411-бап. Судьяға, алқабиге, прокурорға, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамға, сарапшыға, сот приставына, сот орындаушысына қатысты жала жабу туралы Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің бабына түсіндірме

1. Судьяға немесе алқабиге сотта істерді немесе материалдарды қарауға байланысты жала жабу —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыруға, сот сараптамасын жүргізуге не үкімді, сот шешімін немесе өзге де сот актісін орындауға байланысты прокурорға, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамға, сарапшыға, сот приставына, сот орындаушысына қатысты жасалған дәл сол әрекет —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, адамды ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасады деп айыптаумен ұштасқан әрекеттер —

төрт мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не төрт жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қарастырылып отырған қылмыстың қоғамдық қауіптілігі судьяға, алқабиге, прокурорға, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамға, сарапшыға, сот приставына, сот орындаушысына қатысты жала жабудың сот төрелігін жүзеге асыруға қатысатын адамдарға деген сенімді әлсіретуінен, сот билігі мен елдің құқық қорғау органдарының беделін түсіруінен көрінеді.

Қылмыстың объектісі соттың сот төрелігін қалыпты жүзеге асыруын, прокуратура органдарының, сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдарының және сот шешімдері мен сот актілерін орындайтын органдардың қалыпты қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар, сондай-ақ жәбірленушілердің ар-намысы, қадір-қасиеті және іскерлік беделі болып табылады.

Жәбірленушілер болып судья, алқаби, прокурор, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам, сарапшы, сот приставы, сот орындаушысы танылады. Аталған санаттағы адамдардың ұғымдары ҚР ҚК-нің 407, 408-баптарына берілген түсіндірмеде егжей-тегжейлі ашылған.

Қылмыстың объективтік жағы қарастырылып отырған қылмыстың сотта істерді немесе материалдарды қарауға байланысты судьяға, алқабиге қатысты жала жабу түрінде көрініс табады.

Жала жабу ұғымы ӘҚБтК-нің 73-3-бабында келтірілген, оған сәйкес жала жабу — басқа адамның ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін немесе оның беделіне нұқсан келтіретін көрінеу жалған мәліметтерді тарату.

ҚР Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы «Азаматтар мен заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік беделін қорғау туралы заңнаманы сот практикасында қолдану туралы» нормативтік қаулысының 1-тармағында көрсетілгендей, азаматтың немесе ұйымның ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін мәліметтерді тарату деп оларды баспасөзде жариялауды, радио, теледидар арқылы, бұқаралық ақпарат құралдарының басқа да түрлерін пайдалана отырып хабарлауды, мінездемелерде, жария сөз сөйлеулерде, әртүрлі ұйымдарға, лауазымды адамдарға жолданған өтініштерде баяндауды немесе өзге де, оның ішінде ауызша нысанда бірнеше адамға немесе кем дегенде бір адамға хабарлауды түсіну қажет. Мұндай мәліметтерді тек өзіне қатысты адамға ғана хабарлау оларды тарату деп танылмайды.

Көрінеу жалған мәліметтерді тарату тәсілі кінәлінің әрекеттерін ҚР ҚК-нің 411-бабы бойынша саралау үшін маңызға ие емес.

Егер адам жәбірленуші туралы ойдан шығарылған, қиялдан құрастырылған, шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтерді таратса, мұндай мәліметтер көрінеу жалған болып табылады.

ҚР Жоғарғы Соты жоғарыда аталған нормативтік қаулыда түсіндіргендей, азаматтың немесе ұйымның ар-намысы мен қадір-қасиетін қоғамдық пікірде немесе жекелеген азаматтардың пікірінде қоғамның заңдарын, моральдық қағидаттарын сақтау тұрғысынан төмендететін шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтер нұқсан келтіретін мәліметтер болып табылады (мысалы, адал емес әрекет жасау, еңбек ұжымында, отбасында лайықсыз мінез-құлық көрсету туралы мәліметтер; өндірістік-шаруашылық қызметке, беделге және т.б. нұқсан келтіретін мәліметтер). Сонымен бірге жұмыстағы, қоғамдық орында, ұжымда, тұрмыста орын алған кемшіліктерді шындыққа сәйкес келетін сынға алатын мәліметтерді теріске шығару туралы талаптар негізді деп таныла алмайды.

Атап айтқанда, жәбірленушінің қолданыстағы заңнаманы бұзғаны, жеке немесе қоғамдық өмірде дұрыс емес, әдепсіз мінез-құлық танытқаны, қызметтік өкілеттіктерін жүзеге асыру кезінде адал болмағаны, іскерлік әдепті бұзғаны туралы, жәбірленушінің ар-намысын, қадір-қасиетін немесе іскерлік беделін төмендететін тұжырымдар қамтылған мәліметтер нұқсан келтіретін мәліметтер болып табылады. Бұл ретте үкімде тиісті адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін нақты қандай мәліметтердің төмендететіні дәл көрсетілуге тиіс.

«Ар-намыс», «қадір-қасиет» және «іскерлік бедел» ұғымдары ҚР ҚК-нің 410-бабына берілген түсіндірмеде келтірілген.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Судьяның, алқабидің ар-намысы мен қадір-қасиетін төмендететін немесе беделіне нұқсан келтіретін көрінеу жалған мәліметтер кем дегенде бір адамға белгілі болған сәттен бастап қылмыс аяқталған деп есептеледі. Бұл ретте мұндай хабарламаның кінәлі көздеген нәтижеге қол жеткізуге ықпал еткен-етпегені маңызды емес.

Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналық түріндегі кінәмен сипатталады, яғни адам өзі тарататын мәліметтердің қоғамдық қауіптілігін, олардың жалған екенін, судьяның, алқабидің ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретінін немесе олардың беделін түсіретінін, сондай-ақ оларды сотта істі немесе материалдарды қарауына байланысты таратып отырғанын сезінеді, осындай әрекет жасауды алдын ала біледі және соны қалайды.

Қылмысты жасаудың себептері әртүрлі болуы мүмкін: кек алу, қызғаныш, ашу-ыза, жауаптылыққа тарту және т.б. Бұл ретте себеп міндетті түрде судьяның, алқабидің сотта істерді немесе материалдарды қарау жөніндегі өз өкілеттіктерін жүзеге асыруымен байланысты болуға тиіс. Бұл осы қылмыс құрамының міндетті белгісі болып табылады.

Қылмыстың субъектісі — қылмыс жасалған кезде 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚР ҚК-нің 411-бабының 2-бөлігі сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыруға, сот сараптамасын жүргізуге не үкімді, сот шешімін немесе өзге де сот актісін орындауға байланысты прокурорға, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамға, сарапшыға, сот приставына, сот орындаушысына қатысты жала жапқаны үшін жауаптылықты көздейді.

Осы баптың 2-бөлігі бойынша объективтік жақтың міндетті белгісі қылмыс жасау себебінің сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асырумен, сот сараптамасын жүргізумен не үкімді, сот шешімін немесе өзге де сот актісін орындаумен байланысты болуы болып табылады.

Сот сараптамасын жүргізудің тәртібі, негіздері мен шарттары, сондай-ақ оның нәтижелерін процестік тұрғыдан бекіту ҚР ҚПК-нің 35-тарауымен және 2017 жылғы 10 ақпандағы «Сот-сараптама қызметі туралы» ҚР Заңымен реттеледі. Бұл қызмет түрінің ерекшелігі — дәлелдемелердің аталған көзі аса маңызды болып табылады, өйткені ол арнайы ғылыми білімдерге негізделеді, ал оның нәтижелерінің объективтілігі сарапшылардың тәуелсіздігімен және оны тағайындау мен жүргізудің қатаң қағидаларымен қамтамасыз етіледі.

Құқықтық мәртебесі ҚР-ның 1997 жылғы 7 шілдедегі «Сот приставтары туралы» Заңының 1-бабының 1) тармақшасында бекітілген сот приставына, сондай-ақ құқықтық мәртебесі ҚР-ның 2010 жылғы 2 сәуірдегі «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заңымен реттелетін сот орындаушысына қатысты жала жабу олардың кәсіби қызметіне байланысты болған жағдайда ғана қылмыс құрамын құрайды. Керісінше жағдайда адамның әрекеттерінде ӘҚБтК-нің 73-3-бабында көзделген әкімшілік құқық бұзушылықтың белгілері бар деп есептеу қажет.

Осы қылмыстың бапта көрсетілген адамдардың қызметімен себептік байланысы, біріншіден, кінәлінің жала жабу арқылы сот төрелігін жүзеге асыру, сот актілерін орындау, алдын ала тергеп-тексеру жүргізу жөніндегі заңға негізделген қызметке кедергі келтіруге ұмтылуынан көрініс табуы мүмкін. Екіншіден, жала жабу жәбірленушінің кәсіби жарамдылығын, оның заңды қызметін және т.б. төмендету мақсатында осындай қызметі үшін кек алу құралы ретінде пайдаланылуы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 411-бабының 3-бөлігінде көзделген саралаушы белгі ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасады деп адамды айыптаумен ұштасқан жала жабу болып табылады.

ҚР ҚК-нің 11-бабына сәйкес, ауыр қылмыстар деп Қылмыстық кодексте көзделген ең жоғары жаза 12 жылға дейінгі бас бостандығынан айырудан аспайтын қасақана жасалған әрекеттер танылады (4-бөлік), ал аса ауыр қылмыстар деп жасалғаны үшін 12 жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру, өмір бойына бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасы түріндегі жаза көзделген қасақана әрекеттер танылады (5-бөлік).

Қарастырылып отырған қылмыс құрамы көрінеу жалған сөз жеткізумен (ҚР ҚК-нің 419-бабы) ұқсастыққа ие. Ол кінәсіз адамды қылмыстық жауаптылыққа тартуға қол жеткізу мақсатында жасалады. Көрінеу жалған сөз жеткізу кезінде біреудің қылмыс жасағаны туралы болжамды ақпарат құқық қорғау органдарына жолданады. Түсіндіріліп отырған бапта көзделген қылмысты жасаған кезде кінәлі мұндай мақсатты көздемейді және өзі жала жапқан адамға қатысты сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүргізілетін-жүргізілмейтініне немқұрайлы қарайды. Жала жабушының басты мақсаты — жәбірленушінің ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік беделін қорлау. Қарастырылып отырған қылмысты жасаған кезде жала жабу сипатындағы жалған мәліметтер құқық қорғау органдарына емес, халық арасында таратылады.

ҚР ҚК-нің 411-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауырлығы төмен қылмыстарға жатады.

ҚР ҚК-нің 411-бабының 3-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

Исидор Шамилович Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсіндірмесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар