Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 84-бабына түсініктеме. Сот приставы
1. Сот приставы – соттардың қызметінің белгіленген тәртібін қамтамасыз ету жөніндегі заңмен жүктелген міндеттерді орындайтын лауазымды тұлға.
2. Сот приставы сот талқылауы кезінде сот отырысы залында тәртіпті қамтамасыз етеді, төрағалық етушінің өкімдерін орындайды және соттарда судьяларды, куәларды және процеске қатысушыларды күзетуді жүзеге асырады, оларды бөгде адамдардың ықпалынан қорғайды, соттың процестік әрекеттерді жүргізуіне жәрдемдеседі, сотқа келуден жалтарған адамдарды мәжбүрлеп әкелуді жүзеге асырады, сондай-ақ заңмен жүктелген өзге де өкілеттіктерді орындайды.
Сот отырысының хатшысымен қатар, қылмыстық процестің сот сатыларында маңызды функциялар тиісті соттардың лауазымды тұлғалары болып табылатын сот приставтарына жүктеледі. Сот приставы қылмыстық процестің тарабы болып табылмайды, ол сотқа өз өкілеттіктерін тиімді жүзеге асыруға жәрдем көрсету үшін сотқа бекітілген тұлға болып табылады. Сот приставтарының өкілеттіктері (негізінен міндеттері) сотта нақты бір қылмыстық іс бойынша іс жүргізу шеңберінен әлдеқайда кең және жалпы түрде ҚПК-нің 84-бабының 2-бөлігінде, ал неғұрлым толық түрде 1997 жылғы 7 шілдедегі «Сот приставтары туралы» Заңда сипатталған.
Сот приставы болып Қазақстан Республикасының азаматы болып табылатын, жасы жиырма бірден кем емес, орта (орта білімнен кейінгі) білімі бар, өзінің іскерлік және жеке қасиеттері, сондай-ақ денсаулық жағдайы бойынша өзіне жүктелген міндеттерді орындауға қабілетті және арнайы тексеруден өткен адам тағайындалуы мүмкін. Сот приставтары арнайы даярлықтан өтеді, содан кейін оларға штаттық атыс және электр қаруын сақтауға және алып жүруге, арнайы құралдарды пайдалануға құқық беріледі. Сот приставы лауазымына бұрын сотталған немесе қылмыстық жауаптылықтан ақтамайтын негіздер бойынша босатылған, сондай-ақ мемлекеттік қызметтен және құқық қорғау органдарынан теріс себептермен жұмыстан шығарылған адамдар тағайындала алмайды (1997 жылғы 7 шілдедегі «Сот приставтары туралы» Заңның 6-бабы).
- Сот приставы өзіне жүктелген міндеттерді орындау мақсатында мынадай құқықтарға ие: азаматтардан сот қызметінің белгіленген тәртібін сақтауды, сондай-ақ сот ғимаратында және сот отырысы залында құқыққа қайшы әрекеттерді тоқтатуды талап ету; заңнамада белгіленген тәртіппен жауаптылыққа тарту үшін құқық бұзушылық туралы хаттама жасау; құқық бұзушыны ішкі істер органдарына жеткізу; Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген тәртіппен атыс және электр қаруын, арнайы құралдарды және дене күшін қолдану және т.б.
Сот приставы мыналарға міндетті: өзіне берілген құқықтарды заңға қатаң сәйкес пайдалануға және өз қызметінде азаматтар мен заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуына жол бермеуге; судьялар мен сот процесіне қатысатын өзге де адамдардың күзетін жүзеге асыруға; кеңесу бөлмелерінің, басқа да сот үй-жайлары мен ғимараттарының күзетін қамтамасыз етуге; сот отырысы залында және сот үй-жайында құқық бұзушылықтардың алдын алуға және олардың жолын кесуге; судьяның тапсырмасы бойынша сот талқылауы тұрақты орналасқан жерінен тыс жерде жүргізілген кезде қылмыстық істі және заттай дәлелдемелерді жеткізуді, сондай-ақ олардың сақталуын қамтамасыз етуге; сот талқылауын өткізу тәртібін сақтауға байланысты судьяның өкімдерін орындауға; сотқа келуден жалтарған адамдарды мәжбүрлеп әкелуді жүзеге асыруға; күзетпен ұсталатын адамдардың күзеті мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері бойынша конвой қызметінің қызметкерлерімен өзара іс-қимыл жасауға және т.б. («Сот приставтары туралы» Заңның 7-бабы).
Сот отырысы хатшысының функциясы сот приставына (ал ол болмаған жағдайда – сот отырысының хатшысына) жүктелген, ол сот отырысы залына кірер алдында: «Сот келе жатыр» деп жариялайды, содан кейін сот отырысына қатысып отырған барлық адамдар орындарынан тұрады және төрағалық етушінің ұсынысы бойынша өз орындарына отырады. Сонымен қатар, он алты жасқа толмаған адамдар, егер олар тарап немесе куә болмаса, сот приставы тарапынан сот отырысы залына жіберілмейді. Қажет болған жағдайда сот приставы азаматтан оның жасын растайтын құжатты талап етуге құқылы. Сондай-ақ сот отырысы залына масаң күйдегі адамдар да жіберілмейді және т.б. (ҚПК-нің 345-бабының 2, 5-бөліктері).
Сот приставы сот отырысының хатшысын шеттетуге негіз болатын дәл сондай негіздер бойынша істі қарауға қатысудан шеттетіледі (ҚПК-нің 91-бабы).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме авторы – Қоғамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар
