Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 416-бабына түсініктеме. Дәлелдемелерді, жедел-іздестіру және қарсы барлау материалдарын бұрмалау

1. Іске қатысушы тұлғаның немесе оның өкілінің азаматтық іс бойынша дәлелдемелерді бұрмалауы —

үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не бір мың сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама жасауға уәкілетті лауазымды тұлғаның әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша дәлелдемелерді бұрмалауы —

төрт мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.

3. Жедел-іздестіру, қарсы барлау қызметін жүзеге асыратын органның қызметкерінің жедел-іздестіру, қарсы барлау материалдарын немесе жасырын тергеу әрекеттерінің хаттамаларын не оларға қосымшаларды бұрмалауы —

бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан алты жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.

4. Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын тұлғаның, прокурордың, процестік әрекеттерге қатысатын маманның немесе қорғаушының қылмыстық сот ісін жүргізу барысында дәлелдемелерді бұрмалауы —

алты мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан жеті жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.

5. Осы баптың бірінші, екінші, үшінші немесе төртінші бөліктерінде көзделген, заңсыз үкімнің, шешімнің немесе өзге де сот актісінің шығарылуына әкеп соққан әрекеттер —

белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан жеті жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, үш жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

6. Кәмелетке толмаған адамның жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс, ауыр немесе аса ауыр қылмыс туралы қылмыстық іс бойынша дәлелдемелерді бұрмалау, сондай-ақ ауыр зардаптарға әкеп соққан дәлелдемелерді бұрмалау —

белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан сегіз жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қарастырылып отырған қылмыстың қоғамдық қауіптілігі дәлелдемелерді бұрмалау нәтижесінде азаматтық іс бойынша шындықты анықтаудың қиындауында, бұл құқық қолдану қызметінде заңдылықтың бұзылуына, жеке тұлғаның құқықтары мен мүдделерінің елеулі түрде шектелуіне әкеп соғуы мүмкін екендігінде.

Осы қылмыстың объектісі соттың сот төрелігін қалыпты жүзеге асыруын қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар, сондай-ақ сот ісін жүргізуге қатысушының (талап қоюшының, жауапкердің) құқықтары, бостандықтары мен мүдделері болып табылады.

Қылмыстың заты — азаматтық іс бойынша дәлелдемелер.

Азаматтық процестік кодекстің 63-бабының 1-бөлігіне сәйкес, іс бойынша дәлелдемелер дегеніміз — сот олардың негізінде тараптардың талаптары мен қарсылықтарын негіздейтін мән-жайлардың, сондай-ақ істі дұрыс қарау және шешу үшін маңызы бар өзге де мән-жайлардың бар немесе жоқ екенін анықтайтын, заңды тәсілмен алынған фактілер туралы мәліметтер.

Фактілер туралы мәліметтер тараптардың және үшінші тұлғалардың түсініктемелерінен, куәлардың айғақтарынан, сарапшылардың қорытындыларынан, заттай дәлелдемелерден, процестік әрекеттер хаттамаларынан, сот отырыстарының хаттамаларынан, процестік әрекеттердің барысы мен нәтижелерін көрсететін бейнеконференцбайланыс жүйелерін пайдалану арқылы алынған деректерден және өзге де дереккөздерден алынуы мүмкін (АПК-нің 63-бабының 2-бөлігі).

Қылмыстың объективтік жағы азаматтық іс бойынша дәлелдемелерді (мысалы, сенімхаттарды, қолхаттарды, шарттарды, ревизия актілерін және т.б.) қолдан жасау, тазарту, дәлелдеменің нақты мағынасын бұрмалайтын түзетулер енгізу арқылы қасақана бұрмалаудан көрінеді.

Дәлелдеме болып табылмайтын құжаттарды қолдан жасау осы қылмыс құрамын құрамайды. Мұндай әрекеттер ҚК-нің 369 немесе 232-баптары бойынша қызметтік жалғандық жасау не төлем және есеп айырысу құжаттарын қолдан жасау ретінде саралануы мүмкін.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыс процестік заңнамада белгіленген тәртіппен сотқа бұрмаланған дәлелдеме ұсынылған сәттен бастап, оның істі қарау кезінде қандай рөл атқарғанына қарамастан, аяқталған болып есептеледі.

Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Тұлға азаматтық іс бойынша дәлелдемелерді өзі жүзеге асырып отырған бұрмалаудың қоғамдық қауіпті сипатын сезінеді, оларды жүзеге асыруды алдын ала біледі және соны қалайды. Қылмысты саралау үшін қылмыстың себептері мен мақсатының маңызы жоқ.

