Өлді деп жарияланған адамның келуінің салдары
📘 1. Баптың жалпы сипаттамасы
ҚР Азаматтық кодексінің 32-бабы бұрын өлді деп жарияланған адамның кейіннен келуі немесе тірі екендігі анықталған жағдайда оның құқықтарын қалпына келтіруді реттейді. Бұл норма әділеттілікті қалпына келтіруге, мүлікті қайтаруға, сондай-ақ адал ниетті сатып алушылардың құқықтарын қорғауға және азаматтық айналымдағы барлық қатысушылардың мүдделерінің тепе-теңдігін қамтамасыз етуге бағытталған.
📌 32-баппен реттелетін жағдайлар ерекше сипатқа ие: әңгіме заң жүзінде өлді деп танылған, бірақ кейін қайта оралған, яғни шартты түрде «тіріліп келген азамат» туралы болып отыр.
⚖️ 2. Бапты қолдану шарттары
| Шарт | Түсіндірме |
|---|---|
| 1 | Азаматты өлді деп жариялау туралы сот шешімі болған (ҚР АК 31-бабы) |
| 2 | Адам тірі күйінде табылған (жеке өзі келуі немесе тірі екендігі анықталуы) |
| 3 | Өлді деп жариялау туралы шешімді жою жөнінде сотқа өтініш берілген |
📌 Шешім кез келген уақытта, талап қою мерзіміне қарамастан, жойылуы мүмкін, бұл тұлғаның құқықтық мәртебесінің үздіксіздігін көрсетеді.
🔁 3. Сот шешімінің күшін жою (1-бөлім)
«Азаматтың келуі жағдайында … тиісті сот шешімі жойылады».
Шешімді жою тәртібі ҚР Азаматтық процестік кодексінің (ҚР АПК) 323-бабымен реттеледі:
- Өтінішті «пайда болған» азаматтың өзі немесе мүдделі тұлға бере алады;
- Сот істі азаматты өлді деп тану ісіне ұқсас тәртіппен қарайды;
- Шешім заңды күшіне енген сәттен бастап:
- өлді деп танудың құқықтық салдары,
- қамқоршылық (егер белгіленсе),
- неке қатынастарының тоқтатылуы (егер неке осы негізде бұзылған болса — ҚР Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы кодексінің 17-бабы) күшін жояды.
📦 4. Мүлікті қайтару (2–6-бөлімдер)
🔹 2-бөлім: Өтеусіз алынған мүлік
«Азамат сақталған мүлікті қайтаруды талап етуге құқылы…»
Егер мүлік өтеусіз негізде (мұрагерлік, сыйға тарту және т.б.) берілген болса, азамат мүлік сақталған жағдайда оны заттай қайтаруды талап етуге құқылы.
🔹 3-бөлім: Мұрагердің мүлікті сатуы
«Келген адамға төленбеген соманы талап ету құқығы өтеді…»
Егер мүлік сатылып, сатып алушы оның құнын толық төлемеген болса, төленбеген бөлігін алу құқығы келген азаматқа өтеді.
📌 Бұл норма, мысалы, бөліп төлеу, несиеге сатып алу немесе жартылай төлем жағдайларында қолданылады.
🔹 4-бөлім: Ақылы мәміле және азаматтың тірі екенін білу
«Егер мүлікті алған адам азаматтың тірі екенін білген болса, мүлікті қайтаруға міндетті…»
Егер мүлік ақылы мәміле бойынша (мысалы, сатып алу-сату шарты) берілсе және сатып алушы азаматтың тірі екенін білгені дәлелденсе, ол:
- мүлікті қайтаруға;
- ал егер мүлік жойылған немесе үшінші тұлғаға берілген болса — оның құнын өтеуге міндетті.
🔹 5-бөлім: Мүлікті иеліктен шығарған тұлғаның жауапкершілігі
«Азаматтың тірі екенін білген иеліктен шығарушы сатып алушымен бірге ортақ (солидарлық) жауапкершілікке тартылады…»
Егер мұрагер немесе өзге құқық мирасқоры азаматтың тірі екенін біле тұра мүлікті сатқан болса:
- ол сатып алушымен бірге солидарлық жауапкершілікке тартылады;
- екеуі де мүлікті қайтаруға немесе оның құнын өтеуге міндетті.
📌 Бұл норманың мақсаты — өлді деп жариялау фактісін жеке пайда үшін теріс пайдаланудың алдын алу.
🔹 6-бөлім: Мемлекетке өткен мүлік
«…мүлікті өткізуден алынған сома қайтарылады…»
Егер мүлік мұрагерлері болмағандықтан мемлекетке өткен (иесіз қалған мұра) және кейін сатылған болса, келген азаматқа:
- мүлікті сатудан түскен сома,
- төлем жасалған күнгі нарықтық құнын ескере отырып қайтарылады.
📌 Бұл инфляция мен бағаның өсуін ескеріп, нақты өтемақы төлеуге мүмкіндік береді.
📚 5. Байланысты нормалар
| Норма | Мазмұны |
|---|---|
| ҚР АК, 31-бап | Азаматты өлді деп жариялау |
| ҚР АК, 1046, 1084-баптар | Мұраның ашылуы, мүлікті қайтару |
| ҚР Неке және отбасы кодексі, 17-бап | Азамат өлді деп танылған жағдайда некенің тоқтатылуы |
| ҚР АПК, 323-бап | Азаматты өлді деп жариялау туралы шешімді жою |
| «Мемлекеттік мүлік туралы» ҚР Заңы | Иесіз қалған мүлікті басқару тәртібі |
🧾 6. Сот тәжірибесінен мысалдар
🔹 Мысал 1: Шығыс Қазақстан, 2021 жыл
Азамат 2015 жылы аңшылық кезінде жоғалып, өлді деп танылған. 2020 жылы тірі оралған. Мұрагерлер үйді сатып жіберген. Сот мүлікті сатудан түскен, бірақ төленбеген бөлігін қайтару туралы талапты қанағаттандырды.
🔹 Мысал 2: Алматы, 2023 жыл
Әйел су тасқынынан кейін өлді деп танылған. Оның пәтері мемлекетке өтіп, аукцион арқылы сатылған. 2022 жылы қайтып келгеннен кейін оған пәтердің сол кездегі нарықтық құны бойынша өтемақы төленген.
⚠️ 7. Түсіндіру мәселелері мен даулар
| Сұрақ | Түсіндірме |
|---|---|
| Келгеннен кейін 10 жылдан соң мүлікті қайтаруды талап етуге бола ма? | Иә, заңда мерзім белгіленбеген, егер мүлік сақталған болса |
| Сатып алушының азаматтың тірі екенін білгенін қалай дәлелдеуге болады? | Куәгерлердің айғақтары, хат алмасу, әлеуметтік желілер, телефон қоңыраулары |
| Егер мүлік жойылған болса не істеу керек? | Соттағы қарау кезіндегі нарықтық құн бойынша өтемақы талап ету |
🌍 8. Халықаралық тәсілдер
✅ Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын қорғау туралы конвенция (ЕСПЧ, 8-бап, 1-хаттама):Құқықтық мәртебе қалпына келтірілген жағдайда тұлғаның жеке басы мен мүлкін қалпына келтіру құқығын таниды.
✅ UNIDROIT қағидаттары (мұрагерлік және адал ниетті сатып алушылар туралы):Келген меншік иесінің құқықтарын қорғауды, сонымен қатар адал әрекет еткен үшінші тұлғалардың мүдделерінің теңгерімін сақтауды ұсынады.
✅ 9. Қорытынды
ҚР Азаматтық кодексінің 32-бабы қате түрде өлді деп танылған тұлғаның құқықтарын қалпына келтірудің маңызды кепілі болып табылады. Ол:
- сот шешімін жоюды қамтамасыз етеді;
- мүліктік және жеке құқықтарды қалпына келтіреді;
- мүлікті қайтаруда сараланған тәсілді қолданады (ақылы/өтеусіз, адал/адал емес);
- мүлік жойылған немесе мемлекетке өткен жағдайларды да реттейді.
🔹 Бұл норма — әділеттілік, азаматтық айналымның тұрақтылығы және жеке тұлғаны қорғау арасындағы тепе-теңдіктің көрінісі.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
