Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 81-бабына түсініктеме. Аудармашы

1. Аудармашы ретінде іске мүдделі емес, аудару үшін қажетті тілді меңгерген және күдікті, айыпталушы, сотталушы, олардың қорғаушылары не жәбірленуші, азаматтық талапкер, азаматтық жауапкер немесе олардың өкілдері, сондай-ақ куәлар мен процестің өзге де қатысушылары іс бойынша іс жүргізілетін тілді меңгермеген жағдайларда тергеу және сот әрекеттеріне қатысу үшін тартылған адам шақырылады. Сондай-ақ жазбаша құжаттарды аудару үшін де аудармашы шақырылады.

2. Қылмыстық процесті жүргізетін орган адамды аудармашы ретінде тағайындау туралы қаулы шығарады.

3. Аудармашының:

1) аудару жүзеге асырылып жатқан кезде қатысып отырған адамдарға аударманы нақтылау үшін сұрақтар қоюға;

2) өзі қатысқан тергеу немесе өзге де процестік әрекеттің хаттамасымен, сондай-ақ сот отырысы хаттамасының тиісті бөлігімен танысуға және аударманың толықтығы мен дұрыстығына қатысты хаттамаға енгізілуге жататын ескертулер жасауға;

3) аудару үшін қажетті білімі болмаған жағдайда іс бойынша іс жүргізуге қатысудан бас тартуға;

4) қылмыстық процесті жүргізетін органның әрекеттеріне шағым жасауға;

5) егер іс бойынша іс жүргізуге қатысу оның қызметтік міндеттеріне кірмейтін болса, тергеу және өзге де процестік әрекеттерді жүргізуге қатысуына байланысты жұмсаған шығындарының өтелуіне және атқарған жұмысы үшін сыйақы алуға;

6) қауіпсіздік шараларын қабылдау туралы өтінішхат мәлімдеуге құқығы бар.

4. Аудармашы:

1) қылмыстық процесті жүргізетін органның шақыруы бойынша келуге;

2) өзіне тапсырылған аударманы дәл және толық орындауға;

3) өзі қатысуымен жүргізілген тергеу әрекетінің хаттамасында, сондай-ақ процеске қатысушыларға ана тіліне немесе олар меңгерген тілге аударылып табыс етілетін процестік құжаттарда аударманың дұрыстығын өз қолымен растауға;

4) іс бойынша мән-жайлар туралы немесе аудармашы ретінде тартылуына байланысты өзіне белгілі болған өзге де мәліметтерді жария етпеуге;

5) тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде және сот отырысы барысында тәртіп сақтауға міндетті.

5. Дәлелді себептерсіз келуден немесе өз міндеттерін орындаудан бас тартқаны не жалтарғаны үшін аудармашыға осы Кодекстің 160-бабында көзделген тәртіппен ақшалай өндіріп алу қолданылуы мүмкін. Көрінеу дұрыс емес аударма жасаған жағдайда аудармашы қылмыстық жауаптылықта болады.

6. Осы баптың қағидалары мылқау немесе саңырау адамдардың белгілерін түсінетін және іс бойынша іс жүргізуге қатысу үшін шақырылған адамға да қолданылады.

Сот ісін жүргізу тілі конституциялық және қылмыстық-процестік қағидаттардың аса маңызды түрлерінің бірі болып табылады (ҚПК-нің 30-бабының нормаларына берілген түсініктемені қараңыз). Сот ісін жүргізу тілі қағидатын сақтаудың қаншалықты маңызды екені ҚПК-де оның сақталмауы қылмыстық-процестік заң нормаларын елеулі түрде бұзу деп танылатынынан-ақ көрінеді. ҚПК-нің 436-бабы үшінші бөлігінің 5) тармағында көрсетілгендей, сотталушының сотта ана тілін немесе өзі меңгерген тілді не аудармашының қызметтерін пайдалану құқығы бұзылған жағдайда үкім кез келген жағдайда күшін жоюға жатады.

Аудармашы — бұл да маман, алайда оның қызметі бір тілден екінші тілге аударуға байланысты. Мұндай білім, біріншіден, процеске қатысушылардың түсініктемелері мен айғақтарын, сондай-ақ қылмыстық процесті жүргізетін органдардың лауазымды адамдарының іс бойынша сұрақтары мен түсініктемелерін толыққанды аудару үшін, екіншіден, іс бойынша іс жүргізу барысында тараптардан және қылмыстық процесті жүргізетін органнан келіп түсетін жазбаша құжаттарды аудару үшін қажет (ҚПК-нің 81-бабының 1-бөлігі). Қылмыстық процесті жүргізетін органдарға көмек көрсетуі жекелеген жағдайлармен шектелетін маманнан айырмашылығы, аудармашыға қарсылық білдіруге негіздер болмаған жағдайда (ҚПК-нің 92-бабы), іс бойынша іс жүргізу басталған кезден бастап оның бүкіл өн бойында қатысады.

Қылмыстық процестің қатысушысы бола отырып, аудармашы қылмыстық іс бойынша өз функциясын тиімді орындауға мүмкіндік беретін құқықтардың, шектеулер мен міндеттердің тұтас кешеніне ие (ҚПК-нің 81-бабының 3–5-бөліктері).

ҚПК-нің 81-бабы төртінші бөлігінің 2) тармағы нормасының мәні бойынша аудармашы құзыреттілігінің басты шарты — өзіне тапсырылған аударманы дәл (сөзбе-сөз) және толық (жан-жақты) орындау. Керісінше жағдайда анықталған оның құзыретсіздігі қылмыстық процесті жүргізетін органның оны іс бойынша іс жүргізуге қатысудан шеттетуі үшін дербес негіз болып табылады (ҚПК-нің 92-бабы бірінші бөлігінің 2) тармағы).

Аудармашының қызметі қылмыстық заңмен қорғалады, атап айтқанда, оны параға сатып алғаны немесе көрінеу дұрыс емес аударма жасауға мәжбүрлегені үшін қылмыстық жауаптылық белгіленген (ҚК-нің 422-бабы).

Аудармашыға қатысты қылмыстық-процестік жауаптылық шарасы ретінде, егер ол дәлелді себептерсіз келуден немесе өз міндеттерін орындаудан бас тартса не жалтарса, тергеу судьясының немесе іс бойынша судьяның оған ақшалай өндіріп алу қолдану мүмкіндігі көзделген. Ақшалай өндіріп алуды қолдану тәртібі ҚПК-нің 159, 160-баптарында белгіленген.

Аудармашы өз міндеттерін тиісінше орындамауы салдарынан көрінеу дұрыс емес аударма жасағаны үшін (ҚК-нің 420-бабы) және сотқа дейінгі тергеп-тексеру деректерін жария еткені үшін (ҚК-нің 423-бабы) қылмыстық жауаптылыққа тартылуы мүмкін.

Соттың заңды күшіне енген үкімімен анықталған аударманың көрінеу дұрыс еместігі — жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша іс бойынша іс жүргізуді қайта бастаудың дербес негізі болып табылады (ҚПК-нің 499-бабы екінші бөлігінің 1) тармағы).

Тергеу әрекеттерін жүргізуге және сот талқылауына қатысу үшін қылмыстық процесті жүргізетін органдарға шақырылатын аудармашылардың қылмыстық іс бойынша атқарған жұмысы үшін сыйақы алуға және қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысуына байланысты жұмсаған шығындарының өтелуіне құқығы бар (ҚПК-нің 71-бабының 4-бөлігінің, 175–176, 177–178-баптарының нормаларына берілген түсініктемені қараңыз; Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 9 қазандағы «Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде адамдардың жұмсаған шығындарын өтеудің кейбір мәселелері туралы» қаулысы, 1, 3–4, 6-тармақтар; Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 29 маусымдағы № 10 «Қылмыстық істер бойынша процестік шығындарды өндіріп алу туралы» нормативтік қаулысының 16–17-тармақтары).

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Марат Чекишевич Когамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар