Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 440-бабына түсініктеме. Бағыныстылық қатынастары болмаған кезде әскери қызметшілер арасындағы жарғылық өзара қарым-қатынас қағидаларын бұзу

1. Бағыныстылық қатынастары болмаған кезде әскери қызметшілер арасындағы жарғылық өзара қарым-қатынас қағидаларын ұрып-соғу, денсаулыққа жеңіл зиян келтіру немесе өзге де зорлық-зомбылық жасау арқылы не жәбірленушінің ар-намысы мен қадір-қасиетін қорлаумен немесе оған қорлық көрсетумен ұштасқан түрде бұзу —

бір жүз алпыс айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не қырық тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

2. Дәл сол іс-әрекет бірнеше рет жасалған болса —

екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер:

1) екі немесе одан да көп адамға қатысты;

2) адамдар тобы немесе алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған;

3) қару немесе арнайы құралдар қолдану арқылы;

4) денсаулыққа ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтіре отырып жасалған болса, —

төрт жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер қылмыстық топ жасаған не адамның өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан болса, —

сегіз жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 17-бабында: «Адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмайды. Ешкімді азаптауға, оған зорлық-зомбылық жасауға, басқа да қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтындай жәбір көрсетуге не жазалауға болмайды», ал Конституцияның 18-бабында: «Әркім өзінің ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғауға құқығы бар» деп жарияланған.

Әскери ұжымдардың ұйымшылдығы, олардың арасында әскери жолдастық ахуал қалыптастыру, жарғылық өзара қарым-қатынастарды берік сақтау жеке құрамның тұрақты жауынгерлік әзірлігі мен жауынгерлік қабілетін қамтамасыз етудің қажетті шарты, күнделікті міндеттерді, оқыту мен әскери қызметшілерді қазақстандық патриотизм рухында тәрбиелеуді табысты орындаудың кепілі болып табылады. Сондықтан әскери бөлімшелер мен бөлімдердің алдында тұрған міндеттерді орындау мүдделері әскери қызметшілерден өзара құрметті, ұйымшылдықты және әскери қызмет міндеттерін нақты орындау кезінде де, қызметтік міндеттерден тыс уақытта да бір-біріне көмек көрсетуге дайын болуды талап етеді.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1, 2-бөліктері — қылмыстық теріс қылықтар, 2, 3-бөліктері — қылмыстар) жеке құрамның ұйымшылдығының төмендеуінде, жауынгерлік және басқа да қызметтік міндеттерді орындау кезінде өзара көмек пен жәрдем көрсетуге дайындықтың болмауында көрінеді. Бұл, сайып келгенде, әскери іс-шаралардың және қабылданған шешімдердің орындалуының бұзылуына әкеліп, мемлекеттің қорғаныс қабілетін әлсіретеді. Әскери қызметшілер арасындағы жарғылық өзара қарым-қатынас қағидаларын бұзу әскери құқықтық тәртіпке, әскери қызметшілердің денсаулығына, ар-намысы мен қадір-қасиетіне, Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің тұрақты жауынгерлік әзірлігін қамтамасыз ету мүдделеріне зиян келтіреді. Осы қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілік дәрежесі жәбірленушінің жеке басына келтірілген зиянға байланысты болады.

Осы іс-әрекеттің объектісі — бағыныстылық қатынастары жоқ әскери қызметшілер арасындағы белгіленген өзара қарым-қатынас тәртібі, ал қосымша объектісі болып әскери қызметшілердің жеке басы — жәбірленушілердің өмірі мен денсаулығы, ар-намысы мен қадір-қасиеті табылады.

Объективтік жағы бағыныстылық қатынастары болмаған кезде әскери қызметшілер арасындағы жарғылық өзара қарым-қатынас қағидаларын бұзудан көрінеді. Мұндай бұзушылық ұрып-соғу, денсаулыққа жеңіл зиян келтіру, өзге де зорлық-зомбылық жасау, ар-намыс пен қадір-қасиетті қорлау немесе жәбірленушіге қорлық көрсету арқылы көрініс табады.

Жарғылық өзара қарым-қатынас қағидаларын бұзу деп бір әскери қызметшінің екінші әскери қызметшіге қатысты жасаған зорлық-зомбылықтың әртүрлі түрлері, оның ар-намысы мен қадір-қасиетін қорлау, қорлық көрсету әрекеттері түсініледі. Мұндай әрекеттер өзіне қызметтің жеңілдетілген жағдайларын қамтамасыз ету, ұжымда артықшылықты жағдайға ие болу, қызметтестерін өз еркіне бағындыру мақсатында, сондай-ақ өзге де, оның ішінде бұзақылық ниетпен жасалады. Жарғылық өзара қарым-қатынастарды бұзу нақты түрде жәбірленушілерді өздерінің жеке қадір-қасиетін қорлайтын әрекеттер жасауға мәжбүрлеуден, мерзімі бұрын шақырылған әскери қызметшілерге жеке қызмет көрсетуге, олардың орнына әскери қызметтің белгілі бір міндеттерін орындауға мәжбүрлеуден, жыныстық сипаттағы бұрмаланған әрекеттерден және қорлаудың өзге де нысандарынан көрінуі мүмкін. Олар жас әскери қызметшілерден киім-кешек заттарын, азық-түлік өнімдерін, банктік төлем карточкаларын және басқа да материалдық құндылықтарды тартып алумен байланысты болуы мүмкін. Бұл әрекеттердің барлығы, әдетте, зорлық-зомбылық қолданумен немесе оны қолдану қатерімен қатар жүреді. Зорлық-зомбылық ұрып-соғудан, әртүрлі дәрежедегі денсаулыққа зиян келтіруден, жәбірленушіге дене ауруын келтірумен немесе оның бостандығын шектеумен байланысты өзге де күш қолдану әрекеттерінен тұруы мүмкін.

Ұрып-соғу, денсаулыққа жеңіл зиян келтіру белгілері ҚР ҚК-нің 439-бабына берілген түсініктемеде қарастырылған.

Зорлық-зомбылық ұғымына дене күшін қолданудың әртүрлі түрлерін қолдану қатері де кіреді.

ҚР ҚК-нің 440-бабы бойынша, біріншіден, көрсетілген зорлық-зомбылық және өзге де әрекеттер жәбірленушінің әскери қызмет міндеттерін орындауына байланысты жасалған жағдайда саралануға жатады (бұл жерде келісімшарт бойынша әскери қызметшілер мен офицерлер де туралы сөз болып отыр, өйткені қолданыстағы заңнамаға сәйкес мерзімді әскери қызметшілер, яғни шақыру бойынша әскери қызмет өткеретіндер, әскери қызметті өткерудің бүкіл кезеңі ішінде әскери қызмет міндеттерін орындаушы болып есептеледі). Мысалы, жәбірленушінің қызметке адал қарауына байланысты наразылық негізінде жасалған әрекеттер.

Екіншіден, көрсетілген әрекеттерді ҚР ҚК-нің 440-бабы бойынша саралау үшін олардың жәбірленушінің әскери қызмет міндеттерін орындауына байланысты жасалуы ғана емес, сондай-ақ өзге де, оның ішінде бұзақылық ниетпен жасалуы негіз болып табылады, егер бұл ретте әскери қызметшілердің кем дегенде біреуі (жәбірленуші немесе кінәлі адам) әскери қызмет міндеттерін орындап жүрсе, яғни осы міндеттерді орындау кезінде болған жағдайда («міндеттерді орындау кезінде» ұғымы туралы ҚР ҚК-нің 439-бабына берілген түсініктемені қараңыз).

Үшіншіден, ҚР ҚК-нің 440-бабы бойынша сараланатын қылмыстық құқық бұзушылық әскери қызмет міндеттерін орындауға байланысты емес және оларды орындау кезінде жасалмаған болуы мүмкін, алайда әскери ұжымға ашық құрметтемеушілік танытумен, бөлімшедегі ішкі тәртіпті, жеке құрамның қалыпты демалысы мен бос уақытын өрескел бұзумен, жекелеген мерзімі бұрын шақырылған әскери қызметшілердің жас жауынгерлерден өздерінің «артықшылығын» көрсетуге ұмтылуымен қатар жүруі мүмкін.

Кінәлі адамдардың әрекеттері әскери бөлімнің орналасқан жерінде немесе оның шегінен тыс жерде, қызмет уақытында немесе демалыс кезінде, мәдени-көпшілік іс-шараларды өткізу барысында, іссапарда, емдеу мекемесінде және т.б. жасалуы мүмкін. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар жөніндегі істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 6-тармағына сәйкес, бағыныстылық қатынастары болмаған кезде әскери қызметшілер арасындағы жарғылық өзара қарым-қатынас қағидаларын бұзу деп ҚР ҚК-нің 440-бабының диспозициясында көрсетілген, бір әскери қызметшінің екінші әскери қызметшіге қатысты қызметке байланысты немесе олардың кем дегенде біреуі қызметтік міндеттерін орындау кезінде жасаған, сондай-ақ басқа да жағдайларда жасалған, бірақ әскери ұжымға ашық құрметтемеушілік танытумен және бөлімшедегі ішкі тәртіпті өрескел бұзумен қатар жүретін зорлық-зомбылық түсініледі. Зорлық-зомбылық ұрып-соғу және дене ауруын келтіру түрінде де, қорлау, ар-намыс пен қадір-қасиетті кемсіту, әскери қызметшіге заттай және өзге де жабдықтау ретінде берілген азық-түлік өнімдерін, киім-кешекті және басқа да заттарды мәжбүрлеп айырбастау немесе алып қою түрінде де көрініс табуы мүмкін.

Мүліктік, неке-отбасылық және әскери құқықтық тәртіпке қол сұғумен байланысты емес өзге де азаматтық құқықтық қатынастар немесе міндеттемелер негізінде туындаған зорлық-зомбылықты қолдану ҚР ҚК-нің жеке адамға, бөтеннің мүлкіне қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар және әскери қылмыстық құқық бұзушылықтарға жатпайтын басқа да қылмыстар үшін жауаптылық көздейтін тиісті баптары бойынша саралануға тиіс.

Әскери қызметшілер арасындағы жарғылық өзара қарым-қатынас қағидаларын бұзу кейде ұлттық араздық немесе алауыздық себептері бойынша жасалып, әскери қызметшілердің ұлттық сезімдерін қорлаумен қатар жүреді.

Бір әскери қызметшінің екінші әскери қызметшіге қатысты жасаған кез келген зорлық-зомбылығы қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрамайды. Әскери қызмет өткеру кезеңінде әскери қызметшілер әскери заңнама нормаларымен реттелетін және қорғалатын әскери-қызметтік қатынастарға ғана емес, сонымен қатар өзара қарым-қатынас жасау барысында туындайтын мүліктік, неке-отбасылық және басқа да жеке құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруға байланысты таза жеке қатынастарға да түседі. Нақты жағдайларда мұндай қатынастар оларға қатысушы әскери қызметшілердің жалпы азаматтық құқықтары мен бостандықтарын қоғамдық қауіпті түрде бұзумен, оның ішінде зорлық-зомбылық қолданумен қатар жүруі мүмкін. Мұндай құқық бұзушылықтар әскери құқықтық тәртіпке қол сұқпайтындықтан, олар жеке адамға, меншікке, қоғамдық тәртіп пен қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы жалпы қылмыстық заңнаманың тиісті нормалары бойынша саралануға тиіс.

Мәселен, әскери қызметшілердің бірінің екіншісіне қатысты жеке себептер бойынша, мысалы, әскери қызметшілер әскери бөлімнен тыс жерде демалыста, отбасылық салтанатта, таныстарының ортасында болған кезде жасаған зорлық-зомбылығы әскери қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмайды. Нақты мән-жайларға байланысты мұндай зорлық-зомбылық жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылық немесе, мысалы, ҚР ҚК-нің 293-бабында көзделген бұзақылық деп танылуы мүмкін.

Көптеген жағдайларда әскери қызметшінің екінші әскери қызметшіге қатысты әскери бөлімнің орналасқан жерінде жасаған зорлық-зомбылығы әскери қызметшілер арасындағы жарғылық өзара қарым-қатынас қағидаларын бұзу деп танылады. Алайда жекелеген нақты жағдайларда мұндай зорлық-зомбылық әскери қылмыстық құқық бұзушылық белгілерін қамтымауы мүмкін.

Мысалы, екі әскери қызметші жеке заттарын сақтауға арналған бөлмеге оңаша кіріп, өзара қарым-қатынастарын анықтау кезінде олардың біреуі екіншісіне қызғаныш және т.б. себептермен ұрып-соғу әрекеттерін жасаса немесе денсаулығына зиян келтірсе, онда жасалған әрекет ҚР ҚК-нің 440-бабы бойынша сараланбайды.

Өзге де зорлық-зомбылық деп ұрып-соғу болып табылмайтын зорлық-зомбылықтың әртүрлі түрлері түсініледі: байлап қою, бас бостандығынан күштеп айыру, жыныстық сипаттағы күш қолдану әрекеттері, әртүрлі қорлау және жәбірлеу әрекеттері. «Өзге де зорлық-зомбылық» ұғымына кінәлі адамның қорқыту арқылы жәбірленушіні өзінің орнына әскери қызметтің белгілі бір міндеттерін орындауға, жеке қызмет көрсетуге, сол арқылы өзінің жеке қадір-қасиетін қорлайтын әрекеттер жасауға мәжбүрлейтін жағдайларда дене күшін қолдану қатері де кіреді.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы «Жеке және заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-қасиеті мен іскерлік беделін қорғау туралы заңнаманы сот практикасында қолдану туралы» нормативтік қаулысында ар-намыс — адамның рухани және әлеуметтік қасиеттерінің өлшемі, оған қоғамдық баға беру; қадір-қасиет — адамның өзінің қасиеттерін, қабілеттерін, дүниетанымын, қоғамдық маңызын ішкі бағалауы; іскерлік бедел — адамның іскерлік (өндірістік, кәсіби) қасиеттеріне қоғамдық пікірдің тұрақты оң бағасы деп айқындалған.

ҚР ҚК-нің 131-бабында көзделген қорлау құрамынан айырмашылығы, ар-намыс пен қадір-қасиетті кемсіту міндетті түрде әдепсіз нысанда көрсетілуге тиіс емес. Сондықтан әскери қызметшінің ар-намысы мен қадір-қасиетін кемсітетін кез келген сипаттағы сөздер мен өзге де әрекеттер жарғылық өзара қарым-қатынас қағидаларын бұзу ретінде қарастырылады. Сондай-ақ қорлаудың жария түрде жасалуы талап етілмейді. Ол жәбірленушінің қатысуынсыз да жасалуы мүмкін, бірақ әрдайым оның қадір-қасиетін өз көзінде төмендетуге бағытталады.

Қорлау — жәбірленушінің ар-намысы мен қадір-қасиетін кемсітетін, бірақ оның жеке басын келемеждеу, адамдық қадір-қасиетін қорлайтын қандай да бір әрекеттер жасауға немесе жұмысты орындауға мәжбүрлеу арқылы көрініс табатын әрекет.

Әскери қызметшілер арасындағы жарғылық өзара қарым-қатынастың белгіленген қағидаларын бұзу жәбірленушінің жеке заттары мен бұйымдарын алып қоюмен қатар жүрсе, жасалған әрекет ҚР ҚК-нің 440-бабы және меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауаптылық көздейтін бап бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша сараланады.

Егер зорлық-зомбылық немесе оны қолдану қатері әскери қызметшіге әскери қызмет өткеру кезеңіне берілген заттарды немесе киім-кешекті алып қоюмен қатар жүрсе, онда ұрлау ниеті болмаған жағдайда, жарғылық өзара қарым-қатынас қағидаларын бұзу тәсілдерінің бірі ретінде жасалған мұндай әрекеттер осы баппен қамтылады.

Құрамы құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыстық құқық бұзушылық бағыныстылық қатынастары болмаған кезде әскери қызметшілер арасындағы жарғылық өзара қарым-қатынас қағидаларын бұзу ұрып-соғу, денсаулыққа жеңіл зиян келтіру немесе өзге де зорлық-зомбылық жасау арқылы не жәбірленушінің ар-намысы мен қадір-қасиетін қорлаумен немесе оған қорлық көрсетумен ұштасқан сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.

Субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам ұрып-соғу, денсаулыққа жеңіл зиян келтіру, өзге де зорлық-зомбылық жасау, жәбірленушінің ар-намысы мен қадір-қасиетін қорлау немесе оған қорлық көрсету арқылы өзімен қызметтік жағдайы мен әскери атағы бірдей не әскери атағы бойынша өзінен үлкен немесе кіші әскери қызметшіге қатысты әскери қызметшілер арасындағы жарғылық өзара қарым-қатынас қағидаларын бұзып отырғанын сезінеді, қоғамдық қауіпті салдардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және көрсетілген әрекеттерді жасауды қалайды.

ҚР ҚК-нің 440-бабының 3-бөлігінің 4) тармағында және 4-бөлігінде көрсетілген әрекеттің салдарына (денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесіне, адамның өліміне) қатысты кінәлінің психикалық қатынасы тікелей немесе жанама қасақаналық түрінде ғана емес, абайсыздық түрінде де болуы мүмкін.

Қылмыстық құқық бұзушылықты жасаудың себептері әртүрлі болуы мүмкін: жәбірленушінің әскери қызмет міндеттерін орындауға деген көзқарасына наразылық; жәбірленушіге қатысты жеке бас араздығы; әскери қызметке кейінірек шақырылған немесе келісімшарт бойынша қызмет өткеретін әскери қызметшілерден өзінің жалған артықшылығын көрсетуге ұмтылу; өзге де төмен ниеттер, оның ішінде бұзақылық ниеттер. Жекелеген жағдайларда бұл әрекет мерзімі бұрын шақырылған әскери қызметшінің өз қызметтесіне қатысты, оның мерзімі кейінірек шақырылған әскери қызметшілерді қудалауға қатыспауына наразылық білдіру себептері бойынша жасалуы мүмкін.

Себептер мен мақсаттар қылмыстық құқық бұзушылықты саралау үшін маңызға ие емес, бірақ жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін.

Субъект — арнайы, яғни шақыру бойынша немесе келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметші. Бұлар — сарбаздар мен матростар, сержанттар мен старшиналар, сондай-ақ Қарулы Күштердің офицерлік құрамындағы адамдар. Олар жәбірленушілермен бағыныстылық қатынастарында болмауға, яғни қызметі бойынша немесе әскери атағы бойынша олардың бастықтары не бағыныстылары болмауға тиіс. Олар жәбірленушілермен қызметтік жағдайы мен әскери атағы бойынша тең, әскери атағы бойынша үлкен немесе кіші болуы мүмкін.

Жалпы негіздерде осы қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектілері запастағы азаматтар да болуы мүмкін, олар әскери жиындардан өту кезеңінде осындай әрекеттер жасаған жағдайда.

ҚР ҚК-нің 440-бабының 2-бөлігі дәл сол іс-әрекетті бірнеше рет жасағаны үшін жауаптылықты көздейді. Бірнеше рет жасау белгісі бойынша, егер бұрын жасалған әрекет үшін адам сотталмаған немесе қылмыстық жауаптылықтан босатылмаған болса не осы әрекет үшін қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімдері өтпеген болса, екі және одан да көп жарғылық өзара қарым-қатынас қағидаларын бұзу әрекеттерін жасау саралануға жатады.

Бірнеше рет жасау белгісі бойынша бір адамға қатысты әртүрлі уақытта жасалған, жалғасқан қылмыстық құқық бұзушылық белгілері жоқ әрекеттер де саралануға жатады.

Бірнеше рет жасалған деп жалғасқан қылмыстық құқық бұзушылық танылмайды, яғни бірыңғай қасақаналықпен және мақсатпен қамтылған, тұтастай алғанда бір қылмыстық құқық бұзушылықты құрайтын бірдей құқыққа қарсы әрекеттер қатарынан тұратын қылмыстық құқық бұзушылық (ҚР ҚК-нің 12-бабының 3-бөлігі). Егер бағыныстылық қатынастары болмаған кезде әскери қызметшілер арасындағы жарғылық өзара қарым-қатынас қағидаларын бұзу бір адамға қатысты әртүрлі уақытта жасалғанымен, бірыңғай қасақаналықпен және мақсатпен қамтылса, онда олар бірнеше рет жасау белгісі бойынша сараланбайды.

ҚР ҚК-нің 12-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қылмыс пен қылмыстық теріс қылық өзара бірнеше рет жасау белгісін құрамайды. Осылайша, әскери қызметші ҚР ҚК-нің 440-бабының 1-бөлігінде көзделген, қылмыстық теріс қылық болып табылатын жарғылық өзара қарым-қатынас қағидаларын бұзғаннан кейін дәл осындай әрекеттерді екі немесе одан да көп адамға қатысты жасаса, бұл әрекеттер де бірнеше рет жасау белгісі бойынша сараланбайды.

ҚР ҚК-нің 440-бабының 3-бөлігі дәл сол іс-әрекетті мынадай жағдайларда жасағаны үшін жауаптылықты көздейді: 1) екі немесе одан да көп адамға қатысты; 2) адамдар тобы немесе алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған; 3) қару немесе арнайы құралдар қолдану арқылы; 4) денсаулыққа ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтіру арқылы.

ҚР ҚК-нің 440-бабы 3-бөлігінің 1) тармағы бойынша осы баптың 1 немесе 2-бөліктерінде көзделген, екі немесе одан да көп адамға қатысты бір мезгілде де, әртүрлі уақытта да жасалған, егер бұл әрекеттер жалғасқан сипатта болып, бірыңғай қасақаналықпен қамтылғанымен, әртүрлі себептерге байланысты бір мезгілде жүзеге асырылмаған болса, саралауға жатады. Бұл ретте соттар кінәлінің қасақаналығының бағыттылығын, жасалған қылмыстың нақты мән-жайларын және оның себептерін, әртүрлі жәбірленушілерге қатысты жасалған әрекеттер арасындағы уақыт аралығының ұзақтығын және т.б. зерттеуге тиіс.

Адамдар тобының, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобының ұғымдары ҚР ҚК-нің 3-бабының 24) тармағында, 31-бабының 2, 3-бөліктерінде қамтылған (ҚР ҚК-нің 437-бабына берілген түсініктемені қараңыз).

Қарастырылып отырған әрекеттің арнайы субъектісі бар әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар қатарына жататынын, оның орындаушылары тек жәбірленушімен бағыныстылық қатынастарында тұрмайтын әскери қызметшілер ғана бола алатынын ескеру қажет. Сондықтан осы қылмыс құрамына қатысудың жекелеген ерекшеліктеріне тоқталған жөн.

Қарастырылып отырған әрекетті жасауға кінәлі әскери қызметшімен бірге жәбірленушінің бастығы немесе бағыныстысы не азаматтық тұлға қатысқан жағдайларда орындаушының әрекеті ҚР ҚК-нің 440-бабы бойынша, ал жәбірленушінің бастығы немесе бағыныстысының, сондай-ақ азаматтық тұлғаның әрекеті ҚР ҚК-нің 29-бабының 5-бөлігі бойынша ұйымдастырушы, айдап салушы немесе көмектесуші ретінде және ҚР ҚК-нің 440-бабы бойынша сараланады. Мұндай жағдайларда қылмыстық құқық бұзушылық адамдар тобы немесе алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған деп есептелмейді, өйткені бастық пен бағынысты, сондай-ақ азаматтық тұлға тек ұйымдастырушы, айдап салушы және көмектесуші ретінде ғана әрекет ете алады, бірақ орындаушы бола алмайды.

Белгілі бір жағдайларда өзінің бағыныстылығындағы әскери қызметшіге қатысты зорлық-зомбылықты тоқтату шараларын қабылдамаған және осылайша өзінің лауазымдық міндеттерін өрескел бұзған бастықтың әрекеттері ҚР ҚК-нің 440-бабында көзделген қылмысқа қатысумен қатар, мысалы, ҚР ҚК-нің 452-бабында көзделген «Биліктің әрекетсіздігі» қылмысының белгілерін де қамтуы мүмкін. Қарастырылып отырған әрекетке қатысушы ретінде қатысқан бағынысты адам өзінің бастығына қатысты қылмыс жасаумен бір мезгілде оған қызмет бойынша нақты әрекеттері үшін кек алу мақсатында зорлық-зомбылық қолданса, жасалған әрекет қосымша ҚР ҚК-нің 439-бабы бойынша саралануға тиіс.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 9-тармағында, қызметтік жағдайы бойынша өзіне тең әскери қызметшіге қатысты бастықтың жарғыға қайшы әрекеттеріне жәбірленушіге де, кінәлі адамға да бағынысты тұлға қосылған жағдайларда, бастықтың әрекеттері ҚР ҚК-нің 440-бабы бойынша, ал бағынысты адамның әрекеттері — қылмыстық құқық бұзушылықты жасауды кімнің бастағанына және бастамашы болғанына қарамастан, бастыққа қатысты күш қолдану әрекеттері ретінде ҚР ҚК-нің тиісті 439-бөлігі бойынша саралануға тиіс екені атап көрсетілген.

Егер бастық бағыныстысына қатысты жарғыға қайшы әрекеттер жасаса және оған жәбірленушімен қызметтік жағдайы бойынша тең әскери қызметші қосылса, қосылған бағыныстының әрекеттері лауазымдық қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысу ретінде сараланады.

ҚР ҚК-нің 440-бабы 3-бөлігінің 3) және 4) тармақтарында тиісінше қаруды немесе арнайы құралдарды қолдану арқылы, денсаулыққа ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтіре отырып жасалған әрекет үшін қылмыстық жауаптылық көзделген. Олардың анықтамаларын ҚР ҚК-нің 438-бабы 2-бөлігінің 2) және 3) тармақтарына берілген түсініктемелерден қараңыз.

ҚР ҚК-нің 440-бабының 4-бөлігі осы баптың 1, 2 немесе 3-бөліктерінде көрсетілген әрекеттерді қылмыстық топ жасаған не адамның өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан жағдайда жауаптылықты ерекше саралаушы белгі ретінде көздейді.

Бұл белгілердің анықтамалары ҚР ҚК-нің 438-бабының 3-бөлігіне берілген түсініктемеде келтірілген.

ҚР ҚК-нің 3-бабының 4) тармағына сәйкес, өзге де ауыр зардаптарға жәбірленушінің өзіне-өзі қол жұмсауы, жауынгерлік тапсырманың орындалмауы, апаттың немесе аварияның орын алуы, жауынгерлік техниканың істен шығуы, ірі материалдық залал келтіру және т.б. жатады. Мұндай зардаптар баптың диспозициясымен қамтылады және басқа қылмыстық құқық бұзушылық құрамдары бойынша қосымша саралауды талап етпейді.

Егер қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықты жасау кезінде кінәлінің әрекеттері қасақана адам өлтірумен ұштасса, онда олар ҚР ҚК-нің 99-бабы бойынша қосымша саралануға жатады.

ҚР ҚК-нің 440-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

ҚР ҚК-нің 440-бабының 3 және 4-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

Ескерту: орфографиялық қателер, баспа қателері, айқын грамматикалық сәйкессіздіктер мен тыныс белгілеріне қатысты қателер түзетілді. Мазмұны, құқықтық ережелердің тұжырымдары және баяндау реті сақталды. Бұл ретте заңнамадағы ықтимал дәлсіздіктер мен құқықтық сілтемелер тексерілмеді және өзгертілмеді.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме. Авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Жолдаулар