Әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе араздық себебі бойынша денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру

I. САРАЛАУДЫҢ НОРМАТИВТІК НЕГІЗІ

1. Негізгі норма — ҚР ҚК-нің 108-1-бабының 2-бөлігі

ҚР ҚК-нің 108-1-бабының ZakonPravo.kz-тегі нұсқасы денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіргені үшін жауаптылықты белгілейді.

1-бөлік негізгі құрамды қамтиды.

2-бөлік, атап айтқанда, әрекет:

«әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе араздық себебі бойынша» жасалған жағдайда сараланған құрамды белгілейді.

ҚК-нің 108-1-бабының 2-бөлігінің санкциясында:

• 1000 АЕК-ке дейінгі мөлшерде айыппұл;
• сол мөлшерде түзеу жұмыстары;
• 600 сағатқа дейін қоғамдық жұмыстарға тарту;
• 2 жылға дейін бас бостандығын шектеу;
• 2 жылға дейін бас бостандығынан айыру көзделген. (Закон и Право)

Яғни дәл осы саралаушы уәж әрекетті негізгі құрамнан ҚК-нің 108-1-бабының 2-бөлігіне ауыстырады.

II. ҚЫЛМЫС ҚҰРАМЫНЫҢ ЗАҢДЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫ

Дұрыс саралау үшін бір мезгілде төрт элемент анықталуы қажет:

1. объект;
2. объективтік жағы;
3. субъект;
4. субъективтік жағы.

Бұл ретте қаралып отырған жағдайда субъективтік жағының принципті маңызы бар, өйткені қасақана жеңіл зиян келтіруді ғана емес, сонымен қатар арнайы саралаушы уәжді де дәлелдеу қажет.

2. Қылмыстың объектісі

Тікелей объект — адамның денсаулығы.

Қосымша маңызға теңдік қағидатын және кемсітушілікке жол бермеуді қорғау ие.

Бұл ҚР Конституциясының 14-бабымен тікелей байланысты: Конституция шығу тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына және өзге де жағдайларға байланысты кемсітуге тыйым салады. (Закон и Право)

Демек, қаралып отырған құрам нақты жәбірленушінің денсаулығын ғана емес, адамның белгілі бір әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік не діни топқа тиесілі болуына уәжделген зорлық-зомбылыққа жол бермеуге байланысты қоғамдық қатынастарды да қорғайды.

III. «ӨШПЕНДІЛІК НЕМЕСЕ АРАЗДЫҚ УӘЖІ» ДЕГЕНІМІЗ НЕ

Бұл — саралаудың ең күрделі бөлігі.

3.1. Кез келген қорлауды өшпенділіктің белгісі деп автоматты түрде санауға болмайды

Мысалы:

«Сен мені алдадың, сондықтан мен сені ұрдым».

Бұл, әдетте, жеке жанжалдың болғанын көрсетеді.

Басқа жағдай:

«Мен сені белгілі бір ұлтқа/дінге/әлеуметтік топқа жататындығың үшін ұрдым».

Мұнда әлеуетті түрде саралаушы уәж пайда болады.

Алайда жанжалдан кейін айтылған бір ғана сөз автоматты түрде жеткілікті емес. Сот жәбірленушінің тиісті топқа тиесілі болуы мен кінәлінің зорлық-зомбылық жасау туралы шешім қабылдауы арасында нақты себептік байланысты анықтауға тиіс.

3.2. Уәж дәлелденуге тиіс

ҚР Жоғарғы Сотының өмірге және денсаулыққа қарсы қылмыстарды саралау туралы нормативтік қаулысында өте маңызды түсіндірме бар.

Ұқсас саралаушы белгіге қатысты Жоғарғы Сот жәбірленушінің халықтың белгілі бір бөлігіне тиесілі болуы немесе оның діни сенімі қылмыс жасауға дәл осы уәж болғанын растайтын дәлелдемелерді анықтау қажеттігін көрсетеді.

Атап айтқанда, Жоғарғы Сот жәбірленушінің дәл белгілі бір ұлтқа, нәсілге немесе дінге тиесілі болуы қылмыстың уәжі болғанын анықтау қажет деген ұстанымды қалыптастырған. (ЗаконПраво Почта)

Бұл құқықтық ұстаным ҚК-нің 108-1-бабы 2-бөлігіндегі саралаушы уәжді түсіндіру кезінде тікелей қолданылуы мүмкін.

IV. ӨШПЕНДІЛІК УӘЖІН ЖЕКЕ ӨШПЕНДІ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТАРДАН АЖЫРАТУ

Бұл — қорғау тарапы үшін негізгі мәселелердің бірі.

Мысалы:

А. және Б. бұрыннан жанжалдасып жүрген.

А. Б.-ға соққы жасаған.

Жанжал барысында А. ұлттық сипаттағы қорлау сөзін айтқан.

Мәселе туындайды:

ұлттық тиесілілік шабуылдың себебі болды ма, әлде тиісті сөз бұрыннан қалыптасқан жеке жанжалға байланысты эмоционалдық реакция ғана болды ма?

Бұл сұраққа тек қорлайтын сөздің айтылуына сүйене отырып жауап беруге болмайды.

Мыналар зерттелуге тиіс:

• жанжалды кім бастаған;
• соққы жасаудың алдында тікелей не болған;
• бұрын жанжалдар болған ба;
• ұлтқа/дінге қатысты бұрын қандай да бір сөздер айтылған ба;
• айыпталушы шабуылға дейін не айтқан;
• шабуыл кезінде не айтқан;
• шабуылдан кейін не айтқан;
• мессенджерлердегі хабарламалар бар ма;
• әлеуметтік желілердегі жарияланымдар;
• тиісті символиканың болуы;
• айыпталушының тиісті топқа жататын басқа адамдармен қарым-қатынасы;
• айыпталушы жәбірленушіні дәл оның белгілі бір топқа тиесілі белгісі бойынша таңдаған ба;
• шабуыл жәбірленушінің ұлттық, діни немесе әлеуметтік тиесілілігіне қарамастан орын алуы мүмкін бе.

V. ОБЪЕКТИВТІК ЖАҒЫ

ҚК-нің 108-1-бабының 2-бөлігінің объективтік жағы мыналардан тұрады:

1. әрекет;
2. денсаулыққа жеңіл зиян келтіру түріндегі салдар;
3. себептік байланыс;
4. саралаушы мән-жай — өшпенділік немесе араздық уәжі.

Зиян келтіру:

• жұдырықпен соққы жасау;
• аяқпен соққы жасау;
• затпен соққы жасау;
• тиісті жарақатқа әкеп соққан итеру;
• өзге де қасақана әрекеттер түрінде көрінуі мүмкін.

Бұл ретте ҚР ҚК-нің 109-1-бабымен аражігін ажырату үшін денсаулыққа келтірілген зиянның медициналық дәрежесін анықтау қажет.

VI. ҰРЫП-СОҒУМЕН — ҚК-НІҢ 109-1-БАБЫМЕН АЖЫРАТУ

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы — ұрып-соғу денеге күш қолдану әрекеттері денсаулыққа жеңіл зиян келтірмей, тек тән ауруын келтірген жағдайды реттейді. (Закон и Право)

Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысында тікелей түсіндірілген:

• егер жасалған соққылар қысқа мерзімді денсаулықтың бұзылуына немесе жалпы еңбек қабілетінің болмашы тұрақты жоғалуына әкеп соқпай, тек тән ауруын келтірсе — бұл ұрып-соғу;
• егер салдар денсаулыққа жеңіл зиян келтіру критерийлеріне сәйкес келсе — 108-1-бап қолданылады;
• ұрып-соғу және денсаулыққа жеңіл зиян келтіру, егер ҚК-нің 110-бабының құрамы болған жағдайда, азаптау құрамымен қамтылуы мүмкін. (Әділет)

Бұл практикалық тұрғыдан маңызды: сараптамалық қорытынды формальды түрде ғана емес, жарақаттардың алыну мән-жайларымен жиынтықта зерттелуге тиіс.

