Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 216-бабына түсініктеме. Жұмыстарды нақты орындамай, қызметтерді көрсетпей, тауарларды жөнелтпей шот-фактура жазып беру әрекеттерін жасау
1. Мүліктік пайда табу мақсатында жұмыстарды нақты орындамай, қызметтерді көрсетпей, тауарларды жөнелтпей шот-фактура жазып беру әрекеттерін жасаған, бұл азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтіруге әкеп соққан жеке кәсіпкерлік субъектісінің әрекеттері —
үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген іс-әрекеттің:
1) бірнеше рет;
2) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;
3) 2018 жылғы 12 шілдедегі № 180-VI ҚР Заңына сәйкес алып тасталған;
4) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның, не лауазымды адамның, не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамның өз қызмет бабын пайдалануымен ұштасқан жағдайда;
5) 2017 жылғы 3 шілдедегі № 84-VI ҚР Заңына сәйкес алып тасталған.
жасалуы —
бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, мүлкін тәркілеумен, ал 4) тармағында көзделген жағдайларда белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып жазаланады.
3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттерді қылмыстық топ жасаған не аса ірі залал келтірген жағдайда,
мүлкін тәркілеумен, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып немесе онсыз жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қарастырылып отырған қылмыстың қоғамдық қауіптілігі экономикалық қызмет негіздерінің бұзылуынан көрінеді, бұл ретте жымқыру (мысалы, алаяқтық нысанында) әрекеттері жасалып, соның салдарынан азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтіріледі.
Қылмыстың объектісі — заңға негізделген кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға байланысты қоғамдық қатынастар.
Шот-фактура деп, егер осы бапта өзгеше белгіленбесе, қосылған құн салығын төлеушілердің барлығы үшін міндетті құжат түсініледі. Электрондық түрде жазып берілетін шот-фактураны қоспағанда, шот-фактураның нысанын салық төлеуші осы баптың ережелерін ескере отырып, дербес айқындайды. Шот-фактура қағаз жеткізгіште немесе электрондық түрде жазып беріледі.
Шот-фактурада ақша қаражатының сомасы және фактуралық бөлік (бухгалтерлік есеп туралы ақпарат) қамтылады. Бұл құжат аса маңызды, өйткені ҚҚС-тың ұсынылған сомаларын есепке жатқызуға негіз болып табылады. ҚҚС төлеушілер болып табылатын барлық ұйымдар мен кәсіпорындар шот-фактуралар жазып беруге міндетті.
Қарастырылып отырған қылмыс жасалған кезде шот-фактура жұмыстарды нақты орындамай, қызметтерді көрсетпей, тауарларды жөнелтпей жазып беріледі.
ҚР Азаматтық кодексінің 147-бабына сәйкес мәмілелер деп азаматтар мен заңды тұлғалардың азаматтық құқықтар мен міндеттерді белгілеуге, өзгертуге немесе тоқтатуға бағытталған әрекеттері түсініледі.
ҚР Азаматтық кодексінің 683-бабына сәйкес өтелмелі қызмет көрсету шарты бойынша орындаушы тапсырыс берушінің тапсырмасы бойынша қызмет көрсетуге (белгілі бір әрекеттерді жасауға немесе белгілі бір қызметті жүзеге асыруға), ал тапсырыс беруші осы қызметтерге ақы төлеуге міндеттенеді.
ҚР Азаматтық кодексінің 462-бабында тауарларды жеткізуді жеткізушінің тауарларды шарт бойынша сатып алушыға немесе шартта алушы ретінде көрсетілген тұлғаға жөнелту (беру) арқылы жүзеге асыратыны көзделген.
Объективтік жағынан қылмыс мүліктік пайда табу мақсатында жұмыстарды нақты орындамай, қызметтерді көрсетпей, тауарларды жөнелтпей шот-фактура жазып беру әрекеттерін жасаған және бұл азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтірген жеке кәсіпкерлік субъектісінің әрекеттерімен сипатталады.
ҚР Жоғарғы Сотының 2020 жылғы 24 қаңтардағы «Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша заңнаманы соттардың қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 13-тармағына сәйкес қылмыстық істерді қарау кезінде жеке кәсіпкерлік субъектілерінің шот-фактураны жұмыстарды нақты орындамай, қызметтерді көрсетпей, тауарларды жөнелтпей жазып бергені дәлелденуге тиіс. Сот жеке кәсіпкерлік субъектісінде жұмыстарды орындауға және қызметтерді көрсетуге қажетті меншігінде немесе жалдау құқығында не өзге де негіздер бойынша иелігінде тиісті активтердің, ғимараттардың, көлік құралдарының, сондай-ақ материалдық және еңбек ресурстарының болуын растайтын дәлелдемелерді зерттеуге міндетті. Егер жеке кәсіпкерлік субъектісі қызметтерді мердігерді тарту арқылы көрсеткен болса, мұндай қызметтердің тікелей орындаушы тарапынан көрсетілгенін растайтын дәлелдемелер зерттелуге және бағалануға тиіс.
Егер мәміленің нысанасы тауарлар болса, онда олардың өндірілгенін немесе үшінші тұлғалардан сатып алынғанын растайтын құжаттарды, оның ішінде тауарды сатып алу және өткізу үшін ақы төленгенін растайтын құжаттарды зерттеу қажет.
Тауарды жөнелтуге байланысты көлік шығындарын растайтын құжаттар да зерттеу және бағалау нысанасы болуы мүмкін.
Бірыңғай пиғылмен қамтылған, жұмыстарды нақты орындамай, қызметтерді көрсетпей, тауарларды жөнелтпей бірнеше шот-фактура жазып беру бір жалғасқан қылмысты құрайды.
Әртүрлі контрагенттерге бірнеше жалған шот-фактура жазып беру әрекеттерін қылмыстық қудалау органы бір жалғасқан қылмыстық құқық бұзушылық ретінде саралаған жағдайда, соттар кінәлі адамның бірыңғай пиғылының болуын тексеруге тиіс. Ал егер аталған әрекеттер бірыңғай пиғылмен байланысты болмаса және бірнеше рет жасалу белгісін құраса, әрбір контрагентке қатысты залал сомасы ҚР ҚК 3-бабының 38) тармағында көрсетілген мөлшерге жетпеген жағдайда, сотталушының әрекеттері әкімшілік құқық бұзушылық ретінде саралануға тиіс.
ҚР Жоғарғы Сотының «Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша заңнаманы соттардың қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 16-тармағына сәйкес соттар ҚР ҚК-нің 216-бабы бойынша айыптау үкімін шығарған немесе іс бойынша іс жүргізуді ақтамайтын негіз бойынша тоқтату туралы қаулы қабылдаған кезде, жалған шот-фактурамен расталған мәміле ҚР Азаматтық кодексінің 158-бабының 2-тармағына сәйкес маңызсыз болып табылатынын ескеруге тиіс. Салық органдарының жалған шот-фактуралармен расталған мәмілелерді даулау туралы талап қоюлары талап етілмейді. Тиісті салық сомаларын қосымша есептеу салық органы тарапынан заңды күшіне енген айыптау үкімінің немесе жұмыстарды нақты орындамай, қызметтерді көрсетпей, тауарларды жөнелтпей шот-фактуралар жазып беру жөніндегі тұлғаның құқыққа қайшы әрекеттеріне құқықтық баға берілген, іс бойынша іс жүргізуді ақтамайтын негіз бойынша тоқтату туралы қаулының негізінде жүзеге асырылады.
Егер жалған шот-фактураларды жазып беру әрекеттері экономикалық қызмет саласындағы басқа да қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасаумен ұштасса, онда ҚР ҚПК-нің 24 және 113-баптарының талаптарына сәйкес іс бойынша контрагенттердің жалған шот-фактураларды пайдалану мән-жайлары, оларды жазып беруге қатысуы, сондай-ақ жалған шот-фактураны жазып берген жеке кәсіпкерлік субъектісінің экономикалық және өзге де қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасауға қатысуы анықталып, оларға баға берілуге тиіс.
Жұмыстарды нақты орындамай, қызметтерді көрсетпей, тауарларды жөнелтпей шот-фактуралар жазып беру әрекеттерін жасау нәтижесінде келтірілген залал деп контрагенттің төлеуден жалтарған салықтары мен басқа да міндетті төлемдерінің сомасы немесе кредиттің, кірістің, жымқырылған қаражаттың, мүліктік пайданың сомасы танылады.
Төленбеген салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің сомасы дәлелдемелер жиынтығының, оның ішінде салықтық тексеру актісінің, маманның (сарапшының) қорытындысының және басқа да дәлелдемелердің негізінде айқындалады.
Егер азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі немесе аса ірі залал келтіру түріндегі зардаптар кінәлі адамға байланысты емес мән-жайлар бойынша туындамаса, жеке кәсіпкерлік субъектісінің жалған шот-фактураны жазып беру кезінде азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі немесе аса ірі залал келтіру арқылы мүліктік пайда табу мақсаты болғаны дәлелденген жағдайда, оның әрекеттері ҚР ҚК-нің 216-бабында көзделген қылмысты жасауға оқталу ретінде саралануға тиіс.
ҚР Жоғарғы Сотының 2017 жылғы 29 маусымдағы «Салық заңнамасын қолданудың сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 6-тармағында да жеке кәсіпкерлік субъектісінің мүліктік пайда табу мақсатында жұмыстарды нақты орындамай, қызметтерді көрсетпей, тауарларды жөнелтпей шот-фактура жазып беру әрекеттерін жасауы, бұл азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтіруге әкеп соққан жағдайда, ҚР ҚК-нің 216-бабы бойынша қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғатыны айтылған.
Салық төлеушінің жалған шот-фактураны жазып беруі, атап айтқанда, ҚҚС бойынша тіркеу есебінде тұрмаған төлеуші жазып берген, сондай-ақ іс жүзінде жұмыстарды орындамайтын, қызметтерді көрсетпейтін, тауарларды жөнелтпейтін және құрамында қосылған құн салығының сомасы бар шот-фактураны жазып беруі, қылмыстық құқық бұзушылық белгілері болмаған жағдайда, әкімшілік жауаптылыққа әкеп соғады. Бұл ретте бастапқы мәтіндегі бап нөмірі анық оқылмайды.
Қылмыс құрамы бойынша материалдық болып табылады, аталған қылмыс азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтірілген жағдайда аяқталған деп танылады. ҚР ҚК-нің 3-бабының 38) тармағына сәйкес ірі залал деп азаматқа екі мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшерде келтірілген залалды не ұйымға немесе мемлекетке жиырма мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшерде келтірілген залалды түсіну қажет.
ҚР ҚК-нің осы нормасы бойынша қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін кінәлі адамның әрекеті мен ірі залал түріндегі туындаған зардаптың арасындағы себепті байланысты анықтау міндетті болып табылады.
Қылмыстың субъектілері — жеке кәсіпкерлік субъектілері. Оларға кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын азаматтар, қандастар, резидент еместер, азаматтығы жоқ адамдар, сондай-ақ мемлекеттік емес коммерциялық заңды тұлғаларда басқару функцияларын орындайтын адамдар жатады. Жеке кәсіпкерлік субъектісі болып табылмайтын және ҚР ҚК-нің 216-бабында көзделген әрекетті жасауға қатысқан адам қылмысты ұйымдастырушы, айдап салушы немесе көмектесуші ретінде тиісінше қылмыстық жауаптылыққа тартылады.
Субъективтік жағынан қарастырылып отырған қылмыс қасақана жасалады. Кінәлі адам жұмыстарды нақты орындамай, қызметтерді көрсетпей, тауарларды жөнелтпей шот-фактуралар жазып беріп отырғанын сезінеді және осылай әрекет етуді қалайды.
Осы қылмыс құрамының субъективтік жағының міндетті белгісі — мүліктік пайда табу мақсатының болуы.
Мүліктік пайда табу деп тұлғаның азаматтық құқық объектілерімен жасайтын, өз мүлкін үнемдеу, пайда табу немесе материалдық шығындардан құтылу арқылы мүліктік игіліктер алуға бағытталған мүліктік сипаттағы әрекеттері танылады. Мүліктік пайда алған кезде адам көбінесе мүлікке ие болмайды, керісінше материалдық шығындардан құтылады және пайда табады. Басқаша айтқанда, кінәлі адам әдеттегі жағдайларда өзінің мүлкін жұмсауға немесе мүліктік игіліктерді көбейту не олардың сапасын жақсарту үшін өзінің (немесе өзіне жақын адамдардың) белгілі бір еңбегін жұмсауға әкеп соқтыратын әрекеттерді жасайды. Алайда белгілі бір әрекеттер кінәлі адам үшін материалдық шығындарсыз жүзеге асырылатындықтан, ол өзгенің есебінен өзінің мүліктік қорын үнемдейді.
ҚР ҚК-нің 216-бабының 2-бөлігі бойынша дәл сол әрекеттер бірнеше рет; адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен; мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның, не лауазымды адамның, не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамның өз қызмет бабын пайдалануымен ұштасқан жағдайда жасалғаны үшін жауаптылық туындайды.
Жұмыстарды нақты орындамай, қызметтерді көрсетпей, тауарларды жөнелтпей шот-фактура жазып берудің бірнеше рет жасалуы деп ҚР ҚК-нің 216-бабында немесе 216-баптың бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп әрекетті жасау түсініледі. Бірыңғай пиғылмен байланысты емес екі немесе одан да көп әрекетті жасау қылмыстардың бірнеше рет жасалуын құрайды және ҚР ҚК-нің 216-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша саралануға жатады. Егер бұрын жасалған қылмыс үшін адам сотталған болса немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылған болса, қарастырылып отырған қылмыс бірнеше рет жасалған деп танылмайды.
Жұмыстарды нақты орындамай, қызметтерді көрсетпей, тауарларды жөнелтпей шот-фактура жазып беруді алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобының жасауы деп қылмысты бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан адамдар қатысқан әрекеттер түсініледі.
ҚР ҚК-нің 3-бабының 27) тармағына сәйкес мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам деп ҚР мемлекеттік қызмет туралы заңнамасына сәйкес мемлекеттік қызметші, мәслихат депутаты танылады.
ҚР ҚК-нің 3-бабының 28) тармағына сәйкес мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамдарға мыналар жатады: жергілікті өзін-өзі басқару органдарына сайланған адам; ҚР Президенттігіне, ҚР Парламентінің немесе мәслихаттардың депутаттығына, аудандық маңызы бар қалалардың, кенттердің, ауылдардың, ауылдық округтердің әкімдігіне, сондай-ақ жергілікті өзін-өзі басқарудың сайланбалы органының мүшелігіне заңда белгіленген тәртіппен кандидат ретінде тіркелген азамат; еңбекақысы ҚР мемлекеттік бюджетінің қаражатынан төленетін, жергілікті өзін-өзі басқару органында тұрақты немесе уақытша жұмыс істейтін қызметші; мемлекеттік ұйымда немесе квазимемлекеттік сектор субъектісінде басқарушылық функцияларды орындайтын адам, сондай-ақ мемлекеттік сатып алуды қоса алғанда, сатып алуды ұйымдастыру және өткізу жөнінде шешім қабылдауға уәкілеттік берілген не ҚР мемлекеттік бюджеті мен Ұлттық қорының қаражаты есебінен қаржыландырылатын жобаларды іріктеу мен іске асыруға жауапты, көрсетілген ұйымдарда дербес құрылымдық бөлімше басшысынан төмен емес лауазымды атқаратын адам; ҚР Ұлттық Банкінің және оның ведомстволарының қызметшілері; ҚР әуе кеңістігін пайдалану және авиация қызметі туралы заңнамаға сәйкес әрекет ететін азаматтық авиация саласындағы уәкілетті ұйымның қызметшілері; қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу, бақылау және қадағалау жөніндегі уәкілетті органның қызметшілері.
ҚР ҚК-нің 3-бабының 26) тармағына сәйкес лауазымды адам деп мемлекеттік органдарда, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында, сондай-ақ ҚР Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында тұрақты, уақытша немесе арнаулы өкілеттік бойынша билік өкілінің функцияларын жүзеге асыратын не ұйымдастырушылық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды орындайтын адам танылады.
ҚР ҚК-нің 3-бабының 16) тармағына сәйкес жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам деп мемлекеттің функциялары мен мемлекеттік органдардың өкілеттіктерін тікелей орындау үшін ҚР Конституциясында, конституциялық және өзге де заңдарында белгіленген лауазымды атқаратын адам, оның ішінде Парламент депутаты, судья, сондай-ақ ҚР мемлекеттік қызмет туралы заңнамасына сәйкес «А» корпусының саяси мемлекеттік лауазымын немесе әкімшілік мемлекеттік лауазымын атқаратын адам танылады.
ҚР ҚК-нің 216-бабының 3-бөлігінде ҚР ҚК-нің аталған бабының 1 немесе 2-бөліктерінде көзделген әрекеттерді қылмыстық топтың жасағаны немесе аса ірі залал келтіргені үшін жауаптылық белгіленеді.
ҚР ҚК-нің 31-бабының 3-бөлігіне сәйкес қылмыс ұйымдасқан топ, қылмыстық ұйым, қылмыстық қоғамдастық, трансұлттық ұйымдасқан топ, трансұлттық қылмыстық ұйым, трансұлттық қылмыстық қоғамдастық, террористік топ, экстремистік топ, банда немесе заңсыз әскерилендірілген құралым жасаған жағдайда, ол қылмыстық топ жасаған қылмыс деп танылады.
ҚР ҚК-нің 216-бабында көзделген аса ірі залал — азаматқа бес мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшерде келтірілген залал немесе ұйымға не мемлекетке елу мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшерде келтірілген залал (ҚР ҚК-нің 3-бабының 3) тармағы).
ҚР ҚК-нің 216-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмысқа жатады.
ҚР ҚК-нің 216-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік қаулы Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер, даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