Бұл әрекеттің мақсаты — сотқа жалған мәліметтерді шындық ретінде ұсынуға ұмтылу. Бұл ретте, әдетте, болашаққа бағытталған мақсат көзделеді: дәлелдемелерді бұрмалау арқылы мүдделі тұлғаның пайдасына істі жеңіп шығу немесе ол үшін жағымсыз құқықтық салдарды жеңілдету.

Қылмыстың субъектісі — арнайы субъект. Ол — іске қатысатын немесе оның өкілі болып табылатын, 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

АПК-нің 43-бабына сәйкес, іске қатысатын тұлғалар деп мыналар танылады: тараптар; үшінші тұлғалар; прокурор; мемлекеттік органдар; жергілікті өзін-өзі басқару органдары; АПК-нің 55 және 56-баптарында көзделген негіздер бойынша процеске кіретін заңды тұлғалар немесе азаматтар; соттың ерекше іс жүргізу тәртібімен қарайтын істері бойынша арыз берушілер және өзге де мүдделі тұлғалар (АПК-нің 302-бабы).

Азаматтар сотта өз істерін жеке өзі немесе өкілдері арқылы жүргізуге құқылы. Соттағы өкіл тиісті түрде ресімделген, сотта істі жүргізуге арналған, сенімхатқа, Қазақстан Республикасының заңнамасына, сот шешіміне не әкімшілік актіге негізделген өкілеттіктері бар, әрекетке қабілетті тұлға бола алады (АПК-нің 57-бабы).

Азаматтық іс бойынша дәлелдемелерді іске қатысатын тұлғалардан немесе олардың өкілдерінен басқа өзге тұлғалардың бұрмалауы осы қылмыс құрамын құрамайды және тиісті негіздер болған кезде ҚК-нің басқа баптары бойынша саралануға тиіс.

Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігі әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама жасауға уәкілетті лауазымды тұлға жасаған әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша дәлелдемелерді бұрмалағаны үшін жауаптылықты көздейді.

Қарастырылып отырған қылмыстың қоғамдық қауіптілігі әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша дәлелдемелерді бұрмалау нәтижесінде іс бойынша шындықты анықтаудың қиындауында, бұл құқық қолдану қызметіндегі заңдылықтың, мемлекеттік басқарудың қалыпты тәртібінің бұзылуына, жеке тұлғаның құқықтары мен мүдделерінің елеулі түрде шектелуіне әкеп соғуы мүмкін екендігінде.

Қылмыстың объектісі соттың сот төрелігін қалыпты жүзеге асыруын қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар, сондай-ақ жеке тұлғаның құқықтары, бостандықтары мен мүдделері, мемлекеттік басқарудың белгіленген тәртібі болып табылады.

Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 766-бабына сәйкес, әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша дәлелденуге жататын мән-жайлар:

әкімшілік құқық бұзушылық оқиғасы және ӘҚБтК-де көзделген әкімшілік құқық бұзушылық құрамының белгілері;

ӘҚБтК-де әкімшілік жауаптылық көзделген, құқыққа қарсы әрекетті (іс-әрекетті немесе әрекетсіздікті) жасаған тұлға;

жеке тұлғаның әкімшілік құқық бұзушылық жасаудағы кінәлілігі;

әкімшілік жауаптылықты жеңілдететін немесе ауырлататын мән-жайлар;

әкімшілік құқық бұзушылықпен келтірілген залалдың сипаты мен мөлшері;

әкімшілік жауаптылықтан босатуға әкеп соғатын мән-жайлар;

әкімшілік құқық бұзушылық жасауға ықпал еткен себептер мен жағдайлар, сондай-ақ істі дұрыс шешу үшін маңызы бар өзге де мән-жайлар.

ӘҚБтК-нің 765-бабының 1-бөлігіне сәйкес, әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша дәлелдемелер дегеніміз — ӘҚБтК-де белгіленген тәртіппен судья немесе әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс жүргізіліп жатқан орган (лауазымды тұлға) әкімшілік құқық бұзушылық құрамының барлық белгілері бар әрекеттің болғанын немесе болмағанын, әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізіліп жатқан тұлғаның осы әрекетті жасағанын немесе жасамағанын, оның кінәлілігін немесе кінәсіздігін, сондай-ақ істі дұрыс шешу үшін маңызы бар өзге де мән-жайларды анықтайтын, заңды жолмен алынған нақты деректер.