VII. СОТ-МЕДИЦИНАЛЫҚ САРАПТАМА

Денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлығын анықтау үшін сот-медициналық зерттеу жүргізілуі қажет.

Жоғарғы Сот денсаулыққа келтірілген зиянның сипаты мен дәрежесін анықтау үшін тиісті сот сараптамасын жүргізу қажеттігін арнайы атап көрсетеді. (Закон и Право)

Сондықтан іс бойынша мыналар зерттелуге тиіс:

• медициналық құжаттар;
• жүгіну картасы;
• ауру тарихы;
• болған жағдайда рентгенография/КТ/МРТ нәтижелері;
• сот-медициналық сарапшының қорытындысы;
• емдеу мерзімдері;
• денсаулықтың бұзылу ұзақтығы;
• жалпы еңбек қабілетінен айырылу дәрежесі;
• жарақаттардың нақты оқиғамен себептік байланысы.

VIII. СУБЪЕКТИВТІК ЖАҒЫ

Субъективтік жағы екі құрамдас бөліктен тұрады:

1. Зиян келтіруге қатысты қасақаналық

Адам өзінің әрекеттерінің сипатын түсінуге және денсаулыққа зиян келтіруді қалауға немесе оған саналы түрде жол беруге тиіс.

2. Арнайы уәж

ҚК-нің 108-1-бабының 2-бөлігі бойынша әрекеттің:

• әлеуметтік өшпенділікке;
• ұлттық өшпенділікке;
• нәсілдік өшпенділікке;
• діни өшпенділікке;
• не тиісті араздыққа

байланысты болғанын анықтау қажет.

Дәл осы екінші компонент сараланған құрамның 1-бөліктен негізгі айырмашылығы болып табылады.

IX. СОТҚА ДЕЙІНГІ ТЕРГЕП-ТЕКСЕРУДІҢ ТЕРГЕУДІЛІГІ

Мұнда өте маңызды практикалық ерекшелік бар.

ҚР ҚПК-нің 191-бабы ҚК-нің 108-1-бабының 2-бөлігін ішкі істер органдары анықтау жүргізетін қылмыстық құқық бұзушылықтарға тікелей жатқызады. (Закон и Право)

Демек, жалпы ереже бойынша:

ішкі істер органы → анықтау → прокурор → сот.

Бұл 108-1-баптың 1-бөлігінен ерекшеленеді, өйткені ол қылмыстық теріс қылықтарға жатады және сотқа дейінгі тергеп-тексерудің арнайы хаттамалық тәртібіне ие. (Закон и Право)

Қажет болса, келесі қадамда осы мәтінді Қазақстанның сотына/прокуратурасына берілетін процессуалдық құжат стиліне барынша жақын, кәсіби заңи қазақ тілінде редакциялап бере аламын.

X. СОТТЫЛЫҚ

10.1. Бірінші саты

ҚР ҚПК-нің 306-бабы — аудандық сотқа соттылық аудандық және оларға теңестірілген соттардың мамандандырылған соттарға жатқызылған істерді қоспағанда, қылмыстық істерді бірінші сатыдағы сот ретінде қарайтынын белгілейді. (Закон и Право)

ҚК-нің 108-1-бабының 2-бөлігі қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттың арнайы құзыретіне жатпайтындықтан, іс жалпы ереже бойынша:

аудандық немесе оған теңестірілген сотқа жатады.

10.2. Егер айыпталушы кәмелетке толмаған болса

Егер қылмыстық құқық бұзушылықты кәмелетке толмаған адам жасаған болса, кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттың арнайы соттылығы қолданылады.

ҚР ҚПК-нің 307-бабы кәмелетке толмағандар жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін осындай тұлғалық соттылықты көздейді. (Закон и Право)

XI. ВЕДОМСТВОЛЫҚ ҚАРАУЫ

Бұл жағдайда «ведомстволық қарау» терминін абайлап қолдану қажет.

Бұл — қылмыстық-процестік қатынастар, әкімшілік немесе азаматтық сот ісін жүргізу емес.

Сондықтан:

• кінәлілік мәселесін қарау үшін ҚР ӘРПК қолданылмайды;
• қылмыстық қудалаудың орнына ҚР АПК қолданылмайды;
• қылмыстық қудалау ҚР ҚПК тәртібімен жүзеге асырылады;
• зиянды өтеу туралы азаматтық талап қылмыстық іс шеңберінде қаралуы мүмкін.

XII. ЖЕКЕ-ЖАРИЯЛЫ АЙЫПТАУ ІСІ

Бұл — принципті маңызды ерекшелік.

ҚР ҚПК-нің 32-бабы ҚК-нің 108-1-бабының 2-бөлігін жеке-жариялы айыптау істеріне тікелей жатқызады. (Закон и Право)

Бұл мынаны білдіреді:

іс жәбірленушінің шағымы бойынша ғана басталады.

Бірақ бұл іс тіркелгеннен кейін жәбірленуші «жеке айыптаушыға» айналады және мемлекет қудалаудан толық шеттетіледі дегенді білдірмейді.

Керісінше, қылмыстық процесс басталғаннан кейін:

• мемлекеттік қылмыстық қудалау жүзеге асырылады;
• прокурор қадағалауды жүзеге асырады;
• тергеу органы дәлелдемелерді жинайды;
• түпкілікті шешімді сот қабылдайды.

XIII. ЖӘБІРЛЕНУШІНІҢ ШАҒЫМЫ МІНДЕТТІ БОЛМАҒАН КЕЗДЕ

ҚПК-нің 32-бабының 4-бөлігі ерекшеліктерді көздейді.

Прокурор жәбірленушінің шағымынсыз іс жүргізуді бастауға немесе жалғастыруға құқылы, егер:

• жәбірленуші дәрменсіз жағдайда болса;
• жәбірленуші тәуелді жағдайда болса;
• жәбірленуші басқа себептер бойынша өз құқықтарын өз бетінше пайдалана алмаса;
• іс қоғамның немесе мемлекеттің мүдделерін қозғайтын болса. (Закон и Право)

Ұлттық, нәсілдік немесе діни өшпенділік уәжі бар істерде қоғамдық мүдде мәселесі ерекше маңызға ие болады.

XIV. СОТҚА ДЕЙІНГІ ТӘРТІП

Классикалық түсінікте бұл жерде міндетті сотқа дейінгі наразылық тәртібі жоқ.

Жәбірленушіден:

алдымен кінәлі адамға наразылық жіберуді, жауап күтуді, содан кейін полицияға жүгінуді

талап етуге болмайды.

ҚК-нің 108-1-бабы бойынша қылмыстық қудалау үшін мұндай тәртіп белгіленбеген.

Алайда процестік алғышарт — ҚПК-нің 32-бабына сәйкес жәбірленушінің шағымы бар.

Яғни:

Талап етілмейді:

• наразылық;
• келіссөздер;
• алдын ала азаматтық талап;
• медиаторға жүгіну.

Қажет болуы мүмкін:

• жәбірленушінің арызы/шағымы;
• медициналық құжаттама;
• жарақаттарды тіркеу;
• жанжалдың мән-жайларын көрсету;
• өшпенділіктің ықтимал уәжі туралы мәліметтер.

XV. ТАТУЛАСУ

Бұл — ең маңызды мәселелердің бірі.

15.1. ҚК-нің 68-бабы

ҚР ҚК-нің 68-бабы — татуласу өлім келтіруге байланысты емес онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмыстар бойынша татуласу және зиянды қалпына келтіру жағдайында қылмыстық жауаптылықтан босатуды көздейді. (Закон и Право)

ҚК-нің 108-1-бабының 2-бөлігі — қасақана жасалған онша ауыр емес қылмыс, өйткені ең жоғары жаза екі жылдан аспайтын бас бостандығынан айыруды көздейді. Бұл ҚК-нің 11-бабынан туындайды. (Закон и Право)

Демек, жалпы жағдайда ҚК-нің 108-1-бабының 2-бөлігі татуласуға байланысты тоқтатылуы мүмкін.

XVI. БІРАҚ ӨТЕ МАҢЫЗДЫ ШЕКТЕУ БАР

ҚК-нің 68-бабында бұрын татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатылған адамдар үшін арнайы шектеу бар.

Бұған дейін татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатылғаннан кейінгі ескіру мерзімі ішінде 108-1 немесе 109-1-баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты жасаған адамға ҚК-нің 68-бабының ережелері қолданылмайтыны тікелей көрсетілген. (Закон и Право)

Яғни мыналарды тексеру қажет:

1. бұған дейін қылмыстық іс болған ба;
2. қай бап бойынша;
3. ол қашан тоқтатылған;
4. қандай негіз бойынша;
5. ҚК-нің 68-бабы қолданылған ба;
6. жаңа әрекет қашан жасалған.

XVII. МЕДИАЦИЯ

Медиацияға жол беріледі.

ҚР «Медиация туралы» Заңының 24-бабы қылмыстық сот ісін жүргізу барысында медиация жүргізудің арнайы қағидаларын белгілейді. (Закон и Право)

Негізгі ережелер:

• медиация туралы шарт жасасу қылмыстық істі тоқтатпайды;
• медиацияға қатысу өздігінен кінәні мойындау болып табылмайды;
• келісім жасасудан бас тарту қатысушының жағдайын нашарлатуға әкеп соқпауы тиіс;
• келісім қылмыстық процесті жүргізетін органға жіберіледі.

Бұл ретте сот пен қылмыстық қудалау органдары тараптарды медиацияға мәжбүрлеуге құқылы емес. (Закон и Право)

XVIII. ТАТУЛАСУ БОЙЫНША ЖОҒАРҒЫ СОТТЫҢ ПРАКТИКАСЫ

ҚК-нің 68-бабын қолдану туралы Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысының маңызы өте зор.

Жоғарғы Сот үш шарттың жиынтығының қажеттігін көрсетеді:

1. қылмыс ҚК-нің 68-бабына жатады;
2. татуласу орын алды;
3. зиян іс жүзінде өтелді. (Закон и Право)

Бұл ретте:

тараптар арасында зиянды өтеу мөлшеріне қатысты даудың болуы татуласудың болмағанын білдіреді.

Сондай-ақ зиян тек уәде етіліп қана қоймай, іс жүзінде өтелуге тиіс.

XIX. ІСКЕ ҚАТЫСАТЫН АДАМДАР ШЕҢБЕРІ

Негізгі қатысушылар:

Айыптау тарапы:

• прокурор;
• анықтау органы;
• анықтаушы;
• жәбірленуші;
• жәбірленушінің өкілі;
• азаматтық талапкер.

Қорғау тарапы:

• күдікті;
• айыпталушы;
• сотталушы;
• қорғаушы;
• азаматтық жауапкер — егер тиісті азаматтық талап қойылса.

XX. ЖӘБІРЛЕНУШІ

ҚР ҚПК-нің 71-бабы — жәбірленуші жәбірленуші деп қылмыстық құқық бұзушылықпен тікелей моральдық, дене немесе мүліктік зиян келтірілген адамды айқындайды. (Закон и Право)

Бұл іс бойынша жәбірленуші — дене жарақаттары келтірілген адам.

Оның:

• айғақтар беруге;
• дәлелдемелер ұсынуға;
• өтінішхаттар беруге;
• өкілдің көмегін пайдалануға;
• азаматтық талап қоюға;
• материалдармен танысуға;
• шешімдерге шағым жасауға;
• сот талқылауына қатысуға;
• күдіктімен/айыпталушымен татуласуға;
• зиянды өтеуді талап етуге құқығы бар.

Түзетіп, заңи терминдерді біріздендіріңізҚұрылымды сақтап, мәтінді табиғиландырыңыз

XXI. КҮДІКТІ/АЙЫПТАЛУШЫ

Жек көрушілік уәжін негізсіз тағудан қорғану құқығы ерекше маңызды.

Айыпталушы:

• уәжді жоққа шығара алады;
• жеке жанжалға сілтеме жасай алады;
• бұрынғы жанжалды қарым-қатынастар туралы дәлелдемелер ұсына алады;
• хат алмасуды ұсына алады;
• куәлардан жауап алуды сұрай алады;
• жәбірленушінің айғақтарының анықтығына күмән келтіре алады;
• дәлелдемелердің жол берілмейтіндігі туралы мәлімдей алады;
• дәлелдемелерді алып тастауды сұрай алады.

XXII. ДӘЛЕЛДЕУ

Қаралып отырған санаттағы істер бойынша дәлелдеу нысанасын шартты түрде төрт блокқа бөлуге болады.

1-блок. Шабуыл жасаудың өзі фактісі

Дәлелденеді:

• бейнежазбамен;
• айғақтармен;
• оқиға куәларымен;
• хат алмасумен;
• аудиожазбалармен;
• қарап-тексеру хаттамасымен;
• заттай дәлелдемелермен.

2-блок. Келтірілген зиян

Негізгі маңызға ие:

• сот-медициналық сараптама;
• медициналық құжаттар;
• фотосуреттер;
• тексеру нәтижелері.

3-блок. Ниет

Мыналарды анықтау қажет:

• соққының сипатын;
• соққылардың санын;
• пайдаланылған затты;
• соққылардың денеге түскен жерлерін;
• адамның шабуылға дейінгі және одан кейінгі мінез-құлқын.

4-блок. Жек көрушілік уәжі

Дәл осы жерде дәлелдемелердің ең күрделі кешені туындайды.

XXIII. ЖЕК КӨРУШІЛІК УӘЖІНІҢ ДӘЛЕЛДЕМЕЛЕРІ

Мынадай дәлелдемелер болуы мүмкін:

1. Айыпталушының айтқан сөздері

Мысалы:

• жанжал кезінде;
• шабуыл жасаудың алдында тікелей;
• соққы жасау кезінде;
• шабуылдан кейін.

2. Хат алмасу

WhatsApp, Telegram, Instagram, TikTok, Facebook және өзге де электрондық деректер оларды алудың және іске қосудың процестік талаптары сақталған жағдайда маңызға ие болуы мүмкін.

3. Бейнежазба

Әсіресе мынадай жазбалар құнды:

• жанжалға дейінгі;
• жанжалдың басталу сәтіндегі;
• соққы жасау сәтіндегі;
• одан кейін бірден болған мінез-құлықты көрсететін.

4. Куәлар

Әсіресе шабуылдың алдында болған әңгімені тікелей естіген куәлар маңызды.

5. Бұрынғы жарияланымдар

Айыпталушының ашық жарияланымдары уәжді анықтау үшін маңызды болуы мүмкін, алайда олардың өзі нақты қылмыстың уәжін автоматты түрде дәлелдемейді.

XXIV. ЖОЛ БЕРІЛМЕЙТІН ДӘЛЕЛДЕМЕЛЕР

ҚР ҚПК-нің 112-бабы дәлелдемелердің жол берілмеу ережелерін белгілейді. (Заң және Құқық)

Атап айтқанда, егер мәліметтер:

• зорлық-зомбылық қолдану арқылы;
• қорқыту арқылы;
• алдау арқылы;
• процестік тәртіпті елеулі бұза отырып;
• белгісіз дереккөзден;
• қазіргі ғылыми білімге қайшы келетін әдістерді пайдалана отырып;
• процеске қатысушылардың құқықтарын елеулі түрде бұза отырып алынған болса, жол берілмейтін деп танылуы мүмкін.

Жек көрушілік уәжіне қатысты істер бойынша қорғау үшін бұл ерекше маңызды, өйткені айыптау кейде:

«куә айыпталушының бұрын белгілі бір топқа теріс көзқараста болғанын айтты»

дегенге негізделуі мүмкін.

Мыналарды анықтау қажет:

• куә бұл туралы қайдан біледі;
• оны қашан естіген;
• қандай жағдайда;
• бұл нақты кімге айтылған;
• бастапқы дереккөздер бар ма.

XXV. ЖӘБІРЛЕНУШІНІҢ АЙҒАҚТАРЫ

ҚР ҚПК-нің 115-бабы принципті маңызға ие. (Заң және Құқық)

Айыпталушының кінәсін мойындауының өзі жеткіліксіз.

Заңда күдіктінің өзінің кінәсін мойындауы дәлелдемелердің жиынтығымен расталған жағдайда ғана айыптау негізіне алынуы мүмкін екені тікелей белгіленген.

Бұл мынадай мойындау кезінде ерекше маңызды:

«Иә, мен ұрдым, бірақ ешқандай ұлттық/діни жек көрушілік болған жоқ».

Мұндай жағдайда мемлекет дәл саралаушы уәжді дәлелдеуге тиіс.

XXVI. УӘЖ БОЙЫНША ДӘЛЕЛДЕУ: ҚОРҒАУДЫҢ НЕГІЗГІ ҰСТАНЫМЫ

Егер соққы жасау фактісі айқын болса, бірақ жек көрушілік уәжі дәлелденбесе, мынадай мәселе туындайды:

сот 2-бөлікті 1-бөлікке өз бетінше қайта саралай ала ма?

Иә, іс мән-жайлары анықталған және саралаушы белгі дәлелденбеген жағдайда, сот фактілерге құқықтық баға беру бөлігінде айыптаумен байланысты емес және әрекетке тиісті қылмыстық-құқықтық саралау беруге тиіс.

Іс жүзінде бұл:

іс бойынша дау «соққы болды ма?» деген мәселеден «соққы не себепті жасалды?» деген мәселеге ауысуы мүмкін дегенді білдіреді.

XXVII. БҰЗАҚЫЛЫҚ УӘЖІМЕН АЖЫРАТУ

108-1-баптың 2-бөлігінде бір мезгілде:

• 5-тармақ — бұзақылық ниет;
• 6-тармақ — әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік, діни жек көрушілік немесе араздық уәжі қамтылған.

Бұл дербес саралаушы мән-жайлар.

Бұзақылық уәжі

Әдетте қоғамға және қоғамдық тәртіпке демонстративті түрде менсінбеушілік танытумен байланысты.

Жек көрушілік уәжі

Жәбірленушінің белгілі бір топқа тиесілі болуымен байланысты.

Оларды араластыруға болмайды.

XXVIII. ЖИЫНТЫҚ БОЛУЫ МҮМКІН БЕ?

Теориялық тұрғыдан бір жанжалда бір мезгілде бірнеше саралаушы мән-жай болуы мүмкін, мысалы:

• адамдар тобы;
• бұзақылық уәжі;
• ұлттық жек көрушілік.

Алайда сот әрбір белгінің дербес болуын анықтауға тиіс, айыптаудың барлық мән-жайларын механикалық түрде тізіп шығумен шектелмеуі керек.

XXIX. ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕК КӨРУШІЛІК

Бұл термин ұлттық немесе нәсілдік тиесілікке қарағанда кеңірек.

Мыналар анықталуға тиіс:

• айыпталушы нақты қандай әлеуметтік топты меңзеген;
• ол жәбірленушіні осы топтың өкілі ретінде қабылдады ма;
• осы мән-жай зорлық-зомбылық жасауға себеп болды ма.

Мысалы, мынадай жанжалды:

қызметкер — жұмыс беруші

автоматты түрде әлеуметтік жек көрушілік уәжі бойынша жасалған қылмысқа айналдыруға болмайды.

Әлеуметтік топтың өзіне деген жек көрушілікті дәлелдеу қажет, ал жеке еңбек немесе мүліктік жанжалдың болғанын ғана дәлелдеу жеткіліксіз.

XXX. ҰЛТТЫҚ ЖЕК КӨРУШІЛІК

Мұнда мыналарды анықтау қажет:

1. жәбірленушінің белгілі бір ұлтқа тиесілігі;
2. айыпталушының бұл туралы хабардар болуы;
3. осы ұлттық топқа деген теріс көзқарасы;
4. осындай көзқарастың нақты шабуылмен байланысы.

Мысалы:

«Мен сені ақшамды ұрлағаның үшін ұрдым»

ұлттық уәж болып табылмайды, тіпті тараптар әртүрлі ұлттарға жататын болса да.

Егер:

«Мен сені дәл [белгілі бір ұлттың өкілі] болғаның үшін ұрдым»

деген мән-жай анықталып, бұл объективті дәлелдемелермен расталса, 108-1-баптың 2-бөлігінің 6-тармағын қарауға негіз туындайды.

XXXI. ДІНИ ЖЕК КӨРУШІЛІК

Мыналарды ерекше мұқият ажырату қажет:

• діни көзқарастарды сынға алу;
• дін туралы дау;
• жеке жақтырмаушылық;
• нақты адамды қорлау;
• зорлық-зомбылықтың уәжі ретіндегі діни жек көрушіліктің өзі.

6-тармақ бойынша саралау үшін діни тиесіліктің зорлық-зомбылық жасаудың елеулі себебі болғанын анықтау қажет.

XXXII. КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ НОРМАЛАР

ZakonPravo.kz сайтындағы Қазақстан Республикасының Конституциясы тікелей маңызға ие. (Заң және Құқық)

Әсіресе:

14-бап

Кемсітушілікке тыйым салу.

17-бап

Адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмайды.

13-бап

Сот арқылы қорғалу құқығы.

18-бап

Жеке өмірге қол сұғылмаушылық және жеке құқықтарды қорғау құқығы.

Бұл ережелер 108-1-бапты түсіндірудің конституциялық негізін қалыптастырады.

XXXIII. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ НОРМАЛАР

Қазақстан нәсілдік кемсітушіліктен қорғау саласындағы халықаралық шарттарға қатысушы болып табылады.

Атап айтқанда, Қазақстан Нәсілдік кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы халықаралық конвенцияны 1998 жылғы 26 тамызда ратификациялады. Бұл БҰҰ-ның шарттық органдарының базасымен және Қазақстанның соңғы мемлекеттік баяндамасымен расталады.

Қаралып отырған санаттағы істер үшін:

Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт

мына баптардың ерекше маңызы бар:

• 2-бап — құқықтарды кемсітусіз қамтамасыз ету;
• 7-бап — қатыгез қарым-қатынасқа тыйым салу;
• 14-бап — әділ сот талқылауы;
• 20-бап — ұлттық, нәсілдік немесе діни жек көрушілікті насихаттауға тыйым салу;
• 26-бап — заң алдындағы теңдік.

CERD

Конвенция мемлекеттерден нәсілдік кемсітушіліктен тиімді қорғауды талап етеді.

Алайда халықаралық нормалар ұлттық қылмыстық-құқықтық саралауды алмастырмайды: нақты әрекет ҚР ҚК бойынша сараланады.

XXXIV. ҚЫЛМЫСТЫҚ ПРОЦЕСТЕГІ АЗАМАТТЫҚ ТАЛАП

Бұл — жеке блок.

ҚР ҚПК-нің 166-бабы — қылмыстық процесте қаралатын азаматтық талаптар қылмыстық процесте:

• мүліктік зиянды;
• моральдық зиянды;
• емделуге кеткен шығындарды;
• жерлеуге кеткен шығындарды;
• тікелей байланысты өзге де шығындарды;
• өкілдік етуге кеткен шығындарды

өтеу туралы талаптарды қарауға мүмкіндік береді. (ЗаңПраво Пошта)

XXXV. МЕМЛЕКЕТТІК БАЖ

Негізгі қағида:

қылмыстық іс шеңберінде азаматтық талап қою кезінде жәбірленуші мемлекеттік баж төлеуден босатылады.

Бұл ҚПК-де тікелей көзделген; ҚПК-нің қолданыстағы редакциясында да бұл ереже қамтылған. (Әділет)

Сондықтан жәбірленуші қылмыстық процесте:

моральдық зиян ретінде 2 000 000 теңге өндіріп алуды,

талап етсе, қылмыстық іс бойынша азаматтық талапты алғаш қойған кезде мемлекеттік баж төлемейді.

Егер кейін осындай талап азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен дербес қойылса, мемлекеттік баж мәселесі ГПК және Салық кодексімен реттеледі.

XXXVI. АЗАМАТТЫҚ ТАЛАП ҚОЮ МЕРЗІМІ

Бұл жер жиі дұрыс түсіндірілмейді.

Қылмыстық процестегі азаматтық талап туралы Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысында:

азаматтық талап сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған кезден бастап, бірақ сот тергеуі аяқталғанға дейін кез келген уақытта қойылуы мүмкін деп белгіленген.

(Заң және Құқық)

Яғни бұл талап қоюды берудің кәдімгі үш жылдық процестік мерзімі емес.

Іс жүзінде:

бірінші сатыдағы сотта сот тергеуі аяқталғанға дейін — қылмыстық процесте азаматтық талап қоюға болады.

XXXVII. АЗАМАТТЫҚ ТАЛАП ҚОЮ МЕРЗІМІН «ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ»

Бұл жерде принципті нақтылау қажет.

Қылмыстық іс бойынша азаматтық талап қою үшін сот дәлелді себеп бойынша қалпына келтіретін талап қоюдың классикалық ескіру мерзімі жоқ.

Егер сот тергеуі аяқталған болса, мәселе басқаша шешілуге тиіс:

1. не егер процестік тұрғыдан мүмкін болса, сот мәселені ҚПК-де көзделген тәртіппен шешеді;
2. не талап азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен жеке қойылады.

Өздігінен:

«мен қылмыстық іс бойынша азаматтық талап қою мерзімін өткізіп алдым, қалпына келтіруді сұраймын»

деген тұжырым нақты процестік конструкция болып табылмайды.

XXXVIII. МОРАЛЬДЫҚ ЗИЯН

Денсаулыққа жеңіл зиян келтіру туралы іс үшін бұл ерекше маңызды.

Жоғарғы Соттың 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 нормативтік қаулысында денсаулық, қадір-қасиет, бостандық, жеке бастың қол сұғылмаушылығы жеке мүліктік емес игіліктерге жататыны, олардың бұзылуы моральдық зиян келтіруге әкеп соғуы мүмкін екені түсіндірілген. (Заң және Құқық)

Жәбірленуші мыналарды талап ете алады:

• дене азабын өтеуді;
• жан азабын өтеуді;
• қадір-қасиетті қорлау салдарынан келтірілген зиянды өтеуді;
• жеке мүліктік емес құқықтардың бұзылуының өзге де салдарлары үшін өтемақы төлеуді.

XXXIX. МОРАЛЬДЫҚ ЗИЯН БОЙЫНША ТАЛАП ҚОЮДЫҢ ЕСКІРУ МЕРЗІМІ

Бұл жерде жалпы ережеден едәуір ерекшеленетін жағдай бар.

Жоғарғы Сот АК-нің 187-бабына сәйкес моральдық зиянды өтеу туралы талаптар жалпы ереже бойынша талап қоюдың ескіру мерзімімен қамтылмайтынын, заңда арнайы белгіленген жағдайларды қоспағанда, көрсетеді. (ЗаңПраво Пошта)

Демек, денсаулыққа зиян келтіру салдарынан келтірілген моральдық зиянды өтеу туралы талапты жалпы талап қоюдың ескіру мерзімі өткеннен кейін берілген деген негізбен автоматты түрде қабылдамауға болмайды.

XL. МОРАЛЬДЫҚ ЗИЯННЫҢ МӨЛШЕРІ

Белгіленген «тарифтік мөлшерлеме» жоқ.

Сот мыналарды ескереді:

• құқық бұзушылықтың сипатын;
• дене азабының дәрежесін;
• емделу ұзақтығын;
• салдарын;
• кінәнің нысанын;
• жеке игіліктердің бұзылу дәрежесін;
• жанжалдың мән-жайларын;
• жәбірленушінің жеке ерекшеліктерін;
• дәлелденген өзге де мән-жайларды.

Жоғарғы Сот өтемақы мөлшері ақылға қонымдылық пен әділдік өлшемшарттары негізінде айқындалуға тиіс екенін көрсетеді. (ЗаңПраво Пошта)

XLI. МОРАЛЬДЫҚ ЗИЯНДЫ ӨТЕУ БОЙЫНША СОТ ПРАКТИКАСЫ

ZakonPravo жариялаған материалдарда денсаулыққа зиян келтіруге байланысты моральдық зиян үшін өтемақы өндіріп алған сот практикасы бар.

Мысалы, Павлодар облысы Ақсу қалалық сотының 2015 жылғы 6 сәуірдегі шешімі келтіріледі, оған сәйкес моральдық зиянды өтеу туралы талап ішінара қанағаттандырылып, 70 000 теңге өндіріп алынған. (Заң және Құқық)

Алайда бұл сомалар 108-1-баптың 2-бөлігі бойынша қазіргі іс үшін белгіленген бағдар ретінде пайдаланылмайды, өйткені өтемақы мөлшері жеке-дара айқындалады.

XLII. ПРОЦЕСТІК МӘЖБҮРЛЕУ ШАРАЛАРЫ

ҚР ҚПК-нің 155-бабы процестік мәжбүрлеудің әртүрлі шараларын көздейді. (Заң және Құқық)

Оның ішінде:

• келу туралы міндеттеме;
• мәжбүрлеп әкелу;
• лауазымынан уақытша шеттету;
• мүлікке тыйым салу;
• жақындауға тыйым салу;
• ақшалай өндіріп алу.

XLIII. ЖАҚЫНДАУҒА ТЫЙЫМ САЛУ

Қайтадан зорлық-зомбылық жасау қаупі бар жанжалды жағдайлар үшін бұл ерекше маңызды.

Егер айыпталушы:

• жәбірленушіні қудалайды;
• жанжалды жалғастырады;
• қысым көрсетеді;
• жәбірленушіге немесе куәларға қауіп төндіреді

деп пайымдауға негіздер болса, тиісті процестік шараны қолдану мәселесі қаралуы мүмкін.

XLIV. БҰЛТАРТПАУ ШАРАЛАРЫ

108-1-баптың 2-бөлігі бойынша айыптаудың өзі автоматты түрде қамауға алуды білдірмейді.

Ең жоғары санкция — екі жыл.

Сот пен қылмыстық процесс органы бұлтартпау шарасын қолданудың қажеттілігін, мөлшерлестігін және процестік негіздерін ескеруге тиіс.

Іс жүзінде мұндай істер бойынша әдетте:

• келу туралы міндеттеме;
• жақындауға тыйым салу;
• өзге де неғұрлым жеңіл шаралар

анағұрлым маңызды болып табылады,

егер жасырынып қалу, қылмыстық әрекетті жалғастыру, тергеп-тексеруге кедергі келтіру және т.б. қаупін көрсететін мән-жайлар болмаса.

XLV. ЕСКІРУ МЕРЗІМІ

ҚР ҚК-нің 11-бабы — қылмыстық құқық бұзушылықтардың санаттары ең жоғары жазасы екі жылға дейінгі бас бостандығынан айырудан аспайтын қасақана қылмыстарды онша ауыр емес қылмыстарға жатқызады. (Заң және Құқық)

Демек:

ҚК-нің 108-1-бабының 2-бөлігі — онша ауыр емес қылмыс.

Ескіру мерзімі — 2 жыл

ҚР ҚК-нің 71-бабы — ескіру мерзімдері мыналарды белгілейді:

• 1 жыл — қылмыстық теріс қылық;
• 2 жыл — онша ауыр емес қылмыс;
• 5 жыл — ауырлығы орташа қылмыс;
• 10 жыл — ауыр қылмыс;
• 15 жыл — аса ауыр қылмыс. (Заң және Құқық)

Мерзім құқық бұзушылық жасалған күннен бастап үкімнің заңды күшіне енген кезіне дейін есептеледі.

XLVI. ЕГЕР АДАМ ЖАСЫРЫНСА

Егер адам тергеуден немесе соттан жасырынса, ескіру мерзімінің өтуі тоқтатыла тұрады.

Онша ауыр емес қылмыс үшін тиісті жасырыну жағдайларында арнайы шекті мән — бес жыл көзделген. (Заң және Құқық)

Сондықтан:

«екі жыл өтті — іс автоматты түрде тоқтатылады»

деп механикалық түрде тұжырымдауға болмайды.

