Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 50-бабына түсініктеме. Мерзімді өткізіп алудың салдары және оны қалпына келтіру тәртібі
1. Қылмыстық процесс қатысушылары мерзім өткеннен кейін жасаған процестік әрекеттер жарамсыз деп есептеледі.
2. Мүдделі тұлғаның өтінішхаты бойынша дәлелді себеппен өткізіп алынған мерзім іс жүргізуінде іс жатқан анықтаушының, тергеушінің, прокурордың немесе судьяның қаулысымен қалпына келтірілуі мүмкін. Бұл ретте мерзім оны өткізіп алған тұлға үшін қалпына келтіріледі, ал егер қылмыстық процесті жүргізетін органның тиісті шешімінде өзгеше көзделмесе, басқа тұлғалар үшін қалпына келтірілмейді.
3. Мүдделі тұлғаның өтінішхаты бойынша белгіленген мерзімді өткізіп алып шағым жасалған шешімнің орындалуы өткізіп алынған мерзімді қалпына келтіру туралы мәселе шешілгенге дейін тоқтатыла тұруы мүмкін.
4. Мерзімді қалпына келтіруден бас тартуға осы Кодексте белгіленген тәртіппен шағым жасалуы, прокурордың өтінішхаты бойынша қайта қаралуы мүмкін.
Ескерту. 50-бапқа Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 11 шілдедегі № 91-VI Заңымен өзгеріс енгізілді (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
ҚПК-нің 50-бабының 1-бөлігінің нормасы — қылмыстық процестің барлық қатысушыларына бағытталған, қылмыстық процестің барлық сатыларында, оның ішінде процестік әрекеттерді жүргізу және процестік шешімдер қабылдау, өздерінің құқықтық және әрекет қабілеттілігін іске асыру кезінде процестік мерзімдерді мүлтіксіз сақтауды талап ететін жалпы ереже. Процестік әрекетті жүргізу тәртібін, оның ішінде мерзімдерін бұзу ҚПК нормаларын елеулі бұзу ретінде қарастырылады және қылмыстық істер бойынша нақты деректердің дәлелдемелер ретінде жол берілмеуіне әкеп соғады (ҚПК-нің 112-бабы 1-бөлігінің 5-тармағы). Осылайша алынған дәлелдемелер айыптаудың негізіне алынбайды, сондай-ақ ҚПК-нің 113-бабында көрсетілген мән-жайлардың кез келгенін дәлелдеу кезінде пайдаланылмайды (ҚПК-нің 112-бабының 4-бөлігі).
Осыған байланысты заң қылмыстық процесті жүргізетін органдарды қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге қатысатын әрбір тұлғаға өзіне тиесілі құқықтары мен жүктелген міндеттерін түсіндіруге және оларды жүзеге асыру мүмкіндігін қамтамасыз етуге міндеттейді. Бұл тұлғаның құқықтары мен міндеттерін, оның таңдаған ұстанымының құқықтық салдарын анық әрі толық түсіндіруді, сондай-ақ оның қатысуымен жасалатын процестік әрекеттердің мәні мен танысу үшін ұсынылатын қылмыстық іс материалдарының мазмұнын түсіндіруді қамтиды. Бұдан бөлек, тұлғаның өтініші бойынша қылмыстық процесті жүргізетін орган оның құқықтары мен міндеттерін қайталап түсіндіруге міндетті (ҚПК-нің 110-бабы). Әрине, бұл процесте адвокат қорғаушы ретінде не қылмыстық іс бойынша тиісті тараптың өкілі ретінде маңызды орын алады.
ҚПК-нің 50-бабының нормаларының мәтінінде «мүдделі тұлға» деген сөз тіркесі кездеседі, оның өтінішхаты бойынша дәлелді себеппен өткізіп алынған мерзім қылмыстық процесті жүргізетін органдармен қалпына келтірілуі мүмкін немесе ол мерзімді қалпына келтіруден бас тартуға шағым жасай, наразылық білдіре алады. Мүдделі тұлғалардың тізбесі айтарлықтай кең, алайда ол да ҚПК нормаларымен айыптау және қорғау тараптарының құрамына кіретін не өздерінің немесе өкілдік ететін тұлғалардың құқықтары мен мүдделерін қорғайтын процеске қатысушыларға қатысты реттелген (ҚПК-нің 7, 23, 58, 64—77-баптары). Қылмыстық істер бойынша сот шешімдеріне апелляциялық, кассациялық тәртіппен шағым жасауға, наразылық білдіруге құқығы бар тұлғалардың шеңбері, бұл белгілі бір процестік мерзімдердің сақталуымен байланысты болғандықтан, ҚПК нормаларында да айқындалған (414-бап, 448-баптың 3-бөлігі, 486-бап).
3. ҚПК-нің 50-бабы нормаларының мағынасында өткізіп алынған процестік мерзімдерді қалпына келтіру — сот сатыларына тән тақырып және қылмыстық істер бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында аса айқын көрініс таппайды. Осы нормалардың қолданылуын сот сатыларынан алынған мысалдармен түсіндірейік. Әдетте, апелляциялық (жеке) шағымды уақтылы беру және прокурордың өтінішхат келтіруі үкімнің, күзетпен ұстау шарасы туралы шешімді қоспағанда, қаулының заңды күшіне енуін және оның орындалуға келтірілуін тоқтата тұрады (ҚПК-нің 421-бабының 1-бөлігі). Сондықтан бірінші сатыдағы сотқа келіп түскен әрбір шағым мен прокурордың өтінішхаты келіп түскен күні көрсетіле отырып, дереу тіркелуге тиіс, — деп Жоғарғы Сот талап етеді. ҚПК-нің 418-бабында көрсетілген мерзімді өткізіп алып берілген, оны қалпына келтіру туралы өтінішхатсыз түскен шағым мен өтінішхат осы негіз көрсетіле отырып қайтарылуға жатады. Бұл туралы бірінші сатыдағы сот қаулы шығарады, ол шағымдану, өтінішхат келтіру тәртібі мен мерзімі түсіндіріле отырып, авторға жіберіледі (Жоғарғы Соттың 2003 жылғы 19 желтоқсандағы № 13 «Қылмыстық істерді апелляциялық тәртіппен қарау тәжірибесі туралы» нормативтік қаулысы, 2-тармақ).
Бұдан бөлек, егер бірінші сатыдағы сот шағымды, прокурордың өтінішхатын қабылдағаннан кейін оларды беру мерзімінің өткізіп алынғаны апелляциялық сатыда анықталса, апелляциялық сатының судьясы өз қаулысымен оларды қараусыз қалдырады (ҚПК-нің 418-бабының 3-бөлігі). Жалпы алғанда, апелляциялық сатыға қатысты әртүрлі дәлелді себептермен өткізіп алынған мерзімдер, оның ішінде бірінші сатыдағы сот тарапынан жіберілген кемшіліктерге байланысты жағдайлар (сот отырысының хаттамасын уақтылы дайындамау, сот ісін жүргізу тілін меңгермеген іске қатысушы тұлғаға сот актісінің көшірмесін аудармасыз табыс ету, сот актісінің қарар бөлігінде шағымдану мерзімін дұрыс көрсетпеу (ҚПК-нің 419-бабының 3-бөлігі), шағым беруге құқығы бар тұлғалардың, прокурордың өтінішхаты бойынша үкім шығарған немесе қаулы шығарған сотпен қалпына келтірілуі мүмкін. Өткізіп алынған мерзімді қалпына келтіруден бас тарту туралы судьяның қаулысына тиісті облыстық немесе оған теңестірілген сотқа (апелляциялық сотқа) шағым жасалуы, прокурордың өтінішхаты бойынша қайта қаралуы мүмкін. Аталған сот өткізіп алынған мерзімді қалпына келтіруге және прокурордың шағымы, өтінішхаты бойынша істі қарауға құқылы (ҚПК-нің 419—421-баптары).
Қылмыстық процесс қатысушылары үшін маңызды болып табылатын осы мәселе бойынша Жоғарғы Сот бірінші және апелляциялық сатылардағы соттардың назарын мынаған аударды: біріншіден, апелляциялық іс жүргізу ҚПК-нің 31-бабында бекітілген процестік әрекеттер мен шешімдерге еркін шағым жасау құқығын іске асырудың процестік нысандарының бірі болып табылады; екіншіден, апелляциялық шағымдану мерзімін қалпына келтіру туралы өтінішхаттарды және өткізіп алынған мерзімді қалпына келтіруден бас тарту туралы қаулыларға берілген шағымдар мен өтінішхаттарды қарау кезінде соттар негізсіз бас тарту жағдайларына жол бермеуге тиіс (Жоғарғы Соттың 2003 жылғы 19 желтоқсандағы № 13 «Қылмыстық істерді апелляциялық тәртіппен қарау тәжірибесі туралы» нормативтік қаулысының тиісті тармақтары).
Тағы бір мысал. Кассациялық шағым, наразылық, ұсыным ҚПК-нің 487-бабының 2-бөлігінде көрсетілген мерзім өткеннен кейін берілген жағдайда, оларды берген тұлғаларға қайтарылуға жатады (ҚПК-нің 489-бабы 1-бөлігінің 3-тармағы). Кассациялық тәртіпте кейбір процестік мерзімдер қалпына келтірілмейді. Мысалы, заңды күшіне енген ақтау үкімін, сотталған адамның жағдайын нашарлатуға әкеп соғатын неғұрлым ауыр қылмыстық құқық бұзушылық туралы заңды қолдану қажеттілігі, жазаның жеңілдігі немесе өзге де негіздер бойынша айыптау үкімін не істі тоқтату туралы сот қаулысын кассациялық тәртіппен қайта қарау туралы өтінішхатты беру, наразылық, ұсыным келтіру олардың заңды күшіне енген күнінен бастап бір жыл ішінде ғана жол беріледі (ҚПК-нің 487-бабының 2-бөлігі).
Осылайша, қылмыстық процесс қатысушыларының апелляция, кассация саласындағы мерзімдерді сақтамауы, әдетте, сотталған адамның, сондай-ақ ақталған адамның жағдайын нашарлататын негіздер бойынша сот шешімдерін қайта қарауды жоққа шығарады.
ҚПК-нің 50-бабының 3-бөлігінің нормасында маңызды нақтылау қамтылған. Алайда бұл әрдайым мүмкін бола бермейді, өйткені біз атап өткендей, барлық процестік мерзімдер қалпына келтіріле бермейді, демек, белгіленген мерзімді өткізіп алып шағым жасалған шешімнің орындалуын тоқтата тұру да бұл жағдайларда мүмкін емес.
ҚПК-нің 493-бабының нормасын адам құқықтарын қорғау тұрғысынан елеулі әлеуетке ие норма ретінде қарастыру қажет. Қолданыстағы тәртіп бойынша заңды күшіне енген сот шешімдеріне қатысты өтінішхат беру, наразылық, ұсыным келтіру, әдетте, олардың орындалуын тоқтата тұрмайды (ҚПК-нің 488-бабының 4-бөлігі). Сонымен бірге Жоғарғы Сот Төрағасы, Бас Прокурор (тек солар ғана, басқа ешкім) істі талап етіп алумен бір мезгілде, бұл туралы процеске қатысушының өтінішхаты болған кезде де, ондай өтінішхат болмаған жағдайда да, заңда көрсетілген негіздер бойынша кассациялық тәртіппен тексеру үшін үш айдан аспайтын мерзімге сот үкімінің, қаулысының орындалуын толық немесе ішінара уәжді қаулымен тоқтата тұруға құқылы (ҚПК-нің 484-бабының 2—4-бөліктері, 493-бабы).
Орындалуын тоқтата тұру туралы өтінішхат берілген, наразылық келтірілген үкімнің, қаулының орындалуын тоқтата тұру жөнінде Жоғарғы Сот Төрағасы немесе Бас Прокурор тоқтата тұру мерзімі көрсетілген уәжді қаулы шығаруға тиіс, ол орындау үшін тиісті органдарға дереу жіберілуі керек. ҚПК-нің 493-бабында көрсетілген негіздер бойынша заңды күшіне енген үкімнің немесе сот қаулысының орындалуын тоқтата тұру іс талап етіліп алынған кезде бір мезгілде жүзеге асырылады және кассациялық өтінішхат, наразылық, ұсыным қаралғанға дейін, бірақ үш айдан аспайтын мерзімге созылуы мүмкін. Осыдан кейін орындалуы туралы өтінішхат берілген, наразылық келтірілген сот шешімдерін тоқтата тұру туралы қаулы өз күшін жояды. Ақтау үкімінің, істі тоқтату туралы қаулының орындалуы тоқтатыла тұрмайды. Орындалуы туралы өтінішхат берілген, наразылық келтірілген үкімнің, қаулының орындалуын тоқтата тұру негіздері сотталғандардың өздеріне, мысалы, өмір бойына бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасы туралы үкімнің орындалуына, сотталған адамның ауыр науқасы болған кезде үкімнің орындалуына, сондай-ақ үкімнің орындалуы оларға теріс әсер етуі мүмкін болған жағдайда сотталған адамның жақын туыстарына байланысты болуы мүмкін. Орындалуы туралы өтінішхат берілген, наразылық келтірілген үкімнің, қаулының орындалуын тоқтата тұру негіздері тиісті түрде ресімделген құжаттармен расталуға тиіс. Үкімнің орындалуы тоқтатыла тұрған кезде сот тағайындаған жаза шарасын қолдану кейінге қалдырылады (Жоғарғы Сот Пленумының 2017 жылғы 29 маусымдағы № 5 «Қылмыстық істерді кассациялық сатыда жүргізу тәртібі туралы» нормативтік қаулысының 12-тармағы).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Марат Көгамовтың авторлығымен.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
