Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 29-бабына түсініктеме. Жариялылық
1. Барлық соттар мен сот сатыларында қылмыстық істерді сотта қарау ашық түрде жүргізіледі. Сот талқылауының жариялылығын шектеуге мемлекеттік құпияларды және заңмен қорғалатын өзге де құпияны қорғау мүдделеріне қайшы келген жағдайларда ғана жол беріледі. Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы істер, жыныстық сипаттағы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша, сондай-ақ іске қатысушы адамдардың өмірінің интимдік жақтары туралы мәліметтердің жария етілуіне жол бермеу мақсатында басқа да істер бойынша, сондай-ақ жәбірленушінің, куәнің немесе іске қатысатын басқа да адамдардың, олардың отбасы мүшелерінің немесе жақын туыстарының қауіпсіздігі мүдделері талап еткен жағдайларда соттың уәжді қаулысы бойынша жабық сот талқылауын өткізуге жол беріледі. Жабық сот отырысында тергеу судьясы қылмыстық қудалау органының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) және шешімдеріне қатысты шағымдарды да қарайды.
2. Істерді жабық сот отырысында қарау осы Кодексте белгіленген барлық қағидаларды сақтай отырып жүзеге асырылады.
3. Сот үкімі мен іс бойынша қабылданған қаулылар барлық жағдайларда жария түрде жарияланады. Жабық сот отырысында қаралған істер бойынша үкімнің тек кіріспе және қарар бөліктері ғана жария түрде жарияланады.
Жариялылық қағидаты қылмыстық процесс қағидаттары жүйесінде маңызды орын алады, ашықтықтың, іс бойынша іс жүргізуге қол жеткізудің шектерін айқындайды және қылмыстық процестің тәрбиелік-алдын алу бастамаларын іске асыруға ықпал етеді. Қылмыстық істер бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексерудің белгілі бір дәрежеде жабық сипатта болатыны ешкімге құпия емес, бұл жария емес тергеу әрекеттері институтының енгізілуімен одан әрі күшейе түсті. Бұл ҚПК-нің тікелей талабымен де негізделеді, оған сәйкес қылмыстық процеске қатысушыларға сотқа дейінгі тергеп-тексеру деректерін жария етуге тыйым салынады (201-бап). Бұл әлі басты сот талқылауының нысанасы болмаған барлық қылмыстық істерге қатысты әбден орынды талап болып табылады. Сонымен бірге қылмыстық қудалау органдары қылмыстық іс аяқталғаннан кейін тиісті мемлекеттік органдарға, ұйымдарға және оларда басқару функцияларын жүзеге асыратын адамдарға осы мән-жайларды немесе заң бұзушылықтардың өзге де түрлерін жою жөнінде шаралар қабылдау туралы ұсыну енгізуге құқылы (ҚПК-нің 200-бабының 1-бөлігі). Демек, іс бойынша қандай да бір ақпарат бәрібір қоғам мен халықтың игілігіне айналады.
4. ҚПК-нің 29-бабы нормалары жабық сот талқылауын өткізудің бірнеше ықтимал негіздерін реттейді: бұл мемлекеттік құпияларды және заңмен қорғалатын өзге де құпияны қорғау мүдделерінен туындаған кезде; кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы істер бойынша; жыныстық сипаттағы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша; процеске қатысушылардың жеке өмірінің интимдік жақтары туралы мәліметтерді жария етпеу мүддесінде басқа да істер бойынша; бұл қылмыстық процеске қатысушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажеттілігінен туындаған кезде; сотқа дейінгі сатыларда тергеу судьясы қылмыстық қудалау органдарының әрекеттері мен шешімдерінің заңдылығына сот бақылауын жүзеге асырған кезде.
ҚПК соттың өз бастамасы бойынша да, тараптардың өтінішхаты бойынша да жабық сот талқылауын өткізу қажеттілігін жоғары дәрежеде уәждеуді талап етеді. Бұл мәселеге Жоғарғы Соттың 2002 жылғы 6 желтоқсандағы № 25 «Қылмыстық істер бойынша сот ісін жүргізудің жариялылық қағидатын сақтау туралы» нормативтік қаулысында да ерекше назар аударылған. «Жариялылықты заңсыз шектеу (іс материалдарын негізсіз құпияландыру, заңда көзделмеген негіздер бойынша жабық сот отырыстарын өткізу және т.б.), — деп атап көрсетеді Жоғарғы Сот, — процеске қатысушылардың процестік құқықтарының төмендеуіне және бұзылуына әкеп соғуы мүмкін. Мұндай бұзушылықтардың сипаты мен елеулілігіне қарай іс бойынша жүргізілген іс жүргізу жарамсыз деп танылып, шығарылған шешімнің күші жойылуы мүмкін не жиналған материалдар дәлелдемелер ретінде заңды күшіне ие емес деп танылуы мүмкін» (Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысының 2-тармағы).
3. Сот талқылауының жариялылығын шектеу сот отырысының бүкіл кезеңіне немесе ҚПК-нің 29-бабының 1-бөлігінде көрсетілген мән-жайлар зерттелетін оның бір бөлігіне ғана қолданылуы мүмкін, бұл туралы басты сот талқылауын тағайындау жөніндегі судьяның қаулысында және т.б. көрсетілуге тиіс (Жоғарғы Соттың 2002 жылғы 6 желтоқсандағы «Қылмыстық істер бойынша сот ісін жүргізудің жариялылық қағидатын сақтау туралы» нормативтік қаулысының 7-тармағы).
1. Үкім мен іс бойынша қабылданған қаулылар әрдайым жария түрде жарияланады. Алайда жабық сот отырысында қаралған іс бойынша олардың сипаттау-уәждеу бөлігі жария етілмейді. Жабық сот отырысында қаралған істер бойынша үкімнің тек кіріспе және қарар бөліктері ғана жария түрде жарияланады (Жоғарғы Соттың 2013 жылғы 13 желтоқсандағы № 3 «Қылмыстық сот ісін жүргізуде мемлекеттік құпияларды қорғау мәселелерін реттейтін заңнаманың кейбір нормаларын қолдану туралы» нормативтік қаулысының 9–10-тармақтары).
2. Сот билігі мемлекеттік биліктің бір тармағы болғандықтан, үкім Қазақстан Республикасының атынан шығарылады. «Сот үкімі, — деп көрсетеді Жоғарғы Сот, — құқықты қолданудың аса маңызды актісі болып табылады, ол іс бойынша бұған дейін жүргізілген бүкіл іс жүргізуге қорытынды жасайды (кіріспе). Үкімнің мемлекет атынан шығарылуы және оның маңыздылығы судьялардан оның заңдылығы мен негізділігі үшін ерекше жауапкершілікті сезінуді талап етеді» (Жоғарғы Соттың 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысының 1-тармағы).
1. Жоғарыда баяндалғандардың мәнмәтінінде ҚПК-нің 347-1-бабының 4-бөлігі нормаларының ережелері осы қағидаттың қолданылуын шектемейтінін атап өту қажет, өйткені олар жабық сот процестеріне қатысты және негізінен судья мен сот отырысының хатшысына бағытталған. Сот отырыстарының аудио- және бейнежазбаларын басты сот талқылауына қатысушылар, оның ішінде бұқаралық ақпарат құралдарында жария ете алады, бірақ тек үкім, сот қаулысы заңды күшіне енгеннен кейін ғана (ҚПК-нің 347-1-бабының 4-бөлігіне түсініктемені қараңыз).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Қоғамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заң қызметі қызметі Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар \ \
