Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 5-бабына түсініктеме. Қылмыстық-процестік заңның уақыт бойынша қолданылуы

1. Қылмыстық сот ісін жүргізу процестік әрекет орындалған, процестік шешім қабылданған сәтте қолданысқа енгізілген қылмыстық-процестік заңға сәйкес жүзеге асырылады.

2. Дәлелдемелердің жол берілетіндігі олар алынған сәтте қолданыста болған заңға сәйкес айқындалады.

Әдетте қылмыстық-процестік заңның уақыт бойынша қолданылуы оның заңнамада белгіленген тәртіппен қолданысқа енгізілуіне және қолданысының тоқтатылуына (заңдық күшінің жойылуына) байланысты болады. Сондықтан нормативтік құқықтық актінің күшіне енуі, қолданысқа енгізілуі және заңдық күшінің жойылуы жөніндегі жалпы құқықтық ережелерді білу маңызды. Нормативтік құқықтық актілердің күшіне ену уақыты, қолданысқа енгізілуі, қолданылу мерзімі, қолданысының тоқтатыла тұруы және тоқтатылуы Қазақстан Республикасының «Құқықтық актілер туралы» Заңында да белгіленген (42–46-баптар). Оның нормалары Қазақстан Республикасы Конституциясының талаптарына қайшы келмейді (сондай-ақ 1999 жылғы 29 қазандағы № 20/2 Конституциялық Кеңестің нормативтік қаулысын, 1-тармақты, қарар бөлігін қараңыз).

Басқаша айтқанда, қылмыстық іс бойынша іс жүргізу процестік шешім қабылданған немесе процестік әрекет жасалған сәтте қолданыста болатын қылмыстық-процестік заңның қағидалары бойынша жүзеге асырылады. Осы кезеңде Қазақстан аумағында мұндай заң болып 2014 жылғы 4 шілдедегі ҚПК табылады, ол 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді. Дәл осы күннен бастап оның барлық процестік нормаларын адвокаттар, анықтау органдары, тергеушілер, прокурорлар, судьялар және қылмыстық процестің басқа да қатысушылары қолдана бастады (сондай-ақ ҚПК-нің 673-бабының нормаларына берілген түсініктемені қараңыз). 2015 жылғы 1 қаңтарға дейін Қазақстан аумағында 1997 жылғы 13 желтоқсандағы ҚПК қолданылды, ол 1998 жылғы қаңтардан бастап қолданысқа енгізілген болатын. Осылайша, ҚПК-нің уақыт бойынша қолданылу шектері бар және кез келген нормативтік құқықтық акт сияқты оның күші жойылуы, өзгертілуі немесе толықтырылуы мүмкін.

Нормативтік құқықтық актінің уақыт бойынша қолданылуы туралы маңызды ережелерді түсіндіре отырып, Конституциялық Кеңес оларды былайша тұжырымдаған: «...Республика Конституциясының 62-бабының 2 және 8-тармақтарында «күшіне енеді» және «қолданысқа енгізу» терминдері пайдаланылған, олар әртүрлі мағыналық жүктемеге ие және бірдей емес ұғымдарды білдіреді. Республика Парламентінің Мәжілісі қараған және мақұлдаған, содан кейін Конституцияның 61-бабының 4-тармағында белгіленген тәртіппен Парламент Сенаты қабылдаған заң жобасы заңға айналады. Алайда бұл оған заңның толық мәртебесі берілді дегенді білдірмейді, өйткені оның тиісті заңдық күшке ие болуы Конституцияның 62-бабының 2-тармағында айтылғандай, заңға Мемлекет басшысы қол қойғаннан кейін ғана мүмкін болады. Республика Президентінің заңға қол қоюы оның аяқталған заңдық күшке ие болғанын, нормативтік құқықтық актілер иерархиясындағы өз орнын алғанын және мемлекеттің құқықтық жүйесіне енгенін білдіреді. Заңның заңдық күшке ие болуының өзі қоғамдық қатынастарды реттеудің басталғанын білдірмейді және сондықтан күтілетін құқықтық салдарларды туындата алмайды, яғни бұл – қолданысқа енгізілмеген заң. Көрсетілген кезеңде заң шығару процесінің аяқталғаны туралы айту әлі ерте. Конституциялық рәсім заңдарды міндетті түрде жариялауды көздейді. Бұл Конституцияның 44-бабының 2) тармақшасынан туындайды, онда Мемлекет басшысының өзі қол қойған заңды жариялау жөніндегі конституциялық міндеті белгіленген. Аталған кезең заң шығару процесінің соңғы сатысы болып табылады, осыдан кейін заңды іске асыру мүмкіндігі, яғни құқықтық норманы нақты қолданысқа енгізу туралы айтуға болады. Бұл Конституцияның 4-бабының 4-тармағында да тікелей көрсетілген: «Барлық заңдар ... жарияланады. Азаматтардың құқықтарына, бостандықтары мен міндеттеріне қатысты нормативтік құқықтық актілерді ресми жариялау оларды қолданудың міндетті шарты болып табылады» (1999 жылғы 29 қазандағы № 20/2 Конституциялық Кеңестің нормативтік қаулысы, 1-тармақ, сипаттамалық-негіздемелік бөлік).

3. Қазақстан Республикасының «Құқықтық актілер туралы» Заңының 42-бабы 3-тармағының тиісті тармақшасына сәйкес, егер заңнамалық актілердің өзінде немесе оларды қолданысқа енгізу туралы актілерде өзге мерзімдер көрсетілмесе, Қазақстан Республикасының заңнамалық актілері алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Бұл азаматтардың құқықтарына, бостандықтары мен міндеттеріне қатысты нормативтік құқықтық актілерді қолданысқа енгізудің міндетті шарты болып табылады (42-баптың 2-тармағы). Ресми басылымдар болып «Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы», «Қазақстан Республикасы Президенті мен Қазақстан Республикасы Үкіметінің актілер жинағы», сондай-ақ қазақ тілінде — «Қазақстан Ұлттық Хабаршысы» және орыс тілінде — «Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Хабаршысы» табылады (Заңның 37-бабының 1-тармағы). Құқық қолдану практикасында, — деп Қазақстан Республикасының «Құқықтық актілер туралы» Заңы арнайы атап көрсетеді, — нормативтік құқықтық актілердің ресми жарияланымдары пайдаланылуға тиіс (Заңның 37-бабының 5-тармағы).

Жоғарыда баяндалғандарды Конституциялық Кеңестің конституциялық практикасынан алынған мынадай мысалмен түсіндірейік. Астана қаласы Сарыарқа аудандық сотының төрағасы К.-ға қатысты Қазақстан Республикасы ҚК-нің 259-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмысты жасады деп айыптау бойынша қылмыстық іске байланысты 1998 жылғы 24 наурыздағы «Нормативтік құқықтық актілер туралы» Республика Заңының 36-бабын конституциялық емес деп тану туралы өтінішін қарап, Конституциялық Кеңес өз шешімінің негіздемесінде мынадай тұжырым жазған: «Қазақстан Республикасының «Ұрпақтар бірлігі мен сабақтастығы жылының өтуіне байланысты рақымшылық жасау туралы» Заңы Қазақстан Республикасы Конституциясының 62-бабының 2-тармағына сәйкес Республика Президентінің 1999 жылғы 13 шілдеде оған қол қоюынан кейін күшіне енді. Бұл аталған Заңның барлық заң шығару рәсімдерінен өтіп, заңдық күшке ие болғанын білдіреді. Осы арқылы ол рақымшылық жасау актісіне жататын жеке тұлғалар жасаған қылмыстарды есепке алудың уақыт шектерін, яғни 1999 жылғы 13 шілдені қоса алғандағы кезеңді айқындады. Қазақстан Республикасының «Ұрпақтар бірлігі мен сабақтастығы жылының өтуіне байланысты рақымшылық жасау туралы» Заңын қолданысқа енгізу оның алғашқы ресми жарияланған күнінен кейінгі күнтізбелік он күн өткен сәттен (1999 жылғы 8 тамыздан) басталады, өйткені онда өзге мерзімдер көрсетілмеген. Заңдық күшке ие болған заңды қолданысқа енгізудің осы уақыттық параметрлері аталған заңды қолдануды жүзеге асыратын мемлекеттің барлық ведомстволары мен органдарының тиісті ұйымдастырушылық және құқықтық сипаттағы шараларды қабылдауы мен жүзеге асыруы үшін қажет» (1999 жылғы 29 қазандағы № 20/2 Конституциялық Кеңестің нормативтік қаулысы, 4-тармақ, сипаттамалық-негіздемелік бөлік).

ҚПК-нің нормаларын, ережелері мен институттарын уақыт бойынша қарастырған кезде заңның кері күші болмайды, яғни ол заңдық күшіне енгенге дейін орын алған, болған және туындаған құқықтық қатынастарға қолданылмайды деген қағидатты да ескеру маңызды. Заңға кері күш екі жағдайда берілуі мүмкін: бұл заңның өзінде тікелей көрсетілген кезде, сондай-ақ заң бұрын көзделген құқық бұзушылық үшін жауаптылықты жеңілдеткен немесе мүлдем жойған жағдайда («Құқықтық актілер туралы» Заңның 43-бабы). Бұл ережелер қылмыстық сот ісін жүргізу үшін оның нормаларының ҚК нормаларымен тығыз байланыста болуына ғана емес, тікелей конституциялық талаптарға да байланысты өзекті болып табылады. Мәселен, Конституцияның 77-бабы 3-тармағының 5) тармақшасында жауаптылықты белгілейтін немесе күшейтетін, азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін немесе олардың құқықтық жағдайын нашарлататын заңдардың кері күші болмайтыны айқындалған. Әрі қарай, осы тармақшаның екінші абзацында: егер құқық бұзушылық жасалғаннан кейін ол үшін жауаптылық жойылса немесе жеңілдетілсе, жаңа заң қолданылады (автор бөліп көрсеткен — М. К.) (толығырақ «Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 6-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы»: Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2016 жылғы 22 желтоқсандағы № 15 нормативтік қаулысын қараңыз). ҚПК-нің 5-бабы 1-бөлігінің нормасының мағынасына қатысты бұл конституциялық талаптар жаңа міндеттер жүктейтін, процестің қатысушыларына тиесілі құқықтарды жоятын немесе шектейтін, оларды пайдалануды қосымша шарттармен шектейтін қылмыстық-процестік заңның кері күші болмайтынын да білдіреді.

5-баптың 2-бөлігінде сөз болып отырған дәлелдемелердің жол берілетіндігі олар алынған сәтте қолданыста болған қылмыстық-процестік заңға сәйкес айқындалады. Жол берілетіндік ҚПК-нің 125-бабында «Дәлелдемелерді бағалау» көзделген дәлелдеменің төрт белгісінің бірі болып табылады (қатыстылықпен, анықтығымен және жеткіліктілігімен қатар) және аталған норманың 4-бөлігіне сәйкес ҚПК-де белгіленген тәртіппен, яғни оны жинау, зерттеу, бағалау және пайдалану сәтінде қолданыста болған қылмыстық-процестік заңға сәйкес алынған дәлелдеме ретінде түсініледі. Қолданыстағы ҚПК талаптарына сәйкес алынған дәлелдемені қылмыстық процесті жүргізетін органдар әрбір қылмыстық іс бойынша оны дұрыс шешу мақсатында дәлелдеуге жататын мән-жайлардың кез келгенін анықтау барысында белсенді түрде пайдалана алады (ҚПК-нің 113-бабы). Дәлелдемелерді жинаудың заңдылығын қамтамасыз ету және оларды ҚПК талаптарын бұза отырып алуға жол бермеу Қылмыстық-процестік кодекстің негізгі талаптары болып табылады (111–112-баптар).

Дәлелдемелік құқық мәселелері Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Қылмыстық істер бойынша дәлелдемелерді бағалаудың кейбір мәселелері туралы», «Қылмыстық істер бойынша сот сараптамасы туралы» және т.б. арнайы нормативтік қаулыларында жан-жақты баяндалған. «Қазақстан Республикасы Конституциясымен кепілдік берілген адам мен азаматтың құқықтары бұзылған, ҚПК-нің 112-бабында көрсетілген мән-жайлар анықталған кезде дәлелдеме жол берілмейтін деп танылады», — деп Жоғарғы Сот жоғарыда аталған бірінші нормативтік қаулыда қаулы етеді (4-тармақ). «Сараптамалық зерттеу объектілерін табу, алу және тіркеу, сараптаманы тағайындау және жүргізу кезінде жіберілген қылмыстық-процестік заңның елеулі бұзушылықтары сарапшы қорытындысын жол берілмейтін дәлелдеме деп тануға әкеп соғуы мүмкін», — деп Жоғарғы Сот басқа нормативтік қаулыда сот сараптамасы мысалында нақтылайды (Жоғарғы Соттың 2004 жылғы 26 қарашадағы № 16 «Қылмыстық істер бойынша сот сараптамасы туралы» нормативтік қаулысының 14-тармағы).

Заңсыз жолмен алынған дәлелдемелердің процестік тұрғыдан жол берілмейтіндігі халықаралық құжаттарда сөзсіз мойындалады. Қылмыстық сот ісін жүргізу заңды, негізді және әділ деп танылуы үшін азаптау қолдану арқылы алынған дәлелдемелер адам кінәсінің дәлелі ретінде сотпен алынып тасталуға тиіс. Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 7-бабы және 14-бабы 3-тармағының «д» тармақшасы азаптауға немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысын қорлайтын қарым-қатынасқа немесе жазаға тыйым салады. Өзіне қарсы айғақ беруге немесе өзін кінәлі деп тануға мәжбүрлеу қылмыстық процестегі адам құқықтарының заңдық кепілдіктерін елеулі түрде бұзу болып табылады. Азаптауға қарсы конвенцияның 15-бабы соттан азаптау қолдану арқылы алынған айғақтарды сот талқылауынан алып тастауды тікелей талап етеді, сондай-ақ азаптау нәтижесінде жасалғаны анықталған кез келген мәлімдеме дәлелдеме ретінде пайдаланылмауға тиіс екенін белгілейді. Бұған тек азаптауды қолданды деп айыпталған адамға қатысты осы мәлімдеменің жасалғанын дәлелдеу үшін пайдаланылатын жағдайлар ғана кірмейді.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Қоғамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар