Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 359-бабына түсініктеме. Әуе, теңіз немесе өзен кемесін басқару құқығы жоқ адамды оны басқаруға жіберу

1. Лауазымды адамның не әуе, теңіз немесе өзен кемесінің меншік иесінің немесе иеленушісінің осы кемені басқару құқығы жоқ адамды оны басқаруға жіберуі, егер бұл әрекет абайсызда адамның денсаулығына ауырлығы орташа зиян келтіруге әкеп соқса, —

екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға не екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

2. Абайсызда адамның денсаулығына ауыр зиян келтіруге әкеп соққан дәл сол әрекет —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.

3. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, абайсызда адам өліміне әкеп соққан әрекет —

үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.

4. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан әрекет —

бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1-бөлігі — қылмыстық теріс қылық, 2, 3 және 4-бөліктері — қылмыстар) әуе, теңіз немесе өзен кемесін басқару құқығы жоқ адамды осы көлік құралдарын басқаруға заңсыз жіберудің көлік құралдарының қозғалыс қауіпсіздігіне, адамдардың өмірі мен денсаулығына нақты қауіп төндіретіндігінде, сондай-ақ көбінесе қоршаған ортаға ірі материалдық залал келтіретіндігінде.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі әуе, теңіз немесе өзен көлік құралдарының қозғалысы немесе оларды пайдалану қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласында белгіленген қағидаларды сақтауға бағытталған қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша объект ретінде азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғауға кепілдік беретін қоғамдық қатынастар танылады.

ҚР ҚК-нің 358-бабындағы сияқты, қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасы әуе, теңіз немесе өзен кемелері болып табылады.

ҚР ҚК-нің 359-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағы лауазымды адамның не әуе, теңіз немесе өзен кемесінің меншік иесінің немесе иеленушісінің осы кемені басқару құқығы жоқ адамды оны басқаруға жіберуінен, егер бұл әрекет абайсызда адамның денсаулығына ауырлығы орташа зиян келтіруге әкеп соқса, көрініс табады.

1994 жылғы 21 қыркүйектегі «Көлік туралы» ҚР Заңының 16-бабына сәйкес, көлік құралын басқару құқығы тиісті біліктілігі бар және денсаулық жағдайы бойынша медициналық куәландырудан өтіп, белгіленген үлгідегі құжаттарды алған адамға беріледі.

Әуе, теңіз немесе өзен кемесін басқару құқығы жоқ кеме жүргізушісін кемені басқаруға жіберу деп лауазымды адамдардың, әуе, теңіз немесе өзен кемелерінің меншік иелерінің немесе иеленушілерінің мұндай кеме жүргізушісінің кемені басқаруына жол бермеу жөнінде шаралар қабылдамауынан көрініс тапқан әрекеттерін (әрекетсіздігін) түсіну керек (мысалы, белгіленген тәртіппен тиісті оқудан өтпеген және көлік құралын басқару құқығын беретін құжаты (куәлігі) жоқ адамға ұшуға, теңізге шығуға және басқа да осыған ұқсас әрекеттерге рұқсат (келісім) беру).

ҚР ҚК-нің 359-бабы бойынша әуе, теңіз немесе өзен кемесін басқару құқығы жоқ кеме жүргізушісі деп белгіленген тәртіппен тиісті оқудан өтпеген, кемені басқару құқығын беретін құжаты (куәлігі) және жарамдылығы туралы медициналық қорытындысы (сертификаты) жоқ адам танылады.

Әуе, теңіз немесе өзен кемесін басқаруға жіберу ерікті түрде жүзеге асырылғанын және адам өзі кемені басқаруға жіберген адамның әуе, теңіз немесе өзен кемесін басқару құқығы жоқ екенін алдын ала білгенін міндетті түрде анықтау қажет.

ҚР ҚК-нің 359-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық құрамға жатады. Әрекет қоғамдық қауіпті зардаптар туындаған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Заң шығарушы ҚР ҚК-нің 359-бабының 1-бөлігінде әуе, теңіз немесе өзен кемесін оны басқару құқығы жоқ адамның басқаруының қоғамдық қауіпті зардабы ретінде абайсызда адамның денсаулығына ауырлығы орташа зиян келтіруді, 2-бөлігінде — абайсызда адамның денсаулығына ауыр зиян келтіруді, 3-бөлігінде — абайсызда адам өлімін, 4-бөлігінде — абайсызда екі немесе одан да көп адамның өлімін көздеген.

Әрекет пен туындаған зиянды зардаптардың арасында себепті байланыс анықталуға тиіс. Әуе, теңіз немесе өзен кемесін басқару құқығы жоқ адамды көлік құралын басқаруға жіберу мен туындаған зиянды зардаптар арасындағы байланыстың жанама сипатта болатынын (ұшқыштың немесе кеме жүргізушісінің құқыққа қайшы әрекеттері арқылы) ескеру қажет. Сондықтан ҚР ҚК-нің 359-бабы бойынша жауаптылыққа тартудың міндетті шарты кінәлі адамның кемені басқаруға заңсыз жіберуінің арқасында ғана зиян келтірген адамның әрекеттері нақты мүмкін болған фактісін анықтау болып табылады. Мұндай байланыстың болмауы адамның ҚК-нің қарастырылып отырған бабы бойынша жауаптылығын жоққа шығарады.

ҚР ҚК-нің 359-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамының субъективтік жағы менмендік немесе немқұрайлылық түріндегі абайсыздық нысанындағы кінәмен сипатталады. Кінәлі адамның әуе, теңіз немесе өзен кемесін басқару құқығы жоқ кеме жүргізушісін кемені басқаруға жіберіп отырғанын сезінеді, ықтимал зиянды зардаптарды алдын ала болжайды, бірақ олардың туындамайтынына жеңілтектікпен сенеді не зиянды зардаптарды алдын ала болжамайды, алайда оларды алдын ала болжауға тиіс және болжай алатын жағдайда болады.

Егер көлік құралының лауазымды адамы, меншік иесі немесе иеленушісі өзі әуе, теңіз немесе өзен кемесін басқаруға жіберген кеме жүргізушісінің мұндай кемелерді басқару құқығы жоқ екенін білмесе және білуге мүмкіндігі болмаса, онда мұндай адамдардың ҚР ҚК-нің 359-бабы бойынша жауаптылығы жоққа шығарылады.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі — он алты жасқа толған, есі дұрыс, көлік құралының лауазымды адамы не меншік иесі немесе иеленушісі болып табылатын жеке тұлғалар.

ҚР ҚК-нің 359-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылыққа жатады.

ҚР ҚК-нің 359-бабының 2, 3 және 4-бөліктерінде көзделген әрекеттер онша ауыр емес қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар