпен немесе міндетті орындаумен ерекше байланыстың дәлелденуі;
5. айғақтардың анықтығы;
6. дәлелдемелердің жол берілетіндігі;
7. өтемақы мөлшері;
8. жазаның дұрыс тағайындалуы;
9. татуласу негіздерінің болуы.

52. Жоғарғы Соттың сот практикасы

Бұл жерде маңызды бір ескертуді жасау қажет.

Қоғамға қолжетімді сот базасында 108-1-баптың 2-бөлігінің 2) тармағындағы жаңа құрам бойынша жүйеленген жарияланған сот актілері денсаулыққа зиян келтіру туралы бұрынғы баптар бойынша жарияланған актілерге қарағанда әзірге айтарлықтай аз.

Мұның себебі түсінікті: 108-1-бап 2024 жылғы 16 маусымнан бастап қолданысқа енгізілді. (Әділет)

Сондықтан қазіргі уақытта құқық қолданудың ең сенімді көздері мыналар болып табылады:

1. 108-1-баптың мәтіні;
2. Жоғарғы Соттың өмір мен денсаулыққа қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы нормативтік қаулысы;
3. ҚПК нормалары;
4. 99, 106 және 107-баптардың ұқсас саралаушы белгілері бойынша сот практикасы;
5. 108-1-бап бойынша жарияланған сот шешімдері.

53. Жоғарғы Соттың негізгі құқықтық бағдары

Жоғарғы Соттың «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысы ерекше маңызға ие.

Онда Жоғарғы Сот:

• денсаулыққа зиян келтіру ұғымын түсіндіреді;
• жеңіл, орташа ауырлықтағы және ауыр зиянды ажыратады;
• сот-медициналық сараптаманың маңызын айқындайды;
• қызметтік қызмет ұғымдарын ашады;
• кәсіптік борыш ұғымын түсіндіреді;
• қоғамдық борыш ұғымын түсіндіреді;
• жақын адамдар ұғымын түсіндіреді;
• себепті байланысты түсіндіреді;
• қол сұғушылық жасалған уақыттың маңызын түсіндіреді. (Әділет)

ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы Zakonpravo.kz сайтында

54. Апелляциялық соттардың практикасы

Апелляциялық шағым үшін қателердің екі түрін ажырату ерекше маңызды.

1-қате — медициналық саралаудың дұрыс жүргізілмеуі

Мысалы:

сарапшы жеңіл зиянды анықтаған, ал сот жеткілікті негізсіз зиянды орташа ауырлықтағы зиян деп таныған.

2-қате — уәждік саралаудың дұрыс жүргізілмеуі

Сот жәбірленушінің полиция қызметкері екенін анықтаған, бірақ шабуылдың оның қызметтік қызметімен байланысты болғанын анықтамаған.

Екінші кемшілік саралаудың дұрыстығын тексеру үшін дербес негіз болып табылады.

55. Бірінші сатыдағы соттардың практикасы

Бірінші сатыдағы сот үшін дәлелдеудің екі деңгейлі құрылымын қалыптастыру қағидатты түрде маңызды.

Бірінші деңгей

Мынаны дәлелдеу:

денсаулыққа жеңіл зиян келтірілген.

Екінші деңгей

Мынаны дәлелдеу:

зиянның кәсіптік/қызметтік/қоғамдық қызметпен немесе міндетті орындаумен дәл осы байланыста келтірілгенін.

Егер тек бірінші деңгей дәлелденсе, бұл 108-1-баптың 2-бөлігінің 2) тармағын қолданудың дәлелденгенін автоматты түрде білдірмейді.

56. Айыптау үкімінің уәждеу бөлігі қандай болуы тиіс

Заң техникасы тұрғысынан:

«Сотталушы жәбірленушінің денсаулығына жеңіл зиян келтірді, ал жәбірленуші полиция қызметкері болып табылады»

деп жазу жеткіліксіз.

Мыналар анықталуы қажет:

1. жәбірленушінің лауазымы;
2. оның нақты әрекеттері;
3. осы әрекеттердің заңдылығы;
4. сотталушының бұл туралы хабардар болуы;
5. жанжалдың мазмұны;
6. сотталушының айтқан сөздері;
7. себеп;
8. қызмет пен зорлық-зомбылық арасындағы байланыс;
9. келтірілген зиянның медициналық сипаты;
10. қасақаналық.

57. Саралаушы белгіні объективті түрде таңуға жол бермеу

Айыптауды мынадай тәсілмен құруға болмайды:

«Жәбірленуші — дәрігер, сондықтан автоматты түрде 2) тармақ қолданылады».

Бұл іс жүзінде объективті айыптау болып табылады.

Айыпталушының саралаушы мән-жайға субъективті қатынасын дәлелдеу қажет.

58. Халықаралық нормалар

Қарастырылып отырған санатқа, ең алдымен, әмбебап стандарттар қолданылады:

Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт

7-бап азаптауға және қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынасқа тыйым салады.

14-бап әділ сот талқылауының кепілдіктерін бекітеді.

108-1-бап бойынша қылмыстық процесс үшін мыналар ерекше маңызға ие:

• кінәсіздік презумпциясы;
• қорғану құқығы;
• әділ сот талқылауына құқық;
• тараптардың теңдігі;
• куәлардан жауап алу құқығы.

59. Азаптауға қарсы конвенция

Денсаулыққа жеңіл зиян келтірудің әдеттегі жағдайында 108-1-баптың өзі азаптау жасалғанын білдірмейді.

Конвенция бойынша азаптау ұғымы күшті физикалық немесе психикалық ауырсынуды/азапты келтірумен және арнайы мақсаттардың болуымен байланысты, сондай-ақ классикалық құрылымда мемлекеттік лауазымды адамның қатысуын/оған жол беруін көздейді.

Сондықтан азаптауға қарсы конвенцияны денсаулыққа жеңіл зиян келтірілген кез келген жеке тұлғалар арасындағы жанжалға автоматты түрде қолдануға болмайды.

Алайда қатыгез қарым-қатынасқа тыйым салу стандарттары мыналарға қатысты маңызға ие:

• күдіктімен қарым-қатынас жасау;
• жәбірленушімен қарым-қатынас жасау;
• зорлық-зомбылық туралы мәлімдемелерді тергеп-тексеру;
• дәлелдемелерді алудың заңсыз әдістерін бағалау.

60. Конституциялық кепілдіктер

Адам құқықтарын қорғаудың конституциялық негізі, ең алдымен, мыналармен байланысты:

• сот арқылы қорғалу құқығы;
• білікті заң көмегін алу құқығы;
• кінәсіздік презумпциясы;
• сот билігі;
• құқықтарды негізсіз шектеуге жол бермеу.

Сот билігі азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында жүзеге асырылады. (Закон и Право)

61. Нормативтік база

108-1-баптың 2-бөлігінің 2) тармағын практикалық қолдану үшін мынадай нормативтік актілер жиынтығын пайдалану қажет.

Негізгі заңдар

1. ҚР Конституциясы

Адам құқықтары мен сот арқылы қорғалудың негізгі кепілдіктері.

Қазақстан Республикасының Конституциясы

2. Қылмыстық кодекс

Негізгі нормалар:

• 3-бап — ұғымдар;
• 11-бап — қылмыстық құқық бұзушылықтардың санаттары;
• 15-бап — қылмыстық жауаптылыққа тартылатын жас;
• 68-бап — татуласу;
• 71-бап — ескіру мерзімі;
• 106-бап;
• 107-бап;
• 108-1-бап;
• 109-1-бап;
• 110-бап.

ҚР Қылмыстық кодексі

3. ҚПК

Атап айтқанда:

• 32-бап;
• 65-бап;
• 71-бап;
• 72-бап;
• 113-бап;
• 125-бап;
• 128-бап;
• 157-бап;
• 160-бап;
• 166-бап;
• 187-бап;
• 314-бап;
• сот өндірісінің нормалары;
• апелляциялық және кассациялық қайта қарау нормалары.

ҚР ҚПК

62. Заңға тәуелді нормативтік актілер

Зиянның ауырлық дәрежесін анықтау үшін негізгі акт — ҚР Әділет министрінің № 484 бұйрығы.

Ол мыналарды реттейді:

• сараптаманы ұйымдастыруды;
• сараптамалық зерттеу жүргізу тәртібін;
• сот-медициналық зерттеулерді;
• сарапшы қорытындыларын ресімдеуді;
• дене жарақаттарын зерттеуді.

Бұл ретте 2026 жылғы 21 қыркүйектегі жағдай бойынша оған № 935 бұйрығымен өзгерістер енгізілген. (Әділет)

63. «Сот-сараптама қызметі туралы» заң

Бұл заң мыналарды айқындайды:

• сараптама жүргізудің құқықтық негіздерін;
• сарапшының мәртебесін;
• сарапшының өкілеттіктерін;
• сот-сараптама қызметін ұйымдастыруды;
• сараптамалық зерттеуге қойылатын талаптарды.

Заңға 2026 жылы да өзгерістер енгізілген. (Закон и Право)

64. «Медиация туралы» заң

Қылмыстық іс жүргізуді татуласуға байланысты тоқтату үшін маңызы бар.

ҚР «Медиация туралы» заңы

65. Азаматтық кодекс

Азаматтық талап қою үшін:

• 917-бап — зиян келтіргені үшін жауаптылықтың жалпы негіздері;
• 951-бап және одан кейінгі баптар — моральдық зиян;
• денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы нормалар;
• 178-бап — талап қоюдың жалпы ескіру мерзімі;
• 187-бап — талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайтын талаптар.

ҚР АК-нің 917-бабы

ҚР АК-нің 178-бабы

ҚР АК-нің 187-бабы

66. Салық кодексі — мемлекеттік баж

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап 2025 жылғы 18 шілдедегі № 214-VIII Салық кодексі қолданылады.

Осы санаттағы істер үшін, ең алдымен, мыналарды ескеру қажет:

• 665-бап — мемлекеттік баж мөлшерлемелері;
• 668-бап — мемлекеттік баж төлеуден босату;
• 672-бап — мемлекеттік баж төлеу тәртібі.

ҚР Салық кодексінің 665-бабы

ҚР Салық кодексінің 672-бабы

67. Айыптау тарабына арналған практикалық тексеру тізімі

Айыптау ұстанымын қалыптастыру үшін мыналарды жинау қажет:

Зиянға қатысты

☐ медициналық құжаттар;☐ сот-медициналық сараптама қорытындысы;☐ фотосуреттер;☐ тексеру нәтижелері;☐ емделгенін растайтын құжаттар.

Оқиғаға қатысты

☐ бейнежазбалар;☐ куәлар;☐ хат алмасулар;☐ аудиожазбалар;☐ қарап-тексеру хаттамасы.

Кәсіптік/қызметтік мәртебеге қатысты

☐ лауазымдық құжаттар;☐ бұйрық;☐ куәлік;☐ лауазымдық нұсқаулық;☐ іс-шараға қатысты құжаттар.

Себепке қатысты

☐ қорқытулар;☐ хабарламалар;☐ айтылған сөздер;☐ жанжалдың мән-жайлары;☐ бұған дейін болған оқиғалар.

Жақын адамдарға қатысты

☐ туыстықты немесе жақын қарым-қатынасты растайтын құжаттар;☐ айыпталушының бұл туралы хабардар болғанын дәлелдейтін айғақтар.

68. Қорғауға арналған тексеру тізімі

Қорғау тарабы, керісінше, мыналарды тексеруі тиіс:

1. Жалпы денсаулыққа жеңіл зиян келтірілген бе?

Егер жоқ болса — 108-1-бап қолданылмауы мүмкін.

2. Қасақаналық бар ма?

Мыналар туралы нұсқаны тексеру қажет:

• кездейсоқ соқтығысу;
• абайсыздық;
• қажетті қорғаныс;
• өзара төбелес;
• жарақатты басқа адамның келтіруі.

3. Кәсіптік қызметпен байланыс бар ма?

Бұл — негізгі мәселе.

4. Айыпталушы жәбірленушінің мәртебесін білді ме?

5. Айыпталушы жақын қарым-қатынас туралы білді ме?

6. Жәбірленушінің қызметі заңды болды ма?

7. Жанжал тұрмыстық сипатта емес пе?

8. Басқа құрам жоқ па?

Мысалы:

• 109-1-бап;
• 107-бап;
• 110-бап;
• әкімшілік құқық бұзушылық.

69. Айыптаудың жиі кездесетін қатесі

Практикада айыптаудың ең осал құрылымы мынадай болуы мүмкін:

«Жәбірленуші тиісті органның қызметкері болып табылады, демек оған зиян келтіру қызметтік қызметін орындаумен байланысты жасалған».

Бұл логикалық тұрғыдан дұрыс емес.

Мыналарды дәлелдеу қажет:

мәртебе → нақты қызмет → айыпталушының хабардар болуы → жанжал → себеп → зиян келтіру.

70. Қорғаудың жиі кездесетін қатесі

Кері сипаттағы мынадай қате де кездеседі:

«Ол жұмыста болған жоқ, демек 2-бөліктің 2) тармағы қолданылмайды».

Бұл да дұрыс емес.

Жоғарғы Сот қызметті жүзеге асыру мен оған қол сұғушылық арасындағы уақыт аралығының өзі саралаушы белгіні жоққа шығармайтынын тікелей көрсетеді. (Әділет)

71. Жақын адамға қатысты саралаудың ерекшелігі

Екі өзара байланысты анықтау қажет:

бірінші

негізгі тұлға мен оның кәсіптік/қызметтік/қоғамдық қызметі немесе міндетін орындауы арасындағы байланыс;

екінші

осы қызмет пен жақын адамға жасалған шабуыл арасындағы байланыс.

Мысалы:

«Мен тергеушіге ықпал ете алмаймын, сондықтан оның жұбайына зиян келтіремін».

Бұл:

«Мен тергеушінің жұбайымен жеке мәселе бойынша жанжалдасып, оны ұрдым»

деген жағдайдан түбегейлі ерекшеленеді.

72. Қылмыстық іс тоқтатылғаннан кейін азаматтық талап қою

ҚПК-нің 166-бабы азаматтық талап:

• мүлдем қойылмаған;
• кері қайтарып алынған;
• қараусыз қалдырылған жағдайда,

оны азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қою мүмкіндігін көздейді. (ЗаконПраво Почта)

Алайда қылмыстық істі тоқтатудың нақты негізін ескеру қажет.

Жоғарғы Соттың практикасы азаматтық талаптың тағдыры істі тоқтатудың негізіне және сот анықтаған мән-жайдың сипатына байланысты екенін көрсетеді.

73. Сот шығындары бойынша практика

Моральдық зиян мен адвокаттардың қызметіне ақы төлеуге байланысты шығындарды өтеу туралы азаматтық дау бойынша Жоғарғы Сот қараған жарияланған іс назар аударуға тұрарлық.

Онда Жоғарғы Сот ҚПК-нің 166-бабына назар аударып, қылмыстық процесте өкілдік етуге жұмсалған шығындар азаматтық талаптың нысанасы болуы мүмкін екенін көрсетті; қылмыстық іс жүргізу барысында тиісті талаптың қойылмауы барлық жағдайда азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен кейіннен жүгіну мүмкіндігін жоққа шығармайды. (Закон и Право)

Бұл денсаулыққа зиян келтіру туралы істер үшін практикалық маңызға ие.

74. Мемлекеттік баж және денсаулыққа келтірілген зиян

Zakonpravo сайтында жарияланған сот материалдарынан азаматтық істер бойынша мемлекеттік бажды өндіріп алуға қатысты әртүрлі тәсілдерді көруге болады.

Алайда қазіргі практика үшін ескі сот актілеріндегі сомаларды механикалық түрде қолданбай, дәл 2025 жылғы қолданыстағы Салық кодексін басшылыққа алу қажет.

Бұл 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап ерекше маңызды, өйткені бұрынғы Салық кодексі күшін жойды. (Закон и Право)

75. ҚПК-нің 32-бабының практикалық маңызы

Бұл — қарастырылып отырған құрам үшін ең маңызды процестік нормалардың бірі.

32-бап мыналарды ажыратады:

• жеке айыптау;
• жеке-жариялы айыптау;
• жариялы айыптау.

108-1-баптың 1-бөлігі үшін жеке-жариялы айыптау тәртібі тікелей белгіленген. (Закон и Право)

Сондықтан процестік құжатты дайындау кезінде адвокат арыз берілген күнгі ҚПК-нің 32-бабының қолданыстағы редакциясын міндетті түрде тексеруі қажет, әсіресе 2025–2026 жылдардағы заңнамалық өзгерістерден кейін.

76. Қылмыстық іс жүргізудің практикалық схемасы

Шартты түрде процесс мынадай тәртіппен жүзеге асырылады:

1. Оқиға

↓

2. Жәбірленушінің өтініші / қылмыстық құқық бұзушылық туралы хабарлама

↓

3. ҚПК-де белгіленген тәртіппен тексеру және СДТБТ-да тіркеу

↓

4. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру

↓

5. Сот-медициналық сараптама

↓

6. Себепті анықтау

↓

7. Кәсіптік/қызметтік/қоғамдық борышпен байланысты анықтау

↓

8. Тұлғаны күдікті деп тану/тиісті процестік мәртебеде тарту

↓

9. Тергеуді аяқтау

↓

10. Істі сотқа беру

↓

11. Бірінші сатыдағы сот

↓

12. Үкім

↓

13. Апелляция

↓

14. Заңда көзделген жағдайларда кассациялық қайта қарау.

77. Дәлелдеудің ең күрделі аспектісінің нысанасы не болып табылады

Мәні бойынша айыптау тарабы жай ғана:

«А тұлғасы Б тұлғасына соққы жасады»

дегенді дәлелдеуге тиіс емес.

Ол мынаны дәлелдеуі тиіс:

«А тұлғасы Б-ның қызметіне қатысты мән-жайларды түсіне отырып, Б-ға қасақана соққы жасады және мұны дәл Б-ның қызметтік қызметін жүзеге асыруына не Б-ның кәсіптік/қоғамдық борышын орындауына байланысты жасады».

Бұл — денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтірудің әдеттегі құрамына қарағанда әлдеқайда күрделі конструкция.

 78. Дәлелдемелер матрицасы

79. Бейнежазбаларға ерекше назар аудару

Қазіргі заманғы зорлық-зомбылық туралы істерде бейнежазбаның айрықша маңызы болуы мүмкін.

Мыналарды қамтамасыз ету қажет:

• жазбаның дереккөзі;
• күні;
• уақыты;
• үздіксіздігі;
• қатысушыларды сәйкестендіру;
• монтаждың болмауы;
• процестік тәртіппен бекітілуі.

Әсіресе мынадай жазбалар пайдалы:

• бейнебақылау камераларының жазбалары;
• кеудеге тағылатын бейнекамералардың жазбалары;
• бейнетіркегіштердің жазбалары;
• ұялы телефондардың жазбалары;
• мекемелер камераларының жазбалары.

80. Хат алмасу және мессенджерлер

Мынадай хабарламалар:

«Сен шағымдандың — мен сені тауып аламын»

арнайы уәжді анықтау үшін аса маңызды болуы мүмкін.

Алайда мыналарды зерттеген жөн:

• толық диалогты;
• күнін;
• жіберушіні;
• телефон нөмірін;
• аккаунтты;
• мәнмәтінді;
• техникалық деректерді;
• хабарламалардың реттілігін.

Контекстен бөліп алынған жеке сөйлем уәжді анықтау үшін жеткіліксіз болуы мүмкін.

81. Қылмыстан кейінгі мінез-құлықтың маңызы

Мыналар маңызды болуы мүмкін:

• оқиға орнынан қашуға әрекет жасау;
• бейнежазбаны жою;
• куәларға қысым көрсету немесе қорқыту;
• келісімге келуге әрекет жасау;
• зиянды ерікті түрде өтеу;
• жедел жәрдем шақыру;
• кінәсін мойындау;
• кешірім сұрау.

Алайда әрбір мән-жай жеке-жеке және олардың жиынтығында бағалануға тиіс.

82. Зиянды ерікті түрде өтеу

Зиянды өтеу:

• татуласу үшін маңызға ие болуы мүмкін;
• жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін;
• қылмыстан кейінгі мінез-құлықты сипаттауы мүмкін;
• қылмыс құрамының болуын автоматты түрде жоққа шығармайды.

Басқаша айтқанда:

«Мен жәбірленушіге ақша төледім» ≠ «Қылмыс болған жоқ».

Алайда ҚК-нің 68-бабында көзделген шарттар болған жағдайда, бұл қылмыстық жауаптылықтан босатуға негіз болуы мүмкін.

83. Жәбірленушінің практикалық стратегиясы

Егер іс енді ғана басталып жатса, жәбірленушіге мыналарды құжат жүзінде тіркеген жөн:

1. медициналық салдарларды;
2. кәсіптік мәртебесін;
3. нақты қызметтік/кәсіптік/қоғамдық әрекетін;
4. жанжалдың мән-жайларын;
5. қорқытуларды;
6. шабуылдың осы қызметпен байланысын;
7. материалдық шығындарды;
8. моральдық зардаптарды.

Әсіресе тек медициналық анықтамамен шектеліп қалмау маңызды.

84. Қорғау тарапының практикалық стратегиясы

Қорғау тарапы істі төрт дербес блок бойынша зерттегені жөн:

А. Медициналық

Денсаулыққа шынымен жеңіл зиян келтірілген бе?

Б. Нақты мән-жайлар

Денсаулыққа зиянды шынымен айыпталушы келтірді ме?

В. Субъективтік

Ол қасақана әрекет етті ме?

Г. Саралаушы белгі

Ол дәл қызметтік/кәсіптік/қоғамдық қызметіне байланысты әрекет етті ме?

Егер соңғы элемент дәлелденбесе, 2-бөліктің 2) тармағы бойынша саралау мәселесі қорғаудың дербес нысанасына айналады.

85. Қылмыс құрамының қорытынды заңдық формуласы

ҚР ҚК-нің 108-1-бабы екінші бөлігінің 2) тармағы бойынша саралау үшін мыналарды анықтау қажет:

Қасақана әрекет

-

денсаулыққа жеңіл зиян келтіру

-

жәбірленуші — тиісті тұлға немесе оның жақын адамы

-

қызметтік / кәсіптік / қоғамдық қызметі немесе борышы

-

шабуылдың осындай қызметпен немесе борышпен байланысы

-

кінәлі адамның тиісті байланысты сезінуі

\=

ҚР ҚК 108-1-бабы екінші бөлігінің 2) тармағы.

86. Сот практикасы бойынша негізгі қорытындылар

1-қорытынды

Жәбірленушінің мәртебесінің болуы өздігінен жеткіліксіз.

2-қорытынды

Шабуыл мен қызметтің/борыштың арасында байланыс болуы қажет.

3-қорытынды

Егер тиісті уәждік байланыс сақталса, шабуыл жасалған уақыттың маңызы жоқ.

4-қорытынды

Шабуыл жақын адамға да бағытталуы мүмкін.

5-қорытынды

Жақын адамға қатысты жағдайда кінәлі адамның олардың арасындағы жақын қарым-қатынастар туралы хабардар болғанын дәлелдеу қажет.

6-қорытынды

Жеңіл зиян сот-медициналық қағидаларды ескере отырып расталуға тиіс.

7-қорытынды

Егер зиян жеңіл дәрежедегі зиян өлшемдеріне сәйкес келмесе, 108-1-бап қолданылмайды.

8-қорытынды

Егер денсаулыққа орташа ауырлықтағы зиян келтірілсе, 107-бапты қарастыру қажет.

9-қорытынды

Егер азаптау мақсатын көздейтін жүйелі зорлық-зомбылық әрекеттері болса, 110-баптың қолданылуын тексеру қажет.

10-қорытынды

Қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі үшін қылмыстық теріс қылық емес, ауырлығы онша ауыр емес қылмысқа көзделген екі жылдық мерзім қолданылады. (Әділет)

11-қорытынды

Денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы талаптарға қатысты ҚР АК-нің 187-бабында арнайы қағида көзделген: мұндай талаптарға талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайды, алайда талап қою мерзімінен тыс кезеңде талап қоюға дейінгі үш жыл үшін өндіріп алуға шектеу қолданылады. (Заң және Құқық)

12-қорытынды

Жәбірленуші үшін қылмыстық процесте азаматтық талап қою немесе кейіннен азаматтық-құқықтық қорғау тәсілін дұрыс айқындау аса маңызды. (ЗаконПраво Почта)

87. Жиынтық кесте

88. Zakonpravo.kz сайтына арналған практикалық сілтемелер тізімі

Нақты іс бойынша жұмыс істеу үшін мен мынадай нормаларды ашық ұстауды ұсынар едім:

ҚР ҚК 108-1-бабы — Денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру

ҚР ҚК 68-бабы — Татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату

ҚР ҚПК 32-бабы — Жеке, жеке-жариялы және жариялы қудалау мен айыптау істері

ҚР ҚПК 71-бабы — Жәбірленуші

ҚР ҚПК 125-бабы — Дәлелдемелерді бағалау

ҚР ҚПК 157-бабы — Мәжбүрлеп әкелу

ҚР ҚПК 160-бабы — Ақшалай өндіріп алуды қолдану тәртібі

ҚР ҚПК 166-бабы — Қылмыстық процесте қаралатын азаматтық талаптар

ҚР ҚПК 314-бабы — Қылмыстық істердің аумақтық соттылығы

ҚР ҚПК 408-бабы — Жеке айыптау ісін қозғау

ҚР АК 917-бабы — Зиян келтіру салдарынан туындайтын жауапкершіліктің жалпы негіздері

ҚР АК 178-бабы — Талап қоюдың ескіру мерзімдері

ҚР АК 187-бабы — Талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайтын талаптар

ҚР Салық кодексінің 668-бабы — Соттарда мемлекеттік баж төлеуден босату

Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы

89. Адвокаттық практика үшін қорытынды

ҚР ҚК-нің 108-1-бабы екінші бөлігінің 2) тармағы бойынша істерде орталық мәселе көбінесе соққы жасау фактісінің өзі емес, шабуыл мен жәбірленушінің қызметі арасындағы арнайы байланыстың дәлелденуі болып табылады.

Сондықтан істі төрт дербес мәселенің төңірегінде құрған жөн:

1. Денсаулыққа дәл жеңіл зиян келтірілді ме?

2. Ол қасақана келтірілді ме?

3. Жәбірленуші қызметтік, кәсіптік немесе қоғамдық функцияны/борышты орындады ма?

4. Шабуыл дәл осы қызметке/борышқа байланысты немесе дәл осы себеппен жақын адамға қатысты жасалды ма?

Егер төртінші элемент жол берілетін және анық дәлелдемелердің жиынтығымен расталмаса, денсаулыққа жеңіл зиян келтіру фактісінің өзі дәлелденгеніне қарамастан, істі дәл ҚР ҚК-нің 108-1-бабы екінші бөлігінің 2) тармағы бойынша саралау мәселесі елеулі күмән туғызады.

Бұл ретте процестік ұстанымды дұрыс қалыптастыру үшін ҚР ҚК-нің 108-1-бабының 1-бөлігі мен 2-бөлігін араластырмауға ерекше назар аудару қажет, өйткені бұл ҚР ҚПК-нің 32-бабына сәйкес қылмыстық қудалау тәртібіне тікелей әсер етеді. (Заң және Құқық)

Айыптау тарапының іс жүзіндегі ең күшті дәлелдемелік конструкциясы:жарақат → сараптама → жәбірленушінің мәртебесі → борышты нақты орындау → айыпталушының хабардар болуы → осы қызметке байланысты жанжал → қасақаналық → себептік байланыс.

Қорғау тарапының ең күшті конструкциясы:зиянның дәрежесіне қатысты күмән → қасақаналыққа қатысты күмән → балама уәж → кәсіптік/қызметтік қызметпен байланыстың болмауы → мәртебе/жақын қарым-қатынастар туралы білмеуі → саралаушы белгінің дәлелденбеуі.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау