Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 19-бабы. Кінәсіздік презумпциясы туралы түсініктеме
1. Әрбір адам қылмыстық құқық бұзушылық жасаудағы кінәсі осы Кодексте көзделген тәртіппен дәлелденгенге және заңды күшіне енген сот үкімімен белгіленгенге дейін кінәсіз деп есептеледі.
2. Ешкім өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес.
3. Күдіктінің, айыпталушының, сотталушының кінәлілігіне қатысты жойылмайтын күмән олардың пайдасына түсіндіріледі. Күдіктінің, айыпталушының, сотталушының пайдасына қылмыстық және қылмыстық-процестік заңдарды қолдану кезінде туындайтын күмәндар да шешілуге тиіс.
4. Айыптау үкімі болжамдарға негізделмеуге тиіс және жол берілетін әрі анық дәлелдемелердің жеткілікті жиынтығымен расталуға тиіс.
Қылмыстық процестегі кінәсіздік презумпциясы — айыпталушыны заңсыз айыптау мен соттаудан қорғайтын және қылмыстық процестің жоғары ізгілік пен адамгершілік қағидаттарын бойына сіңірген объективті құқықтық жағдай, ереже.
Қылмыстық қылмыс жасады деп айыпталып, қамауға алынған немесе қамауда отырған, полиция бөлімшелерінде не түрме мекемелерінде (тергеу изоляторларында) ұсталатын, бірақ әлі сотқа шақырылмаған және сотталмаған адамдар төмендегі қағидаларда «тергеудегі» қамаудағылар деп аталады (111-қағиданың 1-тармағы). «Тергеудегі» қамаудағылар кінәсіз деп есептеледі және оларға тиісінше қарау керек (111-қағиданың 2-тармағы). Бұл туралы БҰҰ Бас Ассамблеясының 2015 жылғы 5 қарашада БҰҰ Үшінші комитетінің 70-сессиясында мақұлданған № 111 қағидасында (БҰҰ-ның Тұтқындармен қарым-қатынас жасаудың ең төменгі стандартты қағидалары, яғни Нельсон Мандела қағидалары) құқық қолданушылардың назары аударылады. Аталған қағидалар 1955 жылғы 30 тамызда Қылмыстың алдын алу және құқық бұзушылармен қарым-қатынас жасау мәселелері жөніндегі БҰҰ-ның бірінші Конгресінде қабылданып, 1957 жылғы 31 шілдеде Экономикалық және Әлеуметтік Кеңестің 994-пленарлық отырысында мақұлданған Тұтқындармен қарым-қатынас жасаудың ең төменгі стандартты қағидаларының орнына енгізілген.
Жоғарыда келтірілген халықаралық әмбебап құжаттың қағидатты, өзекті әрі қолданбалы ережесі (аталған үзіндіні жалпыға бірдей көру үшін қылмыстық қудалау органдарының барлық ғимараттарында орналастырған дұрыс болар еді) (автордың ескертпесі — М.К.) сондай-ақ, мысалы, прокурордың айыптау актісін бекітуі, айыпталушыны сотқа беруі және қылмыстық істі сотқа жіберуі бұл адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасауда кінәлі екенін мүлдем білдірмейді дегенді білдіреді. Қылмыс жасағаны үшін айыпталған әрбір адам өзінің кінәсі заңға сәйкес, оған қорғану үшін барлық мүмкіндіктер қамтамасыз етілетін жария сот талқылауы барысында заңды тәртіппен анықталғанға дейін кінәсіз деп есептелуге құқылы, — деп Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 11-бабының 1-тармағында жарияланған. Қылмыстық құқық бұзушылық жасады деп айыпталған әрбір адам өзінің кінәсі заңға сәйкес дәлелденгенге дейін кінәсіз деп есептелуге құқылы, — деп Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 14-бабының 2-тармағында қайталанған. Халықаралық құқық нормалары сот заңды қолдану кезінде басшылыққа алуға тиіс сот төрелігінің конституциялық қағидаттары дәрежесіне көтерілген (Конституцияның 77-бабы 3-тармағының 1), 6), 8), 9) тармақшалары).
3. Кінәсіздік презумпциясы қағидатына сәйкес қылмыстық жауаптылықтың негіздері мен күдіктінің кінәсінің бар екенін дәлелдеу міндеті айыптаушыға жүктеледі (ҚПК-нің 121-бабының 2-бөлігі). Сотқа дейінгі кезеңде адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасаудағы кінәсін дәлелдеу міндеті айыптау тарабына (анықтаушыға, тергеушіге, прокурорға, жәбірленушіге және т.б.) жүктеледі. Сотта бұл функцияны мемлекеттік айыптаушы ретінде прокурор, сондай-ақ жеке айыптау істері бойынша жеке айыптаушы жүзеге асырады (ҚПК-нің 337, 338-баптары, 47-тарау).
Адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасаудағы кінәсін дәлелдеу дегеніміз — істі заңды, негізді және әділ шешу үшін маңызы бар мән-жайларды анықтау мақсатында дәлелдемелерді жинау, зерттеу, бағалау және пайдалану. Сотқа дейінгі іс жүргізу және сот талқылауы барысында дәлелдемелерді жинау тергеу, жасырын тергеу және сот әрекеттерін жүргізу арқылы жүзеге асырылады. Дәлелдемелерді жинау оларды анықтауды, бекітуді және алуды қамтиды. Іс бойынша жиналған дәлелдемелер жан-жақты және объективті зерттелуге тиіс. Зерттеу алынған дәлелдемені талдауды, оны басқа дәлелдемелермен салыстыруды, қосымша дәлелдемелер жинауды, дәлелдемелер алынған дереккөздерді тексеруді қамтиды. Әрбір дәлелдеме істің дәлелдеу нысанасына қатыстылығы, жол берілетіндігі (ҚПК нормалары мен онда белгіленген тәртіп негізінде алынуға тиіс), анықтығы (объективті шындықты, яғни қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасын, оны жасау мән-жайларын және т.б. дәл сипаттауға тиіс) тұрғысынан бағалануға тиіс, ал барлық жиналған дәлелдемелер жиынтығы қылмыстық істі дұрыс шешу үшін жеткіліктілігі тұрғысынан бағалануға тиіс (ҚПК-нің 113, 125-баптары).
Іс бойынша іс жүргізу — әрдайым қылмыстық істі дұрыс шешу үшін маңызы бар мән-жайларды дәлелдеу мақсатында айыптау тарабы мен қорғау тарабының белсенді әрі бәсекелес қызметі. Осыған байланысты күдіктінің, айыпталушының өзінің кінәсіздігін растайтын дәлелдемелерді жеке өзі немесе қорғаушысының көмегімен ұсынуға құқығы бар, бірақ міндетті емес (ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 10) тармағы, 65-бабының 5-бөлігі, 122-бабының 4-бөлігі).
Конституцияның 77-бабы 3-тармағының 8) тармақшасына сәйкес, «адамның кінәлі екендігіне қатысты кез келген күмән айыпталушының пайдасына қарастырылады». Бұл конституциялық норма ҚПК-нің 19-бабының 3-бөлігінде дамытылған, оған сәйкес «айыпталушының кінәлілігіне қатысты жойылмайтын күмән оның пайдасына түсіндіріледі. Айыпталушының пайдасына қылмыстық және қылмыстық-процестік заңдарды түсіндіру кезінде туындайтын күмәндар да шешілуге тиіс». Конституциялық норма мен қылмыстық-процестік заң нормасы арасындағы айырмашылықтар, Конституциялық Кеңестің пікірінше, мынадай: заңда «кез келген» күмән емес, «жойылмайтын» күмән туралы айтылған; заңға қосымша түрде «қылмыстық және қылмыстық-процестік заңдарды түсіндіру кезінде туындайтын күмәндар да айыпталушының пайдасына шешілуге тиіс» деген ереже енгізілген. Қылмыстық-процестік заңнамадағы кез келген күмәнді айыпталушының пайдасына түсіндіру туралы норма қылмыстық процесті жүргізетін орган заңда көзделген барлық шараларды қабылдағаннан кейін де жоя алмаған күмәндарға ғана қатысты. Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу барысында жойылмаған және жою мүмкін болмаған күмәндар ғана айыпталушының пайдасына түсіндірілуге тиіс. Осылайша, ҚПК-де жойылмайтын күмәндар туралы айтылуы тиісті норманың Конституция ережелеріне сәйкес келмеуіне әкеп соқпайды. ҚПК-нің «қылмыстық және қылмыстық-процестік заңдарды түсіндіру кезінде туындайтын күмәндар да айыпталушының пайдасына шешілуге тиіс» деген нормасы да Конституцияға сәйкес келеді. Бұл қылмыстық-процестік заңды, оның ішінде дауланып отырған норманы әзірлеу кезінде заң шығарушы Конституция адамның құқықтары мен бостандықтарын тек заңмен және тек айрықша жағдайларда ғана шектеу мүмкіндігін белгілейтінін басшылыққа алғанымен түсіндіріледі (2003 жылғы 26 маусымдағы № 9 ҚКС, 3-тармақ, сипаттау-уәждеу бөлігі).
Адамды күдікті деп тану туралы қаулы, күдіктінің іс-әрекетін саралау туралы қаулы, кінәні мойындау туралы мәміле нысанындағы процестік келісім, айыптау актісі, қылмыстық теріс қылық туралы хаттама, бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулы, прокурордың айыпталушыны сотқа беру туралы қаулысы адамның іс-әрекетін саралау және жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың мән-жайларын дәлелдеу процесі туралы ақпаратты қамтиды, алайда бұл адам әлі де кінәсіз, сотталмаған болып есептеледі. Оның кінәлілігі тек заңды және негізді сот үкімімен ғана анықталуы мүмкін. Оның үстіне, бұл үкімнің заңды күшіне енуі кінәсіздік презумпциясы қағидатын іске асырудың негізгі шарты болып табылады. Үкім заңның барлық талаптары сақтала отырып және заң негізінде шығарылған жағдайда заңды деп танылады. Үкім сот отырысында тараптар ұсынған дәлелдемелерді жан-жақты, объективті және бейтарап зерттеу негізінде шығарылған жағдайда негізді деп есептеледі (ҚПК-нің 388-бабы). Судья прокурордың ұстанымына немесе бағалауына сүйенбеуге, дәлелдемелерді өз бетінше зерттеуге тиіс. ҚПК-де айыптау үкімі болжамдарға негізделмеуге және сот талқылауы барысында сотталушының қылмыс жасаудағы кінәлілігі сот зерттеген дәлелдемелер жиынтығымен расталған жағдайда ғана шығарылуға тиіс екендігі туралы нұсқаудың болуы аса маңызды (ҚПК-нің 393-бабының 3-бөлігі). Бұл қағида айыпталушы өз кінәсін мойындаған жағдайда да өзгермейді. Оның кінәлілігі кез келген жағдайда іс бойынша басқа дәлелдемелер жиынтығымен расталуға тиіс (ҚПК-нің 115-бабының 3-бөлігі). Егер үкімге тараптар апелляциялық тәртіппен шағым жасамаса, сондай-ақ прокурор оған апелляциялық тәртіппен өтінішхат келтірмесе, үкім жарияланған күннен бастап он бес тәулік өткен соң заңды күшіне енді деп есептеледі (ҚПК-нің 418-бабының 1-бөлігі, 421-бабының 1-бөлігі).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар
