Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 402-бабына түсініктеме. Сот заңсыз деп таныған ереуілге қатысуды жалғастыруға арандататын әрекеттер
1. Сот заңсыз деп таныған ереуілге қатысуды жалғастыруға жария түрде немесе бұқаралық ақпарат құралдарын не телекоммуникация желілерін пайдалана отырып шақыру, сол сияқты осы мақсатта жұмыскерлерді сатып алу –
екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.
2. Адамдардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтірген не жаппай тәртіпсіздіктерге әкеп соққан дәл сол іс-әрекеттер –
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не бес жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан екі жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.
ҚР ҚК-нің 402-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1-бөлігі – қылмыстық теріс қылық, 2-бөлігі – қылмыс) оның басқару органдарының қалыпты қызметіне қол сұғуымен сипатталады. Сот заңсыз деп таныған ереуілге қатысуды жалғастыруға арандататын әрекеттер жаппай тәртіпсіздіктерге ұласуы мүмкін, ал бұл өз кезегінде мемлекеттік билік және басқару органдарының қызметін тоқтатып, қоғамдық тәртіптің ауқымды бұзылуына, адам шығынына, мемлекетке, қоғамға және жеке тұлғаға елеулі экономикалық залал келтіруге әкеп соғуы мүмкін.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі – басқару органдарының (мемлекет пен оның аппаратының: заң шығарушы және атқарушы билік органдарының, сондай-ақ лауазымды адамдардың) қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар.
ҚР ҚК-нің 402-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағы сот заңсыз деп таныған ереуілге қатысуды жалғастыруға жария түрде немесе бұқаралық ақпарат құралдарын не телекоммуникация желілерін пайдалана отырып шақырудан, сол сияқты осы мақсатта жұмыскерлерді сатып алудан көрінеді.
Шақыру – басшылық идеяны білдіретін ұран, қысқа нысандағы үндеу.
Қатысу – қандай да бір істі бірлесіп орындау жөніндегі ортақ қызмет, ынтымақтастық.
ҚР Еңбек кодексінің 162-бабының 2-тармағына сәйкес, ереуіл – жұмыс берушімен ұжымдық еңбек дауында жұмыскерлердің әлеуметтік-экономикалық және кәсіптік талаптарын қанағаттандыру мақсатында жұмыстың толық немесе ішінара тоқтатылуы.
ҚР ҚК-нің 402-бабы бойынша қылмыстық жауаптылықтың міндетті шарты ереуілдің сотпен заңсыз деп танылуы болып табылады.
ҚР Еңбек кодексінің 176-бабында ереуілдердің қандай жағдайларда заңсыз деп танылатыны көрсетілген (бұл туралы ҚР ҚК-нің 401-бабына берілген түсініктемеден толығырақ қараңыз).
Ереуілге қатысуды жалғастыруға шақыру деп, біріншіден, өз қатысуын білдіруге, екіншіден, басқалардың назарын аударуға, оларға заңсыз ереуілге қатысуды жалғастыру мақсатын жеткізуге бағытталған ниетті түсіну қажет.
Қарастырылып отырған әрекет кез келген тәсілмен: ауызша, жазбаша, бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалану арқылы, сондай-ақ іс-әрекеттер жасау арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.
Жариялылық бұқаралық ақпарат құралдарын, ақпараттық-коммуникациялық желілерді, мысалы, компьютерлік техниканы және басқаларын пайдалануды да білдіреді.
Бұқаралық ақпарат құралдарын немесе телекоммуникация желілерін пайдалана отырып жасалған заңсыз ереуілге қатысуды жалғастыруға жария түрде шақыру баспа басылымдарын, теле- және радиоканалдарды, интернет-сайттарды, мессенджерлерді және т.б. пайдалану арқылы жұмыскерлерге толық немесе ішінара жұмысты тоқтатудан тұратын бірлескен қызметке шақырып, жария түрде үндеу жасауды білдіреді.
Ереуілге қатысуды жалғастыруға шақыру мақсатында жұмыскерлерді сатып алу деп заңсыз ереуілге жұмыскерлердің қатысуын жалғастыруына ықпал ету мақсатында кез келген мүліктік құндылықтарды тікелей немесе делдал арқылы беруді не мүліктік сипаттағы қызметтер көрсетуді түсіну қажет.
ҚР ҚК-нің 402-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Әрекет заңсыз ереуілге қатысуды жалғастыруға шақыру жасалған немесе осы мақсатта жұмыскерлер сатып алынған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
ҚР ҚК-нің 402-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам өзінің сот заңсыз деп таныған ереуілге қатысуды жария түрде немесе бұқаралық ақпарат құралдарын не ақпараттық-коммуникациялық желілерді пайдалана отырып жалғастыруға шақыратынын, сол сияқты осы мақсатта жұмыскерлерді сатып алатынын сезінеді және осы әрекеттерді жасауды қалайды.
Қарастырылып отырған әрекетті саралауға себеп пен мақсат әсер етпейді, алайда оларды сот жаза тағайындау кезінде ескереді.
Талданып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі – есі дұрыс, он алты жасқа толған жеке тұлға.
ҚР ҚК-нің 402-бабының 2-бөлігінде саралаушы белгі ретінде сот заңсыз деп таныған ереуілге қатысуды жалғастыруға жария түрде немесе бұқаралық ақпарат құралдарын не телекоммуникация желілерін пайдалана отырып шақыру, сол сияқты осы мақсатта жұмыскерлерді сатып алу, нәтижесінде азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіру немесе жаппай тәртіпсіздіктерге әкеп соғу үшін қылмыстық жауаптылық көзделген.
Осылайша, ҚР ҚК-нің 402-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық болып табылады. Осыған байланысты аталған әрекеттің объективтік жағы үш міндетті белгіні қамтиды: біріншіден, сот заңсыз деп таныған ереуілге қатысуды жалғастыруға жария түрде немесе бұқаралық ақпарат құралдарын не телекоммуникация желілерін пайдалана отырып шақырудан, сол сияқты осы мақсатта жұмыскерлерді сатып алудан тұратын қоғамдық қауіпті әрекет; екіншіден, азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіру немесе жаппай тәртіпсіздіктер түрінде көрініс табатын қоғамдық қауіпті салдарлар; үшіншіден, заңда көрсетілген бұзушылықтар мен салдарлар арасындағы себепті байланыс. Тиісінше, әрекет қоғамдық қауіпті салдарлар туындаған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Елеулі зиян ұғымы ҚР ҚК-нің 3-бабының 14) тармағында берілген.
Елеулі зиян келтіру – тергеу органдары жасалған әрекеттің нақты мән-жайларын ескере отырып белгілейтін бағалау санаты. Мұндай зиян жеке және заңды тұлғаларға келтірілуі мүмкін. Бұл ретте кінәлінің әрекеттерінің құқыққа сәйкестігіне үшінші тұлғалардың мүддесі үшін де дау айтуға болады.
Құқыққа қайшы салдарлардың сипатына қарай тікелей нақты залал немесе айырылып қалған пайда түріндегі мүліктік зиян, азаматтардың заңды құқықтары мен мүдделерінің бұзылуы елеулі деп танылуы мүмкін. Сондай-ақ кінәлінің әрекеттері азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіруге әкеп соққан жағдайда, бұл елеулі материалдық залал келтіруден, азаматтардың жүріп-тұру бостандығына, тұрғын үй алаңын пайдалану құқығына және т.б. қатысты конституциялық құқықтарының бұзылуынан көрінуі мүмкін.
Жаппай тәртіпсіздіктер – адамдардың үлкен тобы (тобыр) жасайтын, адамдарға қатысты зорлық-зомбылықпен, қиратумен, өрт қоюмен, мүлікті жоюмен, атыс қаруын, жарылғыш заттарды немесе жарылғыш құрылғыларды қолданумен, билік өкілдеріне қарулы қарсылық көрсетумен қатар жүретін қоғамдық қауіпсіздікке қол сұғу әрекеттері.
Жаппай тәртіпсіздіктер тобырды біріктіруге және оған басшылық жасауға бағытталады. Жаппай тәртіпсіздіктердің қоғамдық қауіптілігі олардың мемлекеттік билік және басқару органдарының қызметін тоқтатуға, қоғамдық тәртіптің жаппай бұзылуына, қоғамдық қауіпсіздікке қатер төндіруге, адам шығынына әкеп соғуға, мемлекетке, қоғамға немесе жеке тұлғаға елеулі экономикалық залал келтіруге қабілетті екендігімен сипатталады.
ҚР ҚК-нің 402-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс құрамының субъективтік жағы да кінәнің қасақана нысанымен сипатталады. Бұл ретте қасақаналық тікелей де, жанама да болуы мүмкін. Кінәлі адам өзінің сот заңсыз деп таныған ереуілге қатысуды жалғастыруға жария түрде немесе бұқаралық ақпарат құралдарын не телекоммуникация желілерін пайдалана отырып шақыратынын, сол сияқты осы мақсатта жұмыскерлерді сатып алатынын сезінеді, өз әрекеттерінің азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіруі немесе жаппай тәртіпсіздіктерге әкеп соғуы мүмкін екенін алдын ала болжайды және олардың туындауын қалайды не оған саналы түрде жол береді немесе немқұрайлы қарайды.
ҚР ҚК-нің 402-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.
ҚР ҚК-нің 402-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеменің авторы – Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