Мұндай нақты деректер әкімшілік жауаптылыққа тартылатын тұлғаның түсініктемелерімен; жәбірленушінің, куәлардың айғақтарымен; сарапшының, маманның қорытындыларымен және айғақтарымен; заттай дәлелдемелермен; өзге де құжаттармен; әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттамалармен және ӘҚБтК-де көзделген процестік әрекеттердің хаттамаларымен анықталады.

Әкімшілік құқық бұзушылық туралы материалдарды қарау кезінде ғылыми-техникалық құралдарды пайдалану барысында алынған деректер дәлелдеме ретінде пайдаланылуы мүмкін (ӘҚБтК-нің 765-бабының 2-бөлігі).

Қылмыстың объективтік жағы әкімшілік істер бойынша дәлелдемелерді бұрмалаудан тұрады. Ол, әдетте, заттай немесе өзге де, соның ішінде жазбаша дәлелдемелер болып табылатын нақты деректерді бұрмалау түрінде көрініс табады. Мұндай бұрмалау құжаттарға жалған мәліметтер енгізуден (мысалы, оларды тазарту немесе қолдан жасау), жазбаша немесе заттай дәлелдемелерді жоюдан және т.б. көрінеді.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыс лауазымды тұлғаның әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша дәлелдемені бұрмалау әрекетін жасаған сәтінен бастап, нәтижесінде тұлғаның әкімшілік жауаптылыққа тартылғанына немесе тартылмағанына қарамастан, аяқталған болып есептеледі.

Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Лауазымды тұлға әкімшілік іс бойынша дәлелдемелерді өзі жүзеге асырып отырған бұрмалаудың қоғамдық қауіпті сипатын сезінеді, оларды жүзеге асыруды алдын ала біледі және соны қалайды. Қылмыс субъектісінің мінез-құлқының себептері мен мақсаттары саралау үшін маңызды емес.

Қылмыстың субъектісі әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама жасауға уәкілетті лауазымды тұлға болып табылады. Қылмыстық құқық бұзушылық субъектісін анықтау кезінде әрбір нақты жағдайда ӘҚБтК-нің тарауында бекітілген ведомстволық бағыныстылықты басшылыққа алу қажет.

Түсіндіріліп отырған баптың 3-бөлігінде жедел-іздестіру, қарсы барлау қызметін жүзеге асыратын орган қызметкерінің жедел-іздестіру, қарсы барлау материалдарын немесе жасырын тергеу әрекеттерінің хаттамаларын не оларға қосымшаларды бұрмалағаны үшін қылмыстық жауаптылық белгіленген.

Қарастырылып отырған қылмыстың қоғамдық қауіптілігі дәлелдемелерді бұрмалау нәтижесінде іс бойынша шындықты анықтаудың қиындауында, бұл құқық қолдану қызметінде заңдылықтың бұзылуына, жеке тұлғаның құқықтары мен мүдделерінің елеулі түрде шектелуіне әкеп соғуы мүмкін екендігінде.

Қылмыстың объектісі қылмыстық іс бойынша қалыпты, объективті, толық және жан-жақты іс жүргізуді, іс бойынша шындықты анықтауды, жедел-іздестіру, қарсы барлау қызметін жүзеге асыруды қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар, сондай-ақ жеке тұлғаның құқықтары, бостандықтары мен мүдделері болып табылады.

Қылмыстың заты — жедел-іздестіру, қарсы барлау материалдары немесе жасырын тергеу әрекеттерінің хаттамалары не оларға қосымшалар.

Объективтік жағы жедел-іздестіру, қарсы барлау қызметін жүзеге асыратын орган қызметкерінің жедел-іздестіру, қарсы барлау материалдарының немесе жасырын тергеу әрекеттерінің хаттамаларының не оларға қосымшалардың нәтижелерін бұрмалауынан көрінеді.

Қазақстан Республикасының 1994 жылғы 15 қыркүйектегі «Жедел-іздестіру қызметі туралы» Заңының 1-бабының 15-1) тармағына сәйкес, жедел-іздестіру қызметінің нәтижелері — осы Заңның 2-бабында көрсетілген міндеттерді шешу үшін алынған мәліметтер, құжаттар, заттар немесе материалдар.

Жедел-іздестіру қызметі процесінде алынған материалдар тергеу әрекеттерін дайындау және жүзеге асыру, қылмыстық құқық бұзушылықтардың алдын алу, жолын кесу бойынша жедел-іздестіру іс-шараларын жүргізу үшін, сондай-ақ Қазақстан Республикасының қылмыстық-процестік заңнамасының дәлелдемелерді жинауды, зерттеуді және бағалауды реттейтін ережелеріне сәйкес тексерілген жағдайда қылмыстық істер бойынша дәлелдеу процесінде пайдаланылуы мүмкін (Қазақстан Республикасының «Жедел-іздестіру қызметі туралы» Заңының 14-бабының 1-тармағы).

Қазақстан Республикасының 2016 жылғы 28 желтоқсандағы «Қарсы барлау қызметі туралы» Заңының 1-бабының 20) тармағына сәйкес, қарсы барлау қызметі — Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделерін барлау-бүлдіру қызметінен қорғау бойынша Қазақстан Республикасының арнаулы мемлекеттік органдары жүзеге асыратын қарсы барлау және ұйымдастырушылық іс-шаралар жүйесі.

Қарсы барлау қызметінің материалдары мыналар үшін пайдаланылады:

Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік стратегиясын, Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы өзге де стратегиялық және бағдарламалық құжаттарды әзірлеу;

Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері бойынша ҚР Президентінің, ҚР Парламентінің, ҚР Үкіметінің шешімдерін қабылдау; Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделерін қорғау саласындағы мемлекеттік органдардың, мемлекеттік заңды тұлғалардың, квазимемлекеттік сектор субъектілерінің шешімдерін қабылдау;

Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілері мен халықаралық шарттарының жобаларын әзірлеу;

Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіне төнетін қатерлерді талдау, бағалау және болжау;

барлау және (немесе) бүлдіру акцияларының алдын алу, әшкерелеу және жолын кесу;

Қазақстан Республикасының әкімшілік немесе қылмыстық-процестік заңнамасында көзделген тәртіппен әкімшілік немесе қылмыстық жауаптылыққа тарту («Қарсы барлау қызметі туралы» ҚР Заңының 12-бабы).

Жедел-іздестіру, қарсы барлау қызметі барысында алынған мәліметтер тиісті түрде ресімделгеннен кейін ғана дәлелдемелер күшіне ие болады.

Жедел-іздестіру, қарсы барлау қызметінің нәтижелерін бұрмалау жедел-іздестіру, қарсы барлау іс-шараларын жүргізу кезінде алынған нақты деректерді бұрмалау түрінде көрініс табуы мүмкін. Мысалы, бақылаудың тіркелген нәтижелері қамтылған материалдарды жою немесе қолдан жасау және т.б., бейнежазбалар немесе аудиожазбалар деректерін, басқа да ақпараттық жүйелерді, кино және фототүсірілім материалдарын бұрмалау немесе жою.

Жедел-іздестіру, қарсы барлау қызметінің нәтижелерін ұсыну тәртібі жедел-іздестіру, қарсы барлау қызметін жүзеге асыратын органдардың нормативтік құқықтық актілерімен реттеледі.

Жедел-іздестіру, қарсы барлау қызметіне ведомстволық бақылауды осы қызмет түрлерін жүзеге асыратын органдар қамтамасыз етеді (ҚР «Жедел-іздестіру қызметі туралы» Заңының 24-бабы, ҚР «Қарсы барлау қызметі туралы» Заңының 19-бабы).

Жедел-іздестіру, қарсы барлау қызметін жүзеге асыру кезінде заңдылықтың сақталуына қадағалау ҚР Бас Прокурорына және ол уәкілеттік берген прокурорларға жүктеледі (ҚР «Жедел-іздестіру қызметі туралы» Заңының 25-бабы, ҚР «Қарсы барлау қызметі туралы» Заңының 20-бабы).

ҚПК-нің 7-бабының 12) тармағына сәйкес, жасырын тергеу әрекеті — ҚПК-де көзделген тәртіппен және жағдайларда мүдделеріне қатысты тұлғаларға алдын ала хабарламай, сотқа дейінгі іс жүргізу барысында жүргізілетін әрекет. Жасырын тергеу әрекеттері ҚПК-нің 30-тарауымен реттеледі.

ҚПК-нің 231-бабына сәйкес, мынадай жасырын тергеу әрекеттері жүзеге асырылады:

тұлғаны немесе орынды жасырын аудио- және (немесе) бейнебақылау;

электрлік (телекоммуникациялық) байланыс желілері арқылы берілетін ақпаратты жасырын бақылау, ұстап алу және алу;

абоненттер мен (немесе) абоненттік құрылғылар арасындағы қосылыстар туралы ақпаратты жасырын алу;

ақпаратты жинауға, өңдеуге, жинақтауға және сақтауға арналған компьютерлерден, серверлерден және басқа да құрылғылардан ақпаратты жасырын алу;

пошта жөнелтілімдерін және өзге де жөнелтілімдерді жасырын бақылау;

орынға жасырын кіру және (немесе) оны тексеру;

тұлғаны немесе орынды жасырын бақылау;

ҚР 03.07.2017 жылғы № 84-VI Заңымен алып тасталды;

жасырын бақылау арқылы сатып алу...

Қылмыстық іс бойынша дәлелденуге жататын мән-жайларды анықтау үшін фактілер туралы мәліметтерді қылмыстық процеске тартылған, мүдделеріне қатысты тұлғаларға хабарламай алу қажет болған жағдайда жасырын тергеу әрекеттері жүргізіледі.

Пошта жөнелтілімдерін және өзге де жөнелтілімдерді жасырын бақылауды қоспағанда, жасырын тергеу әрекеттері сотқа дейінгі тергеп-тексеру органының тапсырмасы бойынша жедел-іздестіру қызметінің нысандары мен әдістерін пайдалана отырып, құқық қорғау немесе арнаулы мемлекеттік органның уәкілетті бөлімшесімен жүргізіледі (ҚПК-нің 232-бабының 2-бөлігі).

ҚПК-нің 231-бабының 1)-6) тармақтарында көзделген жасырын тергеу әрекеттері мамандандырылған тергеу сотының, мамандандырылған ауданаралық тергеу сотының тергеу судьясының санкциясымен жүргізіледі. Оны алу тәртібі ҚПК-нің 234-бабында белгіленген (ҚПК-нің 232-бабының 3-бөлігі).

Жасырын тергеу әрекеттері мынадай негіздердің бірі болған кезде жүргізіледі:

жасалғаны үшін санкциясында бір жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген қылмыстар туралы істер бойынша;

қылмыстық топ дайындаған және жасайтын қылмыстар бойынша (ҚПК-нің 232-бабының 4-бөлігі).

ҚПК-нің 232-бабының 4-бөлігінде көзделмеген басқа да қылмыстық құқық бұзушылықтарды анықтау, олардың жолын кесу және ашу үшін тек ҚПК-нің 231-бабының 7), 9) тармақтарында көзделген жасырын тергеу әрекеттері ғана жүргізілуі мүмкін (ҚПК-нің 232-бабының 5-бөлігі).

Кәсіби көмек көрсететін адвокаттарға қатысты жасырын тергеу әрекеттерін жүргізуге тыйым салынады. Алайда олардың ауыр немесе аса ауыр қылмысты дайындап жатқанына немесе жасағанына негіздер болған жағдайлар бұған кірмейді (ҚПК-нің 232-бабының 8-бөлігі).

ҚПК-де көзделмеген мақсаттар мен міндеттерге қол жеткізу үшін жасырын тергеу әрекеттерін жүзеге асыруға, сондай-ақ оларды жүргізу барысында алынған ақпаратты пайдалануға жол берілмейді (ҚПК-нің 232-бабының 9-бөлігі).

Жасырын тергеу әрекеттерінің хаттамасы жасырын тергеу әрекетінің нәтижелерін зерттеу қорытындысы бойынша жасалады (ҚПК-нің 238-бабының 1-бөлігі).

Тергеуге қатысы бар нақты деректер хаттамаға қоса тіркеледі (ҚПК-нің 238-бабының 2-бөлігі). Жасырын тергеу әрекеттерінің нәтижелерін зерттеу хаттамалары, дыбыс жазбалары мен бейнежазбалар, фотосуреттер, ғылыми-техникалық құралдардың көмегімен тіркелген өзге де нәтижелер, алынған заттар мен құжаттар немесе олардың көшірмелері тергеу әрекеттерінің нәтижесінде алынған дәлелдемелермен тең дәрежеде дәлелдеу кезінде пайдаланылады (ҚПК-нің 239-бабының 2-бөлігі).

Жасырын тергеу әрекеттерінің хаттамасына қосымшаларға оны жүргізу нәтижесінде алынған ақпарат жатады. Оларға мыналар кіреді: тұлғаны немесе орынды аудио- және (немесе) бейнебақылау (ҚПК-нің 242-бабы), электрлік (телекоммуникациялық) байланыс желілері арқылы берілетін ақпаратты бақылау, ұстап алу және алу (ҚПК-нің 243-бабы), абоненттер мен (немесе) абоненттік құрылғылар арасындағы қосылыстар туралы ақпаратты алу (ҚПК-нің 244-бабы), ақпаратты жинауға, өңдеуге, жинақтауға және сақтауға арналған компьютерлерден, серверлерден және басқа да құрылғылардан ақпаратты алу (ҚПК-нің 245-бабы), пошта және өзге де жөнелтілімдерді бақылау (ҚПК-нің 246-бабы), сондай-ақ техникалық құралдарды қолдану арқылы алынған басқа да нәтижелер, оларды жүргізу кезінде алынған заттар мен құжаттар немесе олардың көшірмелері.

Жасырын тергеу әрекеттерін жүргізу тәртібін құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдар ҚР Бас Прокурорымен келісу бойынша айқындайды (ҚПК-нің 232-бабының 10-бөлігі).

Қарастырылып отырған әрекет өзінің құрылымы бойынша формальды құрамға жатады және жедел-іздестіру, қарсы барлау қызметін жүзеге асыратын орган қызметкері бұрмалаған дәлелдеме іс материалдарына қоса тіркелген сәттен бастап аяқталған болып танылады.

Субъективтік жағы кінәнің қасақана нысанымен сипатталады. Тұлға өзі жүзеге асырып отырған дәлелдемелерді бұрмалаудың қоғамдық қауіпті сипатын сезінеді, жағымсыз салдардың туындауын алдын ала біледі және соны қалайды.

Субъектісі арнайы — жедел-іздестіру, қарсы барлау қызметін жүргізуге уәкілетті тұлғалар.

ҚР «Жедел-іздестіру қызметі туралы» Заңының 6-бабына сәйкес, жедел-іздестіру қызметін жүзеге асыратын органдарға мыналар жатады: 1) ішкі істер органдары; 2) ұлттық қауіпсіздік органдары; 3) сыртқы барлау саласындағы уәкілетті орган; 4) Қорғаныс министрлігінің әскери барлау органдары; 5) сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет; 6) Қазақстан Республикасының Мемлекеттік күзет қызметі; 7) экономикалық тергеп-тексеру қызметі.

ҚР «Қарсы барлау қызметі туралы» Заңының 7-бабының 1-тармағына сәйкес, қарсы барлау қызметін жүзеге асыратын органдарға ҚР арнаулы мемлекеттік органдары жатады.

Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 13 ақпандағы «Қазақстан Республикасының арнаулы мемлекеттік органдары туралы» Заңының 3-бабының 2-тармағында арнаулы мемлекеттік органдарға ұлттық қауіпсіздік органдары, сыртқы барлау саласындағы уәкілетті орган, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік күзет қызметі жататыны белгіленген.

Түсіндіріліп отырған баптың 4-бөлігі сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын тұлғаның, прокурордың, процестік әрекеттерге қатысатын маманның немесе қорғаушының қылмыстық сот ісін жүргізу барысында дәлелдемелерді бұрмалағаны үшін жауаптылықты көздейді.

Қылмыстың объектісі сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдарының шынайы дәлелдемелерді алуға бағытталған қалыпты қызметі, сондай-ақ жәбірленушінің мүдделері болып табылады.

Қылмыстың заты — қылмыстық іс бойынша дәлелдемелер. ҚПК-нің 111-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қылмыстық іс бойынша дәлелдемелер дегеніміз — олардың негізінде анықтау органы, анықтаушы, тергеуші, прокурор, сот ҚПК-де белгіленген тәртіппен ҚК-де көзделген әрекеттің болғанын немесе болмағанын, бұл әрекетті күдіктінің, айыпталушының немесе сотталушының жасағанын немесе жасамағанын, оның кінәлілігін немесе кінәсіздігін, сондай-ақ істі дұрыс шешу үшін маңызы бар өзге де мән-жайларды анықтайтын, заңды жолмен алынған нақты деректер.

Қылмыстық істі дұрыс шешу үшін маңызы бар нақты деректер күдіктінің, айыпталушының, жәбірленушінің, куәнің, қорғауға құқығы бар куәнің, сарапшының, маманның айғақтарымен; сарапшының, маманның қорытындысымен; заттай дәлелдемелермен; процестік әрекеттердің хаттамаларымен және өзге де құжаттармен анықталады (ҚПК-нің 111-бабының 2-бөлігі).

ҚК-нің 416-бабының 4-бөлігінде көзделген қылмыстың объективтік жағы қылмыстық іс бойынша дәлелдемелерді бұрмалаумен сипатталады. Ол қылмыстық іс материалдарын жалған рәсімдеудің әртүрлі нысандарында көрініс табуы мүмкін: жауап алу жүргізілмеген жағдайда жауап алу хаттамаларын жасаудан, құжаттарға жалған мәліметтер енгізуден, оларды қолдан жасаудан, тазартудан, басқа күнмен белгілеуден, сарапшының қорытындысына өзгерістер енгізуден және т.б.

Бұл жағдайда анықтау жүргізетін тұлға, тергеуші немесе прокурор заң шығарушы жеке қылмыс ретінде бөліп көрсеткен қызметтік жалғандық жасаудың ерекше түрін жүзеге асырады. Осыған байланысты мұндай әрекеттерді ҚК-нің 369-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді.

Дәлелдеме болып табылмайтын құжаттарды (мысалы, тергеушінің қаулыларын) қолдан жасау қарастырылып отырған қылмыс құрамын құрамайды.

Қылмыстық іс бойынша қорғаушы өз өтінішхаты бойынша іске қоса тіркелетін құжаттарды, заттай дәлелдемелерді бұрмалауы мүмкін.

Қылмыстың аяқталу сәті оны жасаған тұлғаға байланысты айқындалады. Анықтау жүргізетін тұлғаның, тергеушінің және прокурордың дәлелдемелерді бұрмалауы көрсетілген әрекеттер жасалған сәттен бастап аяқталған қылмыс болып есептеледі; қорғаушының дәлелдемелерді бұрмалауы — оларды анықтау органдарына, алдын ала тергеу органдарына немесе сотқа ұсынған сәттен бастап аяқталған болып танылады.

Субъективтік жағынан қылмыс тікелей қасақаналықпен жасалады. Тұлға қылмыстық іс бойынша дәлелдемелерді өзі жүзеге асырып отырған бұрмалаудың қоғамдық қауіпті сипатын сезінеді, жағымсыз салдардың туындауын алдын ала біледі және соны қалайды. Қылмысты саралау үшін себептердің маңызы жоқ, алайда олар жаза тағайындау кезінде ескеріледі.

Қылмыстың субъектісі — сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын тұлға, прокурор, маман, қорғаушы. Бұл тізбе толық болып табылады, сондықтан жедел-іздестіру қызметін жүзеге асыратын органның қызметкері өзі жинаған, заңда белгіленген тәртіппен дәлелдеме ретінде танылып, қылмыстық іске қоса тіркелген мәліметтерді бұрмалаған жағдайда қарастырылып отырған қылмыстың субъектісі бола алмайды.

Көрсетілген субъектілер тобы ҚК-нің 407 және 408-баптарын талдау кезінде егжей-тегжейлі қарастырылған.

ҚК-нің 416-бабының 5-бөлігі азаматтық іс, әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс немесе қылмыстық іс бойынша дәлелдемелерді бұрмалау нәтижесінде заңсыз үкімнің, шешімнің немесе өзге де сот актісінің шығарылуына әкеп соққаны үшін жауаптылықты көздейді.

Қылмыстық сот ісін жүргізудегі сот актілеріне мыналар жатады:

үкім — айыпталушының кінәлілігі немесе кінәсіздігі және оған жаза қолдану немесе қолданбау мәселесі бойынша бірінші, апелляциялық сатылардағы сот шығарған шешім (ҚПК-нің 7-бабының 52) тармағы);

қаулы — үкімнен басқа кез келген сот шешімі, сондай-ақ қылмыстық іс бойынша іс жүргізу барысында қабылданған анықтаушының, анықтау органының, тергеушінің, прокурордың шешімі (ҚПК-нің 7-бабының 16) тармағы).

АПК-нің 21-бабының 1-бөлігіне сәйкес, соттар азаматтық сот ісін жүргізу бойынша мынадай сот актілерін қабылдайды:

— бірінші сатыдағы сот азаматтық істер бойынша сот актілерін сот бұйрықтары, шешімдер, ұйғарымдар, қаулылар түрінде қабылдайды;

— апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттар сот актілерін ұйғарымдар мен қаулылар түрінде қабылдайды.

Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 29 маусымдағы Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің 151-бабының 1-бөлігіне сәйкес, сот дауды мәні бойынша шешетін әкімшілік сот ісін жүргізу бойынша сот актілері шешімдер нысанында шығарылады.

ҚК-нің 416-бабының 6-бөлігі қылмыстық іс бойынша дәлелдемелерді бұрмалағаны үшін мынадай жағдайларда жауаптылықты көздейді: а) кәмелетке толмаған адамның жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс туралы іс бойынша; б) ауыр немесе аса ауыр қылмыс туралы іс бойынша; в) ауыр зардаптарға әкеп соққан жағдайда.

ҚК-нің 3-бабының 42) тармағының негізінде кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстар деп ҚК-нің 120-бабында көзделген «Зорлау», 121-бабында көзделген «Сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері», 122-бабында көзделген «Он алты жасқа толмаған адаммен жыныстық қатынас немесе сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттер жасау», 123-бабында көзделген «Жыныстық қатынасқа, еркек пен еркектің жыныстық қатынасына, әйел мен әйелдің жыныстық қатынасына немесе сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттерге мәжбүрлеу», 124-бабында көзделген «Жас балаларды азғындату», 134-бабында көзделген «Кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға тарту», 144-бабында көзделген «Кәмелетке толмағандарды эротикалық мазмұндағы өнімдерді дайындауға тарту», ҚК-нің 312-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген «Кәмелетке толмағандардың порнографиялық бейнелері бар материалдарды немесе заттарды дайындау және олардың айналымы не оларды порнографиялық сипаттағы ойын-сауық іс-шараларына қатысуға тарту» әрекеттері, егер олар жас балаларға және кәмелетке толмағандарға қатысты жасалса, танылады.

Кәмелетке толмағандар деп 18 жасқа толмаған тұлғалар, ал жас балалар деп 14 жасқа толмаған тұлғалар танылады.

ҚК-нің 11-бабына сәйкес, ауыр қылмыстар деп ҚК-де көзделген ең жоғары жаза 12 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айырудан аспайтын қасақана әрекеттер танылады (4-бөлік), ал аса ауыр қылмыстар деп 12 жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру, өмір бойына бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасы түріндегі жаза көзделген қасақана әрекеттер танылады (5-бөлік).

ҚК-нің 3-бабының 4) тармағына сәйкес, ауыр зардаптар ретінде адамның қайтыс болуы; жәбірленушінің (жәбірленушінің) немесе оның жақынының (жақындарының) өзіне-өзі қол жұмсауы; денсаулыққа ауыр зиян келтіру; келтірілген зиянның ауырлығын көрсететін өзге де зардаптар танылуы мүмкін.

Түсіндіріліп отырған қылмысты қарастыруды қорытындылай келе, заң шығарушының назарын мынадай мәселеге аударғым келеді: ӘҚБтК-де әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша дәлелдемелерді бұрмалағаны үшін әкімшілік жауаптылық белгіленген. Мәселен, ӘҚБтК-нің 660-бабының 2-бөлігінде былай делінген: «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша дәлелдемелерді бұрмалау, егер бұл әрекет адамның денсаулығына зиян келтіруге немесе елеулі залал келтіруге әкеп соқпаса, ...».

Бір қарағанда, ӘҚБтК-нің 660-бабының 2-бөлігі ҚК-нің 416-бабының 2-бөлігімен бәсекелесетіндей көрінуі мүмкін. Алайда олардың сөзбе-сөз түсіндірілуі керісінше қорытындыға әкеледі. Бұл жерде бәсекелестік жоқ, заң шығарушы тарапынан жіберілген олқылықтар бар. Мәселен, ӘҚБтК-нің 660-бабының 2-бөлігіне сәйкес, егер бұл әрекет адамның денсаулығына зиян келтіруге немесе елеулі залал келтіруге әкеп соқпаса, дәлелдемелерді бұрмалағаны үшін әкімшілік жауаптылық туындайды. Демек, егер адамның денсаулығына зиян келтірілсе немесе елеулі залал келтірілсе, қылмыстық жауаптылық туындауға тиіс. Ал ҚК-нің 416-бабының 2-бөлігінде қылмыстық жауаптылықтың туындау негіздері ретінде мұндай шарттар көзделмеген. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама жасауға уәкілетті лауазымды тұлғаның әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша дәлелдемелерді бұрмалауының өзі ҚК-нің 416-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс белгілерін құрайды. ӘҚБтК мен ҚК арасында айқын қайшылық бар. Заң шығарушы бұл қайшылықтарды жоюы қажет.

ҚК-нің 416-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 416-бабының 3, 4, 5 және 6-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

Баптың бөліктері арасындағы сәйкессіздікті жою. Талдауды баптың атауымен сәйкестендіру.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар