Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 342-бабына түсініктеме. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың режимін бұзу

1. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың режимін бұзу, егер бұл елеулі залал келтіруге әкеп соқса, —

жүз жиырма айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не жүз жиырма сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не отыз тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз, мүлкі тәркіленіп.

2. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда мемлекеттік табиғи-қорық қоры объектілерін қасақана бүлдіру немесе жою, егер бұл елеулі залал келтіруге әкеп соқса, —

үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз, мүлкі тәркіленіп.

1-бөлік — қылмыстық теріс қылық, 2-бөлік — қылмыс болып табылатын ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың режимін бұзудың қоғамдық қауіптілігі экологиялық қауіпсіздікке нұқсан келтірумен, ерекше қорғалатын табиғи аумақтардағы орман және жануарлар дүниесіне елеулі зиян келтірумен сипатталады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың режимімен қамтамасыз етілетін экологиялық қауіпсіздік болып табылады.

Ерекше экологиялық, ғылыми және мәдени құндылығы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мен олардың аумағында орналасқан қоршаған орта объектілері Қазақстан Республикасының ұлттық байлығы болып табылады.

«Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» ҚР Заңының 1-бабының 3) тармақшасына сәйкес, ерекше қорғалатын табиғи аумақ — өздерінде мемлекеттік табиғи-қорық қорының табиғи кешендері мен объектілері орналасқан, ерекше қорғау режимі белгіленген жер, су объектілері учаскелері және олардың үстіндегі әуе кеңістігі.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды қорғау — ерекше қорғалатын табиғи аумақта Қазақстан Республикасының ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы заңнамасын бұзушылықтарды анықтау және жолын кесу, өрттердің алдын алу, оларды анықтау және жою мақсатында жүргізілуі мүмкін іс-шаралар кешені («Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» Заңның 1-бабының 5) тармақшасы).

Объективтік жағынан қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық елеулі залал келтіруге әкеп соққан ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың режимін бұзудан көрінеді.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың режимін бұзу деп тиісті заңнамалық және заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілермен тікелей тыйым салынған әрекеттерді жасау түсініледі. Атап айтқанда, қорық аумағына кіру, ұлттық парктердің қорықтық аймақтарында шаруашылық қызметті жүзеге асыру, пайдалы қазбаларды барлау және өндіру, ұлттық парктердің аумақтарында құрылыс салу үшін бау-бақша және саяжай учаскелерін беру, ұлттық парктің жұмыс істеуіне байланысты емес механикаландырылған көлік құралдарының қозғалысы мен тұрақтауы және т.б.

Аймақтарға бөлу түріне байланысты бүкіл ерекше қорғалатын табиғи аумақта немесе оның арнайы бөлінген аймақтары мен учаскелерінде қорғау режимінің мынадай түрлері енгізіледі:

қорықтық режим — шаруашылық қызметтің кез келген түріне, сондай-ақ мемлекеттік табиғи-қорық қорының табиғи кешендері мен объектілерінің табиғи жай-күйін бұзатын өзге де қызметке тыйым салуды көздейтін режим;

тапсырыстық режим — шаруашылық және өзге де қызметтің жекелеген түрлеріне толық тыйым салуды немесе оларды жылдың маусымдары бойынша белгілі бір мерзімге не мерзімсіз шектеуді көздейтін режим;

реттелетін шаруашылық қызмет режимі — табиғи кешендерді шектеулі пайдалануды, сондай-ақ жер учаскелерінің меншік иелері мен жер пайдаланушылардың мемлекеттік табиғи-қорық қорының табиғи кешендері мен объектілеріне зиянды әсер етпейтін тәсілдер мен әдістерді қолдана отырып, дәстүрлі шаруашылық қызмет түрлерін жүргізуін көздейтін режим («Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» Заңның 28-бабы).

ҚР ҚК 342-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың міндетті белгісі ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың режимін бұзу нәтижесінде елеулі залал келтіру болып табылады.

ҚР ҚК 342-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылық құрамы елеулі залал келтірілген жағдайда материалдық құрам болып есептеледі және қылмыстық құқық бұзушылық елеулі залал келтірілген сәттен бастап қана аяқталған болып саналады. «Елеулі залал» ұғымы ҚР ҚК 335-бабы 1-бөлігінің 1) тармақшасына берілген түсініктемеде қарастырылған.

Қылмыстық теріс қылықтың субъективтік жағы жанама қасақаналық түріндегі кінәнің қасақана нысанымен сипатталады. Тұлға өзінің әрекеттерімен ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда белгіленген режимді бұзатынын сезінеді, елеулі залал келтіруді тілемейді, бірақ өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне осындай аумақтарда елеулі залал келтіруіне саналы түрде жол береді не осы салдардың туындауына немқұрайлы қарайды.

Субъективтік жағынан қылмыстық теріс қылық тікелей қасақаналықпен де жасалуы мүмкін. Тікелей қасақаналық тұлға өзінің әрекеттерімен ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың режимін бұзатынын сезінген, мысалы, қорық аумағында мекендейтін жануарды аулаған және т.б. жағдайларда, қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала білген және олардың туындауын қалаған кезде орын алады.

Қылмыстық құқық бұзушылық диспозициясында уәждер мен мақсаттар субъективтік жақтың міндетті белгілері ретінде көрсетілмеген, алайда кінәлі тұлғаға жаза мөлшерін айқындау үшін олар міндетті түрде анықталуға тиіс.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚР ҚК 342-бабының 2-бөлігі ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда мемлекеттік табиғи-қорық қоры объектілерін қасақана бүлдіру немесе жою, егер бұл елеулі залал келтіруге әкеп соқса, сол үшін жауаптылықты көздейді.

«Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» ҚР Заңының 1-бабының 14) тармақшасына сәйкес, мемлекеттік табиғи-қорық қоры — табиғи эталондар, бірегей және реликті объектілер, генетикалық резерв, ғылыми зерттеулер, ағарту, білім беру, туризм және рекреация нысандары ретінде ерекше экологиялық, ғылыми, тарихи-мәдени және рекреациялық құндылығы бар, мемлекет қорғауына алынған қоршаған орта объектілерінің жиынтығы.

Мемлекеттік табиғи-қорық қорының объектілері — геологиялық, гидрогеологиялық, гидрологиялық, зоологиялық, ботаникалық және ландшафтық объектілер мен олардың кешендері, мемлекеттік орман қорының ерекше құнды екпелері, сулы-батпақты алқаптар, негізгі орнитологиялық аумақтар, бірегей табиғи су объектілері немесе олардың учаскелері, өсімдіктер мен жануарлардың сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген түрлері, ерекше экологиялық, ғылыми, тарихи-мәдени және рекреациялық маңызы бар өсімдіктер дүниесінің бірегей жеке объектілері (аталған Заңның 1-бабының 15) тармақшасы).

Мемлекеттік табиғи қорық — аумағында табиғи процестер мен құбылыстардың табиғи барысын, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі объектілерін, өсімдіктер мен жануарлардың жекелеген түрлері мен қауымдастықтарын, типтік және бірегей экологиялық жүйелерді сақтау, зерделеу және оларды қалпына келтіру мақсаты болып табылатын табиғат қорғау және ғылыми мекеме мәртебесіне ие ерекше қорғалатын табиғи аумақ (аталған Заңның 39-бабының 1-тармағы). Мемлекеттік табиғи қорықтың бүкіл аумағында қорықтық қорғау режимі белгіленеді.

Мемлекеттік ұлттық табиғи парк — биологиялық және ландшафтық әртүрлілікті сақтауға, ерекше экологиялық, ғылыми, тарихи-мәдени және рекреациялық құндылығы бар мемлекеттік табиғи-қорық қорының бірегей табиғи кешендері мен объектілерін табиғат қорғау, экологиялық-ағарту, ғылыми, туристік және рекреациялық мақсаттарда пайдалануға арналған табиғат қорғау және ғылыми мекеме мәртебесіне ие ерекше қорғалатын табиғи аумақ (Заңның 44-бабының 1-тармағы). Мемлекеттік ұлттық табиғи парктердің аумағында мынадай аймақтар бөлінеді:

қорықтық режим аймағы;

экологиялық тұрақтандыру аймағы;

туристік және рекреациялық қызмет аймағы;

шектеулі шаруашылық қызмет аймағы.

Осы аймақтардың әрқайсысын пайдалануға қойылатын талаптар «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» Заңның 45 және 48-баптарында көрсетілген.

Мемлекеттік табиғи резерват — табиғи және тарихи-мәдени объектілермен байланысты биологиялық әртүрлілікті қорғауға, сақтауға, қалпына келтіруге және қолдауға арналған құрлықтағы және судағы экологиялық жүйелерді қамтитын табиғат қорғау және ғылыми мекеме мәртебесіне ие ерекше қорғалатын табиғи аумақ (аталған Заңның 50-бабының 1-бөлігі). Мемлекеттік табиғи резерваттың аумағы қорғау мен пайдаланудың әртүрлі режимдері белгіленген аймақтарға бөлінеді (50-баптың 3-бөлігі, аталған Заңның 51, 52, 53-баптары).

Мемлекеттік зоологиялық парк — жануарлардың типтік, сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген түрлерінің генофондын сақтау және оларды жасанды орта жағдайында өсіру үшін, сондай-ақ мәдени-ағартушылық, ғылыми, оқу және табиғат қорғау қызметіне арналған табиғат қорғау және ғылыми ұйым мәртебесіне ие ерекше қорғалатын табиғи аумақ (аталған Заңның 54-бабының 1-тармағы). Мемлекеттік зоологиялық парктерде қорғау мен пайдаланудың әртүрлі режимдері белгіленген аймақтар бөлінеді (аталған Заңның 55, 56, 57-баптары).

Мемлекеттік ботаникалық бақ — өсімдіктер дүниесін, оның ішінде сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген өсімдіктер түрлерін қорғау, сақтау, молықтыру және пайдалану бойынша зерттеулер мен ғылыми әзірлемелер жүргізуге арналған табиғат қорғау және ғылыми ұйым мәртебесіне ие ерекше қорғалатын табиғи аумақ (Заңның 58-бабы). Бөлінетін аймақтар мен қорғау және пайдалану режимдері туралы аталған Заңның 59, 60, 61-баптарында көрсетілген.

Мемлекеттік дендрологиялық парк — ағаш және бұта тұқымдастарын қорғауға, сақтауға, молықтыруға және пайдалануға арналған, аймақтар бойынша қорғау режимдерінің түрлері белгіленген табиғат қорғау және ғылыми ұйым мәртебесіне ие ерекше қорғалатын табиғи аумақ (аталған Заңның 62-бабы). Мемлекеттік дендрологиялық парктерде олардың мақсаты мен қорғау режимінің түрі ескеріле отырып, мемлекеттік ботаникалық бақтардағыдай аймақтар бөлінеді.

Мемлекеттік табиғат ескерткіші — мемлекеттік табиғи-қорық қоры объектілеріне жатқызылған, экологиялық, ғылыми, мәдени және эстетикалық тұрғыдан құнды жекелеген бірегей, орны толмас табиғи кешендерді, сондай-ақ табиғи және жасанды жолмен пайда болған объектілерді қамтитын ерекше қорғалатын табиғи аумақ (Заңның 64-бабы). Мемлекеттік табиғат ескерткіштерін құру тәртібі мен оларды қорғау режимі «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» Заңның 65, 66-баптарында көзделген.

Мемлекеттік табиғи қаумал — мемлекеттік табиғи-қорық қорының бір немесе бірнеше объектілерін сақтау және молықтыруға арналған, қаумалдық режимі немесе реттелетін шаруашылық қызмет режимі белгіленген ерекше қорғалатын табиғи аумақ (аталған Заңның 57-бабы). Мемлекеттік табиғи қаумалдардың түрлерге бөлінуі, оларды құру ерекшеліктері, қорғау және пайдалану режимі жоғарыда аталған Заңның 67-бабының 2-тармағында, 68, 69-баптарында көзделген.

Мемлекеттік қорық аймағы — мемлекеттік табиғи қорықтарды, мемлекеттік ұлттық табиғи парктерді, мемлекеттік табиғи резерваттарды құру үшін резервке алынған жер учаскелері мен акваторияларда мемлекеттік табиғи-қорық қоры объектілері мен биологиялық әртүрлілікті сақтау және қалпына келтіруге арналған, қорғаудың сараланған режимдері белгіленген ерекше қорғалатын табиғи аумақ (Заңның 70-бабы). Мемлекеттік қорық аймақтарын құру, қорғау және пайдалану тәртібі аталған Заңның 71, 72, 73-баптарында көзделген.

Мемлекеттік орман қорының ерекше құнды екпелеріне ерекше құнды орман алқаптары, орман жеміс екпелері, тоғайлы және субальпілік ормандар алқаптары жатады. Олар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың құрамына енгізілуі немесе ерекше қорғалатын орман аумақтарының мынадай санаттарына кіруі мүмкін:

ғылыми маңызы бар орман учаскелері, оның ішінде орманның генетикалық резерваттары;

жаңғақ кәсіпшілігі аймақтары;

субальпілік ормандар.

Мемлекеттік орман қорының ерекше құнды екпелері учаскелерінде «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» Заңға және ҚР орман заңнамасына сәйкес оларды қорғау мен пайдалану үшін қорықтық немесе қаумалдық режим белгіленеді (Заңның 74-бабы).

Бүлдіру деп көрсетілген объектілердің едәуір бөлігін бұзудың кез келген түрі түсініледі, оның нәтижесінде оларды қалпына келтіру арқылы ғана пайдалануға жарамды күйге келтіруге болады.

Жою деп жоғарыда аталған объектілерді толық құрту, оларды бұдан әрі өз мақсаты бойынша пайдалануға болмайтын жағдайға жеткізу түсініледі.

Осы қылмыстық құқық бұзушылықтың міндетті белгісі елеулі залал келтіру болып табылады (бұл ұғым ҚР ҚК 335-бабы 1-бөлігінің 1) тармақшасын талдау кезінде қарастырылған ұғымға ұқсас).

ҚР ҚК 342-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс құрамы да материалдық құрам болып танылады және елеулі залал келтірілген жағдайда ғана аяқталған қылмыс болып есептеледі.

ҚР ҚК 342-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстың субъективтік жағы кінәнің қасақана нысанымен (тікелей немесе жанама қасақаналық) сипатталады. Қылмысты саралау үшін қылмыстың уәждері маңызды емес, алайда олар кінәлі тұлғаға жаза тағайындау кезінде сотпен ескеріледі.

Қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚР ҚК 342-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

ҚР ҚК 342-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар