Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 6-бабы. Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарға қатысты қылмыстық-процестік заңның қолданылуы туралы түсініктеме

Басты бет / Кодекстер / Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 6-бабы. Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарға қатысты қылмыстық-процестік заңның қолданылуы туралы түсініктеме

Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 6-бабы. Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарға қатысты қылмыстық-процестік заңның қолданылуы туралы түсініктеме
1. Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарға қатысты қылмыстық сот ісін жүргізу осы Кодекске сәйкес жүзеге асырылады.
2. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында белгіленген дипломатиялық немесе өзге де артықшылықтар мен иммунитеттерге ие адамдарға қатысты немесе олардың қатысуымен жүзеге асырылатын қылмыстық сот ісін жүргізудің ерекшеліктері осы Кодекстің 57-тарауына сәйкес айқындалады.
ҚПК-нің кеңістікте және уақыт бойынша қолданылуымен қылмыстық-процестік заңның адамдар тобына қатысты қолданылуын сипаттайтын оның институттары, нормалары мен ережелері органикалық түрде байланысты. Қазақстан аумағында ҚПК ҚР ҚК-де көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасаған жағдайда оның барлық азаматтарына қатысты қолданылады.
Сонымен бірге, АСҚХП-ның 2-бабының 1-тармағында әрбір мемлекет өзінің аумағында және юрисдикциясында жүрген барлық адамдардың құқықтарын нәсіліне, терісінің түсіне, жынысына, тіліне, дініне, саяси немесе өзге де наным-сенімдеріне, ұлттық немесе әлеуметтік тегіне, мүліктік жағдайына, тууына немесе өзге де мән-жайларына қарамастан, қандай да бір айырмашылықсыз құрметтеуге және қамтамасыз етуге міндеттенетіні белгіленген. АСҚХП-ның 16-бабында бұдан әрі адамның қай жерде жүрсе де, оның құқық субъектілігін тану құқығына ие екендігі бекітілген.
Аталған халықаралық ережелер Конституцияның 12-бабының 4-тармағында тікелей көрініс тапқан, оған сәйкес шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар Республикада, егер Конституцияда, заңдарда және халықаралық шарттарда өзгеше көзделмесе, азаматтар үшін белгіленген құқықтар мен бостандықтарды пайдаланады, сондай-ақ міндеттерді атқарады.
ҚР ҚК-нің 15-бабы қылмыстық жауаптылыққа тартылуға жататын адамдар қатарына осы заңдық жауаптылық түрі туындайтын жасқа жеткен, есі дұрыс барлық жеке тұлғаларды жатқызады. Демек, аталған баптың нормаларының мағынасына сәйкес, олар тек ҚР азаматтары ғана емес, сонымен қатар шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар да болуы мүмкін.
Қазақстан Республикасының 1991 жылғы 20 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» Заңының 3-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасының азаматтары деп аталған Заң күшіне енген күні ҚР аумағында тұрақты тұратын; ҚР аумағында туған және шет мемлекеттің азаматтығында тұрмайтын; ҚР азаматтығын заңға сәйкес алған адамдар танылады. ҚР азаматтығын растайтын құжат жеке куәлік немесе ҚР азаматының паспорты болып табылады. 16 жасқа толмаған баланың азаматтығы оның туу туралы куәлігімен, ата-анасының кез келгенінің паспортымен расталады (Заңның 4-бабы).
ҚР-дағы шетелдіктер деп Қазақстан Республикасының азаматы болып табылмайтын және басқа мемлекеттің азаматтығына тиесілігін растайтын дәлелдері бар адамдар танылады. Қазақстан Республикасының азаматы болып табылмайтын және басқа мемлекеттің азаматтығына тиесілігін растайтын дәлелдері жоқ адамдар азаматтығы жоқ адамдар деп танылады (1995 жылғы 19 маусымдағы ҚР «Шетелдіктердің құқықтық жағдайы туралы» Заңының 2-бабы).
1995 жылғы 19 маусымдағы ҚР «Шетелдіктердің құқықтық жағдайы туралы» Заңында Қазақстан Республикасының аумағында қылмыстық, әкімшілік немесе өзге де құқық бұзушылықтар жасаған шетелдіктер Қазақстан Республикасының азаматтарымен бірдей жалпы негіздерде жауаптылыққа тартылатыны, Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында белгіленген жағдайлар бұған кірмейтіні көзделген (25-бап). Мәселе шетел азаматтарының арасында ҚР-ның қылмыстық сот ісін жүргізу саласындағы юрисдикциясынан иммунитеті бар адамдардың болуы мүмкін екендігінде. Арнайы халықаралық заңдар мен ұлттық қылмыстық-процестік заңнаманың осы бөлігіне қатысты ережелері тек осындай адамдарға ғана қолданылады. Аталған шетелдік лауазымды адамдар мен азаматтардың жекелеген санаттарының тізбесі ҚПК-нің 57-тарауында және ҚР ратификациялаған шарттарда келтірілген. Қылмыстық сот ісін жүргізу саласындағы мұндай артықшылықтар мен иммунитеттер жекелеген адамдардың пайдасы үшін емес, дипломатиялық және халықаралық ұйымдардың өзге де өкілдіктерінің қабылдаушы мемлекеттің аумағында тиісті мемлекеттердің өкілдері ретінде өз функцияларын тиімді әрі тәуелсіз жүзеге асыруын қамтамасыз ету үшін беріледі.
Біріккен Ұлттар Ұйымының 1961 жылғы 18 сәуірдегі «Дипломатиялық қатынастар туралы» конвенциясына сәйкес (ҚР Жоғарғы Кеңесінің 1993 жылғы 31 наурыздағы қаулысы (бұдан әрі – ҚР Жоғарғы Кеңесінің қаулысы)), дипломатиялық агенттің жеке басына қол сұғылмайды. Ол қандай да бір нысанда тұтқындалуға немесе ұсталуға жатпайды. Қабылдаушы мемлекет оған тиісті құрмет көрсетуге және оның жеке басына, бостандығына немесе қадір-қасиетіне қандай да бір қол сұғушылықтың алдын алу үшін барлық тиісті шараларды қабылдауға міндетті (29-бап). Дипломатиялық агенттің жеке резиденциясы өкілдік үй-жайлары сияқты қол сұғылмаушылық пен қорғауды пайдаланады. Оның құжаттары мен хат-хабарлары да қол сұғылмаушылыққа ие (30-бап). Дипломатиялық агент қабылдаушы мемлекеттің қылмыстық юрисдикциясынан иммунитетті пайдаланады. Дипломатиялық агент куә ретінде айғақ беруге міндетті емес. Дипломатиялық агенттің қабылдаушы мемлекеттің юрисдикциясынан иммунитеті оны аккредиттеуші мемлекеттің юрисдикциясынан босатпайды (31-бап). Дипломатиялық агенттер мен иммунитетті пайдаланатын адамдардың юрисдикциялық иммунитетінен аккредиттеуші мемлекет бас тарта алады. Бас тарту әрдайым нақты түрде білдірілуге тиіс (32-бап). Дипломатиялық агенттің жеке багажы, егер онда қабылдаушы мемлекеттің заңдарымен әкелуге немесе әкетуге тыйым салынған не карантиндік қағидалармен реттелетін заттар бар деп пайымдауға елеулі негіздер болмаса, тексеруден босатылады. Мұндай тексеру тек дипломатиялық агенттің немесе оның уәкілетті өкілінің қатысуымен жүргізілуге тиіс (36-бап).
Дипломатиялық агентпен бірге тұратын оның отбасы мүшелері, егер олар қабылдаушы мемлекеттің азаматтары болып табылмаса, өкілдіктің әкімшілік-техникалық персоналының мүшелері және олармен бірге тұратын отбасы мүшелері де артықшылықтар мен иммунитеттерді пайдаланады. Қабылдаушы мемлекеттің азаматтары болып табылмайтын немесе онда тұрақты тұрмайтын өкілдіктің қызмет көрсетуші персоналының мүшелері өздерінің міндеттерін орындау кезінде жасаған әрекеттеріне қатысты иммунитетті пайдаланады. Өкілдік қызметкерлерінің үй қызметшілері, егер олар қабылдаушы мемлекеттің азаматтары болып табылмаса немесе онда тұрақты тұрмаса, артықшылықтар мен иммунитеттерді тек қабылдаушы мемлекет рұқсат берген көлемде ғана пайдалана алады (37-бап).
Қабылдаушы мемлекет бере алатын қосымша артықшылықтар мен иммунитеттерден басқа, қабылдаушы мемлекеттің азаматы болып табылатын немесе онда тұрақты тұратын дипломатиялық агент өзінің функцияларын орындау кезінде жасаған ресми әрекеттеріне қатысты ғана юрисдикциялық иммунитет пен жеке басына қол сұғылмаушылықты пайдаланады. Өкілдік персоналының басқа мүшелері мен үй қызметшілері, егер олар қабылдаушы мемлекеттің азаматтары болып табылса немесе онда тұрақты тұрса, артықшылықтар мен иммунитеттерді тек қабылдаушы мемлекет рұқсат еткен көлемде ғана пайдаланады (38-бап).
Артықшылықтар мен иммунитеттерге құқығы бар әрбір адам оларды өз қызмет орнына орналасу үшін қабылдаушы мемлекеттің аумағына кірген сәттен бастап немесе егер ол осы аумақта бұрыннан болса, оның тағайындалғаны туралы сыртқы істер министрлігіне немесе ол жөнінде келісім жасалған басқа министрлікке хабарланған сәттен бастап пайдаланады. Артықшылықтар мен иммунитеттерді пайдаланатын адамның функциялары тоқтатылған жағдайда, бұл артықшылықтар мен иммунитеттер, әдетте, ол елден кеткен сәтте немесе елден кету үшін берілген ақылға қонымды мерзім өткеннен кейін тоқтатылады, алайда осы уақытқа дейін, тіпті қарулы қақтығыс жағдайында да сақталады. Дегенмен, мұндай адамның өкілдік қызметкері ретіндегі функцияларын орындау кезінде жасаған әрекеттеріне қатысты иммунитет сақтала береді. Өкілдік қызметкері қайтыс болған жағдайда, оның отбасы мүшелері елден кету үшін берілген ақылға қонымды мерзім өткенге дейін өздеріне тиесілі артықшылықтар мен иммунитеттерді пайдалануды жалғастырады (39-бап).
Егер дипломатиялық агент оған виза берілген жағдайда, визасы бар үшінші мемлекеттің аумағы арқылы өз қызмет орнына орналасу үшін бара жатқанда немесе өз қызмет орнына қайтып келе жатқанда не өз еліне қайтып бара жатқанда өтсе немесе осы аумақта болса, онда үшінші мемлекет оған жүріп өтуін немесе қайтып оралуын қамтамасыз ету үшін қажетті қол сұғылмаушылық пен өзге де иммунитеттерді береді. Бұл дипломатиялық агентпен бірге жүретін немесе оған қосылу үшін не өз еліне қайту үшін бөлек жолға шыққан, артықшылықтар мен иммунитеттерді пайдаланатын оның отбасы мүшелеріне де қатысты. Жоғарыда көрсетілген жағдайларға ұқсас мән-жайларда үшінші мемлекеттер өкілдіктің әкімшілік-техникалық немесе қызмет көрсетуші персоналының мүшелері мен олардың отбасы мүшелерінің өз аумағы арқылы өтуіне кедергі келтірмеуге тиіс. Үшінші мемлекеттер транзитпен өтетін ресми хат-хабарлар мен өзге де ресми хабарламаларға, оның ішінде кодталған немесе шифрланған жөнелтілімдерге қабылдаушы мемлекет беретін еркіндік пен қорғауды қамтамасыз етуге тиіс. Олар визасы бар дипломатиялық курьерлерге және транзитпен өтетін дипломатиялық поштаға қабылдаушы мемлекет қамтамасыз етуге міндетті қол сұғылмаушылық пен қорғауды беруге тиіс. Жоғарыда көзделген үшінші мемлекеттердің міндеттері форс-мажорлық мән-жайларға байланысты үшінші мемлекеттің аумағында жүрген адамдарға, ресми хабарламалар мен дипломатиялық поштаға да қолданылады (40-бап).
Өзінің мәртебесі мен дипломатиялық поштаны құрайтын орындардың санын көрсететін ресми құжатпен қамтамасыз етілуге тиіс дипломатиялық курьер өз міндеттерін орындау кезінде қабылдаушы мемлекеттің қорғауын пайдаланады. Ол жеке басына қол сұғылмаушылық құқығын пайдаланады және қандай да бір нысанда тұтқындалуға немесе ұсталуға жатпайды.
Аккредиттеуші мемлекет немесе өкілдік арнайы дипломатиялық курьерлерді (ad hoc) тағайындай алады. Мұндай жағдайларда жоғарыда аталған ережелер қолданылады, тек оларда көрсетілген иммунитеттер осындай курьер тапсырылған дипломатиялық поштаны межелі жерге жеткізген сәтте тоқтатылатындығы ерекшелік болып табылады.
Дипломатиялық пошта рұқсат етілген әуежайға бағыт алған азаматтық әуе кемесінің экипаж командиріне тапсырылуы мүмкін. Командир дипломатиялық поштаны құрайтын орындардың санын көрсететін ресми құжатпен қамтамасыз етілуге тиіс, бірақ ол дипломатиялық курьер болып есептелмейді. Өкілдік өз қызметкерлерінің бірін әуе кемесінің командирінен дипломатиялық поштаны тікелей және кедергісіз қабылдап алу үшін жібере алады (27-бап).
Біріккен Ұлттар Ұйымының 1963 жылғы 24 сәуірдегі «Консулдық қатынастар туралы» конвенциясының нормаларына сәйкес (ҚР Жоғарғы Кеңесінің 1993 жылғы 31 наурыздағы қаулысы), консулдық лауазымды адамдардың жеке басына қол сұғылмаушылығы мынадай мән-жайлардан көрінеді:
«Консулдық лауазымды адамдар ауыр қылмыс жасаған жағдайларда құзыретті сот билігі органдарының қаулылары негізінде ғана тұтқындалуы немесе алдын ала қамауға алынуы мүмкін (1-тармақ). Осы баптың 1-тармағында көрсетілген жағдайларды қоспағанда, консулдық лауазымды адамдар заңды күшіне енген сот шешімдерін орындау жағдайларын қоспағанда, түрмеге қамалмайды және жеке бас бостандығын шектеудің қандай да бір өзге нысандарына ұшыратылмайды (2-тармақ). Егер консулдық лауазымды адамға қатысты қылмыстық іс қозғалса, бұл адам құзыретті органдарға келуге міндетті. Дегенмен, іс жүргізу барысында оның ресми жағдайына байланысты оған құрмет көрсетілуге тиіс және осы баптың 1-тармағында көзделген жағдайларды қоспағанда, оның консулдық функцияларын орындауына барынша аз кедергі келтірілуі қажет. Осы баптың 1-тармағына сәйкес консулдық лауазымды адамды ұстау қажеттілігі туындаған жағдайда, оған қатысты сот қудалауы мүмкіндігінше қысқа мерзімде басталуға тиіс» (Біріккен Ұлттар Ұйымының «Консулдық қатынастар туралы» конвенциясының 41-бабы).
Консулдық персоналдың қандай да бір қызметкері қамауға алынған немесе алдын ала қамауға алынған жағдайда не оған қатысты қылмыстық іс қозғалған кезде қабылдаушы мемлекет бұл туралы консулдық мекеменің басшысын дереу хабардар етеді. Егер мұндай шаралар консулдық мекеме басшысының өзіне қатысты қолданылса, қабылдаушы мемлекет өкілдік ететін мемлекетті дипломатиялық арналар арқылы хабардар етеді (Біріккен Ұлттар Ұйымының «Консулдық қатынастар туралы» конвенциясының 42-бабы).
Консулдық лауазымды адамдар мен консулдық қызметшілер консулдық функцияларын орындау кезінде жасаған әрекеттеріне қатысты қабылдаушы мемлекеттің сот немесе әкімшілік органдарының юрисдикциясына жатпайды (Біріккен Ұлттар Ұйымының «Консулдық қатынастар туралы» конвенциясының 43-бабының 1-тармағы).
Консулдық мекеме қызметкерлері сот немесе әкімшілік істерді жүргізу кезінде куә ретінде шақырылуы мүмкін. Консулдық қызметші немесе қызмет көрсетуші персоналдың қызметкері айғақ беруден бас тарта алмайды. Егер консулдық лауазымды адам айғақ беруден бас тартса, оған мәжбүрлеу шаралары немесе жазалау шаралары қолданылмайды (жоғарыда аталған Конвенцияның 43-бабының 1-тармағы). Консулдық лауазымды адамның айғақтары қажет орган осы адамның өз функцияларын орындауына кедергі келтірмеуге тиіс. Мүмкін болған жағдайда, ол мұндай айғақтарды осы адамның үйінде немесе консулдық мекемеде тыңдай алады не одан жазбаша айғақтар қабылдай алады (Конвенцияның 43-бабының 2-тармағы).
Консулдық мекеме қызметкерлері өздерінің функцияларын орындауына байланысты мәселелер бойынша айғақ беруге немесе өз функцияларына қатысты ресми хат-хабарлар мен құжаттарды ұсынуға міндетті емес. Олар сондай-ақ өкілдік ететін мемлекеттің заңнамасын түсіндіретін айғақтар беруге міндетті емес (Конвенцияның 44-бабының 3-тармағы). Өкілдік ететін мемлекет Конвенцияның 41, 43 және 44-баптарында көзделген консулдық мекеме қызметкерінің кез келген артықшылықтары мен иммунитеттерінен бас тарта алады.
Мұндай бас тарту, әдетте, әрдайым нақты түрде білдірілуге тиіс және ол туралы қабылдаушы мемлекетке жазбаша нысанда хабарлануға тиіс (Конвенцияның 45-бабы).
Консулдық курьер өзінің мәртебесі мен консулдық вализаны құрайтын орындардың санын көрсететін ресми құжатпен қамтамасыз етіледі. Қабылдаушы мемлекеттің келісімі болған жағдайларды қоспағанда, ол қабылдаушы мемлекеттің азаматы бола алмайды, сондай-ақ егер ол өкілдік ететін мемлекеттің азаматы болмаса, қабылдаушы мемлекетте тұрақты тұратын адам болмауға тиіс. Өз функцияларын орындау кезінде ол қабылдаушы мемлекеттің қорғауында болуға тиіс. Ол жеке басына қол сұғылмаушылық құқығын пайдаланады және қандай да бір нысанда тұтқындалуға немесе ұсталуға жатпайды. Өкілдік ететін мемлекет, оның дипломатиялық өкілдіктері мен консулдық мекемелері арнайы консулдық курьерлерді (ad hoc) тағайындай алады. Мұндай жағдайларда жоғарыда аталған ережелер қолданылады, тек оларда көрсетілген иммунитеттер осындай курьер өзіне тапсырылған консулдық вализаны межелі жерге жеткізген сәтте тоқтатылатындығы ерекшелік болып табылады. Консулдық вализа портқа немесе келуге рұқсат етілген әуежайға бағыт алған кеменің немесе азаматтық әуе кемесінің командиріне тапсырылуы мүмкін. Оған вализаны құрайтын орындардың санын көрсететін ресми құжат беріледі, бірақ ол консулдық курьер болып есептелмейді. Құзыретті жергілікті билік органдарымен келісу арқылы консулдық мекеме өз қызметкерлерінің бірін кеменің немесе әуе кемесінің командирінен вализаны тікелей және кедергісіз қабылдап алу үшін жібере алады (1963 жылғы 24 сәуірдегі Біріккен Ұлттар Ұйымының «Консулдық қатынастар туралы» конвенциясының 35-бабы).
Қылмыстық-процестік қызметте қолданылуға жататын артықшылықтар мен иммунитеттер Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы мемлекеттердің Парламентаралық Ассамблеясының тиісті тұлғаларының қызметіне де тән. Атап айтқанда, 1995 жылғы 26 мамырдағы Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы мемлекеттердің Парламентаралық Ассамблеясы туралы конвенцияның 15-бабына сәйкес, ҚР-ның 1997 жылғы 10 маусымдағы Заңымен ратификацияланған осы құжаттың 15-бабының 2 және 3-тармақтарында белгіленген алып тастауларды ескере отырып, қатысушы мемлекеттердің парламенттік делегацияларының мүшелері, Парламентаралық Ассамблеяның лауазымды адамдары, Парламентаралық Ассамблеяның істері бойынша іссапарға жіберілген сарапшылар артықшылықтар, иммунитеттер мен жеңілдіктерге қатысты қатысушы мемлекеттердің аумағында тиісінше Біріккен Ұлттар Ұйымының өкілдеріне, Біріккен Ұлттар Ұйымының лауазымды адамдарына және 1946 жылғы 13 ақпандағы Біріккен Ұлттар Ұйымының артықшылықтары мен иммунитеттері туралы конвенция негізінде БҰҰ істері бойынша іссапарға жіберілген сарапшыларға берілетін режимнен кем емес қолайлы режимді пайдаланады (БҰҰ Бас Ассамблеясының 22 А қарарымен қабылданған, Қазақстан оған ҚР Жоғарғы Кеңесінің 1995 жылғы 20 ақпандағы қаулысы негізінде қосылды) (1-тармақ). Алайда, бұдан әрі дәйексөз келтірілген құжатта 15-баптың осы тармағы парламенттік делегация мүшелері мен олар азаматы болып табылатын мемлекет арасындағы өзара қатынастарға қолданылмайтыны атап көрсетілген (15-баптың 2-тармағы). Бұдан басқа, БҰҰ-ның артықшылықтары мен иммунитеттері туралы конвенцияның V бабының 18-бөлімінің «в», «d», «е», «f», «g» тармақтарының ережелері Парламентаралық Ассамблеяның штаб-пәтері орналасқан, оның органы немесе органдары жұмыс істейтін мемлекеттің азаматы болып табылатын Парламентаралық Ассамблеяның лауазымды адамдарына қолданылмайды (15-баптың 3-тармағы). Жалпы алғанда, артықшылықтар мен иммунитеттер қатысушы мемлекеттердің парламенттік делегацияларының мүшелеріне, Парламентаралық Ассамблеяның лауазымды адамдарына және Парламентаралық Ассамблеяның істері бойынша іссапарға жіберілген сарапшыларға олардың жеке пайдасы үшін емес, Парламентаралық Ассамблеядағы жұмысына байланысты функцияларын тәуелсіз орындауын қамтамасыз ету үшін беріледі.
Конвенцияға қатысушы мемлекеттің парламенті өзінің ішкі регламенті мен рәсімдеріне сәйкес, иммунитет оның пікірінше сот төрелігін жүзеге асыруға кедергі келтірген әрбір жағдайда өзінің өкілінің иммунитетінен бас тартуға құқылы ғана емес, сонымен қатар міндетті, бұл ретте мұндай бас тарту иммунитеттің берілу мақсатына нұқсан келтірмеуге тиіс. Бас хатшының, оның пікірінше иммунитет сот төрелігін жүзеге асыруға кедергі келтіретін және одан Парламентаралық Ассамблеяның мүдделеріне нұқсан келтірмей бас тартуға болатын жағдайларда, Парламентаралық Ассамблеяның кез келген лауазымды адамына, сондай-ақ Парламентаралық Ассамблеяның істері бойынша іссапарға жіберілген сарапшыға берілген иммунитеттен бас тартуға құқығы бар және ол бұған міндетті. Бас хатшыға қатысты иммунитеттен бас тарту құқығы Ассамблея Кеңесіне тиесілі (15-баптың 4-тармағы). Парламентаралық Ассамблея Конвенцияға сәйкес берілетін артықшылықтарды, иммунитеттер мен жеңілдіктерді теріс пайдаланудың алдын алу, сот төрелігін тиісінше жүзеге асыруға жәрдемдесу және құқық қорғау органдарының ұсынымдарының орындалуын қамтамасыз ету мақсатында қатысушы мемлекеттердің тиісті билік органдарымен тұрақты түрде ынтымақтасады (15-баптың 5-тармағы).
Қылмыстық процесте 2004 жылғы 17 маусымдағы Шанхай ынтымақтастық ұйымының артықшылықтары мен иммунитеттері туралы конвенцияның нормалары да осылайша ескерілуге тиіс (ҚР-ның 2005 жылғы 15 желтоқсандағы Заңымен ратификацияланған). Аталған Конвенцияға сәйкес, мүше мемлекеттердің аумағында лауазымды адамдар, Ұйымға немесе лауазымды адамға тиесілі не оның басқаруындағы көлік құралынан туындаған жол-көлік оқиғасына байланысты залалды өтеу туралы талап-арыздарды; лауазымды адамның әрекетінен туындаған өлім немесе дене жарақаты салдарынан келтірілген залалды өтеу туралы талап-арыздарды қоспағанда, өздерінің лауазымды адамдары ретінде айтқан немесе жазған сөздері және жасаған барлық әрекеттері үшін қылмыстық, азаматтық және әкімшілік жауаптылыққа тартылмайды (11-бап). Лауазымды адамдар мен олардың отбасы мүшелері ШЫҰ конвенциясында көзделген артықшылықтар мен иммунитеттерді қабылдаушы мемлекеттің аумағына өздерінің тағайындалған жеріне бара жатқанда кірген сәттен бастап немесе егер олар осы аумақта бұрыннан болса, лауазымды адамдар өз міндеттерін орындауға кіріскен сәттен бастап пайдаланады. Лауазымды адамның функциялары тоқтатылған кезде оның артықшылықтары мен иммунитеттері, сондай-ақ қабылдаушы мемлекеттің азаматтары болып табылмайтын оның отбасы мүшелерінің артықшылықтары мен иммунитеттері осы адамның қабылдаушы мемлекеттен кеткен сәтінде немесе одан кету үшін берілген ақылға қонымды мерзім өткеннен кейін тоқтатылады. Отбасы мүшелерінің артықшылықтары мен иммунитеттері олар отбасы мүшелері болудан қалған кезде тоқтатылады, алайда мұндай адамдар қабылдаушы мемлекеттен ақылға қонымды мерзім ішінде кетуді ниет еткен жағдайда, олардың артықшылықтары мен иммунитеттері кеткен сәтке дейін сақталады. Лауазымды адам қайтыс болған жағдайда, оның отбасы мүшелері қабылдаушы мемлекеттен кеткенге дейін немесе қабылдаушы мемлекеттен кетуге арналған ақылға қонымды мерзім өткенге дейін өздеріне берілген артықшылықтар мен иммунитеттерді пайдалануды жалғастырады (14-бап).
Лауазымды адамдар пайдаланатын артықшылықтар мен иммунитеттер оларға жеке пайдасы үшін емес, Шанхай ынтымақтастық ұйымының мүддесі үшін өздерінің ресми функцияларын тиімді әрі тәуелсіз орындауы үшін беріледі. Атқарушы хатшыға қатысты иммунитеттен бас тарту құқығы ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер сыртқы істер министрлері кеңесінің ұсынысы бойынша ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесіне тиесілі. Директор мен оның орынбасарларына қатысты иммунитеттен бас тарту құқығы РАТС Кеңесінің ұсынысы бойынша ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесіне тиесілі. Атқарушы хатшының орынбасарларына қатысты иммунитеттен бас тарту құқығы ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің ұлттық үйлестірушілері кеңесінің ұсынысы бойынша ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің сыртқы істер министрлері кеңесіне тиесілі. Хатшылықтың басқа лауазымды адамдарына қатысты иммунитеттен бас тарту құқығы ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің ұлттық үйлестірушілері кеңесінің келісімімен Атқарушы хатшыға, ал Атқару комитетінің лауазымды адамдарына қатысты РАТС Кеңесінің келісімімен Директорға тиесілі. Иммунитеттен бас тарту нақты түрде білдірілуге тиіс (15-бап).
ШЫҰ-ның тапсырмаларын орындайтын (лауазымды тұлғалардан өзге) сарапшылар өздерінің функцияларын тәуелсіз орындауы үшін қажетті артықшылықтар мен иммунитеттерді іссапарлар кезінде, оның ішінде іссапарларға байланысты жол жүруге жұмсалған уақыт ішінде пайдаланады. Атап айтқанда, оларға жеке басын қамауға алудан немесе ұстаудан және жеке багажына тыйым салудан иммунитет; қызметтік міндеттерін орындау кезінде айтқан немесе жазған сөздері мен жасаған әрекеттеріне қатысты қылмыстық, азаматтық және әкімшілік жауаптылықтан босату беріледі, бұл иммунитет мүдделі тұлғалар Ұйымның істері бойынша іссапарда болуын тоқтатқаннан кейін де сақталады; барлық қағаздары мен құжаттарының қол сұғылмаушылығы; жеке багажына қатысты дипломатиялық өкілдерге берілетін иммунитеттер мен жеңілдіктер беріледі. Артықшылықтар мен иммунитеттер сарапшылардың жеке пайдасы үшін емес, ШЫҰ мүддесі үшін беріледі. ШЫҰ-ның тапсырмаларын орындайтын сарапшыларға қатысты иммунитеттен бас тарту құқығы тиісінше Атқарушы хатшыға Ұлттық үйлестірушілер кеңесінің келісімімен және Директорға РАТС Кеңесінің келісімімен тиесілі. Иммунитеттен бас тарту нақты білдірілуге тиіс (17-бап).
Мүше мемлекеттердің өкілдеріне өздерінің қызметтік міндеттерін орындау кезінде және ШЫҰ-ның мүше мемлекеттерде ұйымдастыратын іс-шараларын өткізу орнына бару және кері қайту кезінде мынадай артықшылықтар мен иммунитеттер беріледі: жеке басын қамауға алудан немесе ұстаудан және жеке багажына тыйым салудан иммунитет, сондай-ақ өкілдер ретінде айтқан немесе жазған сөздері мен жасаған барлық әрекеттері үшін қылмыстық, азаматтық және әкімшілік жауаптылықтан босату; барлық қағаздары мен құжаттарының қол сұғылмаушылығы; жеке багажына қатысты дипломатиялық өкілдерге берілетін иммунитеттер мен жеңілдіктер және т.б. Сөз бостандығы мен өздерінің қызметтік міндеттерін орындау кезіндегі тәуелсіздігін толық қамтамасыз ету мақсатында Ұйымға мүше мемлекеттердің өкілдері өздері айтқан немесе жазған сөздеріне, сондай-ақ қызметтік міндеттерін орындау кезінде жасаған барлық әрекеттеріне қатысты қылмыстық, азаматтық және әкімшілік жауаптылықтан босатылады. Бұл иммунитет мүдделі тұлғалар мүше мемлекеттердің өкілдері болуын тоқтатқаннан кейін де сақталады. Ұйымға мүше мемлекеттердің өкілдеріне артықшылықтар мен иммунитеттер жекелеген тұлғалардың жеке пайдасы үшін емес, олардың ШЫҰ жұмысымен байланысты функцияларын тәуелсіз орындауын қамтамасыз ету үшін беріледі. Ұйымға мүше мемлекет өз өкілінің иммунитетінен бас тартуға құқылы ғана емес, сонымен қатар иммунитет сот төрелігін жүзеге асыруға кедергі келтіреді деп есептеген әрбір жағдайда одан бас тартуға міндетті, бұл ретте мұндай бас тарту иммунитет берілген мақсатқа нұқсан келтірмеуге тиіс (18-бап). Бұдан басқа, Конвенцияның 19-бабына сәйкес, мүше мемлекеттер өздерінің ішкі қағидалары мен рәсімдеріне сәйкес, Хатшылық орналасқан мемлекеттегі мүше мемлекеттердің елшіліктерінің дипломатиялық персоналы құрамына кіретін, Хатшылық жанындағы тұрақты өкілдерін тағайындайды. Тұрақты өкілдер орналасқан мемлекетте дипломатиялық агент үшін көзделген көлемде артықшылықтар мен иммунитеттерді пайдаланады.
Еуразиялық экономикалық одақ туралы 2014 жылғы 29 мамырдағы шартта (Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 14 қазандағы Заңымен ратификацияланған) Одақтың, Комиссия Алқасы мүшелерінің, Одақ Соты судьяларының, лауазымды тұлғалары мен қызметкерлерінің, мүше мемлекеттер өкілдерінің қылмыстық-процестік қызметте қолданылуға жататын белгілі бір көлемдегі артықшылықтары мен иммунитеттері де қамтылған. Олардың көлемі Еуразиялық экономикалық одақтағы әлеуметтік кепілдіктер, артықшылықтар мен иммунитеттер туралы ережеде (Шартқа № 32 қосымша) бекітілген.
БҰҰ-ның Қазақстандағы Өкілдігінің персоналының жеке мүдделері үшін емес, БҰҰ мүдделері үшін (Біріккен Ұлттар Ұйымының артықшылықтары мен иммунитеттері туралы жоғарыда аталған Конвенцияның талаптарына сәйкес) Өкілдікке, қызметкерлерге, сарапшыларға, қосалқы персоналға артықшылықтар мен иммунитеттер Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Қазақстан Республикасының Үкіметі арасындағы Қазақстанда Біріккен Ұлттар Ұйымының Өкілдігін ашу туралы 1992 жылғы 5 қазандағы келісімнің 7–9-баптарына сәйкес көзделген (Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 20 ақпандағы Заңымен ратификацияланған) және т.б.
Осылайша, жоғарыда келтірілген жекелеген халықаралық құжаттарды ішінара талдау олардың қылмыстық сот ісін жүргізу саласына тікелей қатысы бар тұлғалар үшін артықшылықтар мен иммунитеттер туралы нормалар жиынтығының бар екенін көрсетеді.
Осыған байланысты қылмыстық процесті жүргізетін органдар мен лауазымды тұлғалар бұл нормаларды білуі және Қазақстанның құқықтық мемлекет ретіндегі беделіне нұқсан келтірмеу үшін қылмыстық-процестік қызметте оларды басшылыққа алуы қажет.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне Марат Чекішұлы Қоғамовтың 2020 жылғы түсіндірмесі. Заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар

3-бап. Қылмыстық-процестік заңның кеңiстiкте қолданылуы ҚР ҚПК Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексi

3-бап. Қылмыстық-процестік заңның кеңiстiкте қолданылуы ҚР ҚПК Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексi1. Қазақстан Республикасының аумағында қылмыстық сот ісін ж...

Толық оқу »

Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 3-бабына түсініктеме. Қылмыстық-процестік заңның кеңістікте қолданылуы

Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 3-бабына түсініктеме. Қылмыстық-процестік заңның кеңістікте қолданылуы1. Қазақстан Республикасының аумағында қылмыстық құ...

Толық оқу »

Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 5-бабына түсініктеме. Қылмыстық-процестік заңның уақыт бойынша қолданылуы

Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 5-бабына түсініктеме. Қылмыстық-процестік заңның уақыт бойынша қолданылуы1. Қылмыстық сот ісін жүргізу процестік әрекет о...

Толық оқу »

5-бап. Қылмыстық-процестік заңның уақыт тұрғысында қолданылуы ҚР ҚПК Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексi

5-бап. Қылмыстық-процестік заңның уақыт тұрғысында қолданылуы ҚР ҚПК Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексi1. Қылмыстық сот iсiн жүргiзу процестік әрекетті орын...

Толық оқу »

6-бап. Қылмыстық-процестік заңның шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдарға қатысты қолданылуы ҚР ҚПК Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексi

6-бап. Қылмыстық-процестік заңның шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдарға қатысты қолданылуы ҚР ҚПК Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексi1. Шетелдiктер мен аз...

Толық оқу »