Мыналарды анықтау қажет:

• қылмыс қашан жасалды;
• іс қашан тіркелді;
• күдікті жасырынды ма;
• іздеуге жарияланды ма;
• ол соттан жалтарды ма;
• мерзімді тоқтата тұру үшін процестік негіздер болды ма.

XLVII. ЖЕК КӨРУШІЛІК УӘЖІ БОЙЫНША ЖОҒАРҒЫ СОТТЫҢ ПРАКТИКАСЫ

Мұнда тікелей және ұқсас практиканы ажырату қажет.

108-1-баптың 2-бөлігі бойынша тікелей практика

Бап тек 2024 жылғы 16 маусымнан бастап енгізілген, сондықтан осы түсіндірме дайындалған кезде дәл 108-1-баптың 2-бөлігінің 6-тармағы бойынша қалыптасқан кең ауқымды жарияланған Жоғарғы Сот практикасын анықтау мүмкін болмады.

Ұқсас практика

Жоғарғы Соттың:

• ҚК-нің 99-бабы — адам өлтіру;
• ҚК-нің 106-бабы — ауыр зиян;
• ҚК-нің 107-бабы — ауырлығы орташа зиян

бойынша тәсілі едәуір дамыған.

Бұл құрамдарда жек көрушіліктің саралаушы белгісі ұқсас түрде тұжырымдалған.

XLVIII. ЖОҒАРҒЫ СОТТЫҢ НЕГІЗГІ ҚҰҚЫҚТЫҚ ҰСТАНЫМЫ

Жоғарғы Сот дәл жәбірленушінің тиісті топқа тиесілі болуы қылмыстың уәжі болғанын анықтауды талап етеді. (ЗаңПраво Пошта)

Бұл маңызды практикалық тесті тұжырымдауға мүмкіндік береді:

№1 сұрақ

Жәбірленушінің белгілі бір топқа тиесілі болу фактісі орын алды ма?

№2 сұрақ

Айыпталушы бұл туралы білді ме?

№3 сұрақ

Айыпталушының осы топқа деген теріс көзқарасы болды ма?

№4 сұрақ

Ол қылмыс жасалар алдында тікелей байқалды ма?

№5 сұрақ

Осы көзқарас шабуылдың себебі болды ма?

№6 сұрақ

Осы себеп-салдарлық байланыстың объективті дәлелдемелері бар ма?

Егер соңғы элемент болмаса, жек көрушілік уәжі бойынша саралау едәуір осал болады.

XLIX. БІРІНШІ САТЫДАҒЫ СОТТАРДЫҢ ПРАКТИКАСЫ

Бірінші саты бойынша осындай істер үшін үш топтағы мәселелер аса маңызды болып табылады.

Біріншісі

Жеңіл зиян келтірілгені анықталды ма?

Екіншісі

Қасақаналық анықталды ма?

Үшіншісі

Саралаушы уәж анықталды ма?

Бұл ретте үшінші мәселе алғашқы екеуімен жұтылып кетпеуге тиіс.

Мынаны дәлелдеуге болады:

адам жәбірленушіні қасақана ұрды;

бірақ бұдан автоматты түрде:

адам оны ұлттық/діни жек көрушілік уәжімен ұрды

деген қорытынды туындамайды.

L. АПЕЛЛЯЦИЯЛЫҚ ПРАКТИКА

Апелляциялық сот мыналарды тексеруге мүмкіндігі бар:

• мән-жайлардың дәлелденгендігін;
• дәлелдемелердің жол берілетіндігін;
• саралаудың дұрыстығын;
• соттың уәжге қатысты қорытындыларын;
• азаматтық талапты;
• жазаны.

Әсіресе мына мәселе маңызды:

бірінші сатыдағы сот жек көрушілік уәжі туралы қорытындыны тек жанжалға субъективті баға беруден шығарған жоқ па?

Егер объективті дәлелдемелер жеткіліксіз болса, қорғау тарапына дұрыс емес саралау мәселесін қоюға құқылы.

LI. КАССАЦИЯЛЫҚ ДЕҢГЕЙ

Кассациялық тәртіппен мәселені қарау кезінде мыналар ерекше маңызға ие болады:

• заңның елеулі бұзылуы;
• қылмыстық заңды дұрыс қолданбау;
• елеулі процестік бұзушылықтар;
• саралаушы белгіге қатысты қорытындылардың негізсіздігі.

108-1-баптың жаңа құрамы үшін кассациялық сот пен Жоғарғы Соттың болашақтағы құқықтық ұстанымдарын қадағалау ерекше маңызды.

LII. №1 МЫСАЛ — ҰЛТТЫҚ ЖЕК КӨРУШІЛІК ДӘЛЕЛДЕНДІ

Мысалы:

Екі адам жанжалдасады.

Соққы жасамас бұрын айыпталушы жәбірленушінің белгілі бір ұлтқа жататынын бірнеше рет айтып, дәл сол себепті оны жек көретінін мәлімдейді.

Бейнежазба осы сөздерді тіркейді.

Үш куә әңгіме мазмұнын растайды.

Жәбірленушіге жеңіл зиян келтіріледі.

Сот сараптамасы зиянның дәрежесін растайды.

Бұл жағдайда дәлелдемелердің жиынтығы бар:

соққы + жеңіл зиян + қасақаналық + ұлттық жек көрушілік уәжі.

108-1-баптың 2-бөлігінің 6-тармағы бойынша саралаудың нақты фактілік негізі бар.

LIII. №2 МЫСАЛ — ЖЕКЕ ЖАНЖАЛ

Жалға беруші қарызды төлеуді талап етеді.

Жалға алушы бас тартады.

Жанжал туындайды.

Жалға беруші жалға алушыны ұрады.

Тараптар бұған дейін де бірнеше рет жанжалдасқан.

Ешқандай ұлттық немесе діни сипаттағы сөздер анықталған жоқ.

Тараптардың әртүрлі ұлтқа жататынына қарамастан, дәл ұлттық ерекшелік шабуылдың себебі болғанын дәлелдейтін дәлелдемелер жоқ.

Мұндай жағдайда тараптардың ұлттық тиесілігінің өзі жанжалды ұлттық жек көрушілік уәжі бойынша жасалған қылмысқа айналдырмайды.

LIV. №3 МЫСАЛ — ЖАНЖАЛ КЕЗІНДЕ ҚОРЛАУ

Тұрмыстық жанжал кезінде айыпталушы ұлттық сипаттағы қорлау сөзін қолданады және соққы жасайды.

Қорғау тарапы:

қорлау эмоционалдық реакция болды, ал жанжалдың себебі мүліктік талап болды

деп мәлімдейді.

Айыптау тарапы:

қорлау ұлттық жек көрушілікті дәлелдейді

деп мәлімдейді.

Мұндай іс бойынша сот бір ғана сөзді ғана емес, бүкіл мәнмәтінді зерттеуге тиіс.

LV. №4 МЫСАЛ — ӘЛЕУМЕТТІК ТОП

Мысалы, жәбірленуші белгілі бір әлеуметтік топқа жатады.

Айыпталушы алдын ала осы топ өкілдеріне қатысты зорлық-зомбылық қолдануға шақыратын материалдарды жариялаған.

Содан кейін ол жәбірленушінің осы топқа жататынын біліп, шабуыл жасайды.

Бұл жерде мыналар дәлелдемелік маңызға ие болады:

• жарияланымдар;
• хат алмасу;
• алдын ала айтылған сөздер;
• жәбірленушіні таңдау;
• шабуыл жасау кезіндегі тікелей айтылған сөздер.

LVI. ҚР ҚК-НІҢ 174-БАБЫМЕН МАҢЫЗДЫ АЖЫРАТУ

Мән-жайларға байланысты бір физикалық шабуылдың өзі ҚК-нің 174-бабы бойынша саралау үшін жеткіліксіз болуы мүмкін.

174-бап әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, сословиелік немесе діни араздықты қоздыруға бағытталған әрекеттерді және қоғамдық қауіпті мінез-құлықтың тиісті нысандарын қамтиды.

ZakonPravo-ның ҚК-нің бұрынғы редакциясындағы 164-бабына берген ескі түсіндірмелерінде зорлық-зомбылық араздықты қоздыруға бағытталған жағдайда тиісті қылмысты жасаудың тәсілдерінің бірі болуы мүмкін екені түсіндірілген. (Заң және Құқық)

Сондықтан мынаны анықтау қажет:

зорлық-зомбылық жек көрушілік уәжінің нәтижесі ретінде нақты адамға қарсы бағытталды ма — әлде ол араздықты қоздыру бойынша кеңірек әрекеттердің бір бөлігі болды ма.

Бұл қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы мәселесі үшін маңызға ие болуы мүмкін.

LVII. ҚР ҚК-НІҢ 108-1 ЖӘНЕ 107-БАПТАРЫ

Егер сараптама жеңіл емес, орташа ауырлықтағы зиянды анықтаса, саралау өзгереді.

ҚР ҚК-нің 107-бабы әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік немесе діни жек көрушілік/араздық уәжінің ұқсас саралаушы белгісін қамтиды. (Заң және Құқық)

Сондықтан қорғау тарапы мынаны мұқият тексеруге тиіс:

айыптау тарапы жеткілікті медициналық негізсіз неғұрлым ауыр саралауды жасанды түрде сақтап қалуға тырысып отырған жоқ па?

LVIII. ҚР ҚК-НІҢ 106-БАБЫ

Егер салдар ауыр зиян болып табылса, 106-бап қолданылады.

Ұқсас жек көрушілік уәжі онда да көзделген. (Заң және Құқық)

Осылайша, зиянның дәрежесі мен уәж — саралаудың екі дербес өлшемі.

LIX. ҚР ҚК-НІҢ 110-БАБЫ — АЗАПТАУ

Егер шабуылдар жүйелі түрде жасалып, ерекше дене немесе психикалық азап келтірсе, ҚК-нің 110-бабын тексеру қажет.

ҚР ҚК-нің 110-бабы жеке жауаптылықты, оның ішінде әрекетті әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік немесе діни жек көрушілік уәжі бойынша жасағаны үшін де жауаптылықты көздейді. (Заң және Құқық)

Бұл ретте Жоғарғы Сот ұрып-соғу және жеңіл зиян келтіру азаптау құрамымен қамтылған жағдайда, 108-1/109-1-баптары бойынша қосымша саралау талап етілмейтінін тікелей түсіндіреді. (Әділет)

LX. ЖӘБІРЛЕНУШІ ЖИНАУҒА ТИІС ДӘЛЕЛДЕМЕЛЕР

Егер ұстаным — жек көрушілік уәжін дәлелдеу болса, іс жүзінде мыналарды қамтамасыз ету орынды:

Медициналық блок

• травматология пунктінің анықтамасы;
• медициналық түсірілімдер;
• СМЭ қорытындысы;
• фотосуреттер;
• еңбекке жарамсыздық парағы;
• емделуге кеткен түбіртектер.

Уәждің дәлелдемелік блогы

• скриншоттар;
• жарияланымдарға сілтемелер;
• аудиожазбалар;
• бейнежазбалар;
• хат алмасу;
• куәлардың айғақтары.

Мәнмәтіндік блок

• бұрынғы қорқытулар;
• бұрынғы ұқсас сөздер;
• үшінші тұлғаларға жіберілген хабарламалар;
• камералардың жазбалары;
• жәбірленушінің дәл топқа тиесілі болу белгісі бойынша таңдалғаны туралы мәліметтер.

LXI. ҚОРҒАУ ТАРАПЫНА ЖИНАУ ОРЫНДЫ ДӘЛЕЛДЕМЕЛЕР

Егер қорғау тарапы жек көрушілік уәжіне дау айтса, мыналарды жинау қажет:

1. жеке жанжалдың болғанын дәлелдейтін дәлелдемелер;
2. алдыңғы даулар туралы құжаттар;
3. тараптардың хат алмасуы;
4. бейтарап куәлардың айғақтары;
5. бейнежазбалар;
6. жанжалға дейінгі тараптардың мінез-құлқы туралы деректер;
7. тиісті сөздердің айтылмағанын дәлелдейтін дәлелдемелер;
8. жанжалдың балама себебі.

LXII. ҚОРҒАУ ТАРАПЫНЫҢ ТАКТИКАЛЫҚ ҚАТЕЛІГІ

Мынандай формуламен шектелу дұрыс емес:

«Сотталушы ұлтшыл/нәсілшіл/діни экстремист болып табылмайды».

Мұның өзі көп нәрсені дәлелдемейді.

Дәлелдеу нысанасы:

жалпы алғанда айыпталушының жеке басы емес, нақты қылмыстың уәжі.

Сондықтан мынадай тұжырым едәуір күштірек:

«Іс материалдарымен жәбірленушінің белгілі бір топқа тиесілі болуы айыпталушының нақты әрекетті жасауына себеп болғаны анықталмаған».

LXIII. АЙЫПТАУ ТАРАПЫНЫҢ ТАКТИКАЛЫҚ ҚАТЕЛІГІ

Кері қателік:

«Ол ұлттық сипаттағы қорлау сөзін айтты, демек, жек көрушілік уәжі дәлелденді».

Жоқ.

Уәж бен әрекет арасындағы себеп-салдарлық байланысты анықтау қажет.

Дәл осы Жоғарғы Соттың ұқсас саралаушы белгіге қатысты тәсіліне сәйкес келеді. (Заң және Құқық)

LXIV. ҚЫЛМЫСТЫҚ ІСТІ ТАЛДАУДЫҢ ПРАКТИКАЛЫҚ СХЕМАСЫ

Адвокат үшін істі талдауды келесі ретпен құруды ұсынар едім:

1-қадам

Оқиға болған күнді анықтау.

2-қадам

Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде тіркелген күнді анықтау.

3-қадам

Бастапқы саралауды анықтау.

4-қадам

Медициналық саралаудың дұрыстығын тексеру.

5-қадам

Қасақаналықтың болуын тексеру.

6-қадам

Уәжді жеке зерттеу.

7-қадам

Уәжге қатысты әрбір дәлелдеменің дереккөзін анықтау.

8-қадам

Дәлелдемелердің жол берілетіндігін тексеру.

9-қадам

Қайта саралау үшін негіздердің болуын тексеру.

10-қадам

ҚК-нің 68-бабын қолдану мүмкіндігін тексеру.

11-қадам

Азаматтық талапты анықтау.

12-қадам

Моральдық және материалдық зиянның мөлшерін анықтау.

13-қадам

Ескіру мерзімдерін тексеру.

LXV. НЕГІЗГІ НОРМАТИВТІК АКТІЛЕР

1. ҚР Конституциясы

ҚР Конституциясы

Негізгі баптар:

• 13-бап;
• 14-бап;
• 17-бап;
• 18-бап;
• 19-бап;
• 20-бап.

2. ҚР ҚК

Негізгі нормалар:

• 3-бап — негізгі ұғымдар;
• 11-бап — қылмыстардың санаттары;
• 14-бап — қылмыстың қайталануы;
• 68-бап — татуласу;
• 71-бап — ескіру мерзімі;
• 99-бап — адам өлтіру;
• 106-бап — денсаулыққа ауыр зиян келтіру;
• 107-бап — денсаулыққа ауырлығы орташа зиян келтіру;
• 108-1-бап — денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру;
• 109-1-бап — ұрып-соғу;
• 110-бап — азаптау;
• 174-бап — әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік немесе діни алауыздықты қоздыру.

LXVI. ҚР ҚПК

Негізгі нормалар:

• 10-бап — заңдылық;
• 32-бап — жеке, жекеше-жариялы және жариялы айыптау;
• 35–36-баптар — қылмыстық қудалауды тоқтату;
• 64-бап — күдікті;
• 71-бап — жәбірленуші;
• 75-бап және одан кейінгі баптар — өкілдер;
• 111–112-баптар — дәлелдемелер;
• 113-бап — дәлелдеуге жататын мән-жайлар;
• 115-бап — айғақтар;
• 155-бап — процестік мәжбүрлеудің өзге де шаралары;
• 166-бап — азаматтық талаптар;
• 191-бап — анықтау;
• 306-бап — аудандық сот;
• 307-бап — кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі сот.

LXVII. «МЕДИАЦИЯ ТУРАЛЫ» ЗАҢ

Негізгі баптар:

• 20-бап — медиация жүргізу шарттары;
• 24-бап — қылмыстық процестегі медиация;
• 27-бап — дауды (жанжалды) реттеу туралы келісім.

«Медиация туралы» Заңның 20-бабы«Медиация туралы» Заңның 24-бабы«Медиация туралы» Заңның 27-бабы (Заң және Құқық)

LXVIII. ЖОҒАРҒЫ СОТТЫҢ НОРМАТИВТІК ҚАУЛЫЛАРЫ

1. Өмірге және адамның денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы

Бұл мына мәселелер бойынша негізгі құжат:

• денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесі;
• себептік байланыс;
• ұрып-соғу;
• азаптау;
• саралаушы мән-жайлар;
• өшпенділік уәжі.

Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы қылмыстар туралы ҚР ЖС нормативтік қаулысы (Әділет)

2. ҚК-нің 68-бабын қолдану туралы

Татуласу туралы № 4 нормативтік қаулы (Заң және Құқық)

3. Қылмыстық процестегі азаматтық талапты қарау туралы

2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 ҚР ЖС нормативтік қаулысы (Заң және Құқық)

4. Моральдық зиянды өтеу туралы

2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 ҚР ЖС нормативтік қаулысы (Заң және Құқық)

LXIX. КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ СОТ

ҚР Конституциялық Сотының моральдық зиянды өтеу мәселелеріне арналған 2023 жылғы 6 қазандағы № 32-НҚ нормативтік қаулысы жеке назар аударуға лайық.

Конституциялық Сот зиянды өтеу институтын жәбірленушілердің сот төрелігіне қол жеткізу және келтірілген залалды өтеу тетіктеріне құқығымен байланыстырды. (Заң және Құқық)

Істердің осы санаты үшін бұл, ең алдымен, моральдық зиянды өтеу туралы азаматтық талап қойылған кезде маңызды.

LXX. СОТ ПРАКТИКАСЫ: ҚОРЫТЫНДЫ ҚҰҚЫҚТЫҚ ТҰЖЫРЫМДАР

Қолданыстағы Жоғарғы Соттың нормативтік қаулыларынан мынадай практикалық ұстанымдарды шығаруға болады.

1-ұстаным

Жеңіл зиян келтіру фактісі медициналық дәлелдемелермен белгіленуге тиіс.

2-ұстаным

Зиян келтіруге бағытталған қасақаналық өшпенділік уәжіне тең емес.

3-ұстаным

Жәбірленушінің ұлты, нәсілі немесе діні өздігінен қылмыс уәжін дәлелдемейді.

4-ұстаным

Жәбірленушінің белгілі бір топқа тиесілілігі мен шабуыл жасау арасындағы себептік байланысты анықтау қажет.

5-ұстаным

Тұрмыстық жанжал барысында айтылған ұлттық/діни сипаттағы қорлау сөздерін өшпенділік уәжімен автоматты түрде теңестіруге болмайды.

6-ұстаным

Саралаушы белгі бойынша дәлелдемелер жеткіліксіз болған жағдайда, іс-әрекетті неғұрлым жеңіл қылмыс құрамымен саралауға болады.

7-ұстаным

ҚК-нің 108-1-бабы 2-бөлігі бойынша татуласу негізінде қылмыстық жауаптылықтан босату жалпы алғанда мүмкін, өйткені бұл онша ауыр емес қылмыс болып табылады, алайда ҚК-нің 68-бабында көзделген шектеулер қолданылады. (Заң және Құқық)

8-ұстаным

Азаматтық талап сот тергеуі аяқталғанға дейін берілуі мүмкін. (Заң және Құқық)

9-ұстаным

Қылмыстық іс бойынша азаматтық талап берген кезде мемлекеттік баж төленбейді. (Әділет)

10-ұстаным

Моральдық зиян қылмыстық процестің өзінде тікелей өндіріліп алынуы мүмкін. (ЗаңПраво Пошта)

LXXI. 2026 ЖЫЛҒЫ АСА МАҢЫЗДЫ ПРОЦЕСТІК ЕРЕКШЕЛІК

Осы санаттағы істермен жұмыс істеу кезінде ҚР ҚПК-нің реформалануын жалғастырып жатқанын ескеру қажет.

Атап айтқанда, заңнаманың ресми базасында 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енген өзгерістер, сондай-ақ 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап көзделген жекелеген өзгерістер қамтылған. (Әділет)

Сондықтан нақты шағымды, өтінішхатты немесе апелляциялық шағымды дайындау кезінде норманың редакциясын жай ғана интернеттен табылған ҚР ҚК/ҚПК редакциясы бойынша емес, процестік әрекет жасалған күнге қарай тексеру қажет.

Бұл әсіресе:

• соттылыққа;
• сотқа дейінгі тергеп-тексеру нысанына;
• соттың өкілеттіктеріне;
• апелляцияға;
• кассацияға;
• процестік келісімдерге қатысты маңызды.

LXXII. ҚОРЫТЫНДЫ ЗАҢДЫҚ МОДЕЛЬ

2026 жылғы 3 қазандағы жағдай бойынша құрылым мынадай:

LXXIII. АДВОКАТ ҮШІН ПРАКТИКАЛЫҚ ҚОРЫТЫНДЫ

Егер адвокаттың алдында ҚР ҚК-нің 108-1-бабы 2-бөлігінің 6) тармағы бойынша нақты іс тұрса, қорғауды бір емес, үш дербес бағытқа бөлген жөн:

№ 1 бағыт — медициналық

Мыналарды дәлелдеу қажет:

• дене жарақаттары тағылған саралауға сәйкес келмейді;
• сарапшының қорытындысы толық емес;
• себептік байланыс жоқ;
• қосымша немесе қайталама СМЭ жүргізу қажет.

№ 2 бағыт — фактілік

Егер соққы жасалғаны объективті түрде расталса, оны автоматты түрде жоққа шығармай, мыналарды анықтау қажет:

• жанжалды кім бастады;
• оның себебі неде болды;
• соққы жасалғанға дейін тікелей не болған;
• нақты қандай сөздер айтылды;
• оларды кім айтты.

№ 3 бағыт — субъективтік жағы

Бұл негізгі блок:

әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік немесе діни өшпенділік уәжінің дәл болмағанын дәлелдеу.

Яғни:

«айыпталушы нәсілшіл емес» деп емес,

«жол берілетін және анық дәлелдемелердің жиынтығы жәбірленушінің белгілі бір әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік немесе діни топқа тиесілілігі оған қасақана зиян келтірудің себебі болғанын растамайды» деген ұстанымды негіздеу қажет.

Дәл осындай мәселе қою қылмыс құрамының құрылымына және Жоғарғы Соттың осындай саралаушы белгілерге қатысты ұстанымына сәйкес келеді. (Заң және Құқық)

Жұмыс барысында пайдалануға арналған ZakonPravo.kz сайтындағы негізгі сілтемелер

• ҚР ҚК-нің 108-1-бабы
• ҚР ҚК-нің 11-бабы
• ҚР ҚК-нің 68-бабы
• ҚР ҚК-нің 71-бабы
• ҚР ҚПК-нің 32-бабы
• ҚР ҚПК-нің 71-бабы
• ҚР ҚПК-нің 112-бабы
• ҚР ҚПК-нің 115-бабы
• ҚР ҚПК-нің 155-бабы
• ҚР ҚПК-нің 166-бабы
• ҚР ҚПК-нің 191-бабы
• ҚР ҚПК-нің 306-бабы
• «Медиация туралы» Заң
• Өмірге және денсаулыққа қарсы қылмыстар туралы ҚР ЖС нормативтік қаулысы
• ҚК-нің 68-бабы бойынша татуласу туралы ҚР ЖС нормативтік қаулысы
• Қылмыстық процестегі азаматтық талап туралы ҚР ЖС нормативтік қаулысы
• Моральдық зиянды өтеу туралы ҚР ЖС нормативтік қаулысы

• Назар аударыңыз!  

• «Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

• Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

• Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы