Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 43-бабына түсініктеме. Қылмыстық істерді біріктіру

1. Бір іс жүргізуге сыбайлас қатысумен бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылық жасаған бірнеше адамға қатысты істер, бірнеше қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға қатысты істер, сондай-ақ осы қылмыстарды алдын ала уәде бермей жасырғаны немесе олар туралы хабарламағаны үшін күдік келтірілген, айыпталған адамға қатысты істер біріктірілуі мүмкін.

2. Күдікті анықталмаған, бірақ бірнеше қылмыстық құқық бұзушылықты бір адамның немесе адамдар тобының жасағанына жеткілікті негіздер бар болған жағдайларда да қылмыстық істерді біріктіруге жол беріледі.

3. Қылмыстық істерді біріктіру қылмыстық процесті жүргізетін органның қаулысы негізінде жүзеге асырылады. Қылмыстық қудалау органы шығарған қаулының көшірмесі жиырма төрт сағат ішінде прокурорға және қорғау тарабына жіберіледі.

4. Бір іс жүргізуге мыналар біріктірілмеуге тиіс:

1) әртүрлі адамдарға қатысты бірдей күдіктер, айыптаулар;

2) адамдар бір-біріне қатысты қылмыстық құқық бұзушылықтар жасады деп айыпталатын күдіктер, айыптаулар, жеке айыптау ісі қаралатын жағдайларды қоспағанда;

3) біреуі бойынша қылмыстық қудалау жеке тәртіппен, ал екіншісі бойынша жариялы тәртіппен жүзеге асырылатын істер;

4) бірлесіп қаралуы істі объективті қарауға кедергі келтіруі мүмкін барлық өзге де күдіктер, айыптаулар.

5. Бірнеше іс біріктірілген іс бойынша іс жүргізу мерзімі уақыт бойынша бірінші басталған қылмыстық іс бойынша іс жүргізу басталған күннен бастап есептеледі. Егер біріктірілген істердің біреуі бойынша бұлтартпау шарасы ретінде күзетпен ұстау немесе үйқамақ қолданылса, тергеу мерзімі көрсетілген бұлтартпау шаралары қолданылған іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған күннен бастап есептеледі.

6. Адамдардың қылмыстық процестің қатысушыларына тиесілі құқықтары тек өздеріне қатысты біріктірілген істер бойынша ғана болады.

Қылмыстық істерді біріктіру – қылмыстық процестің дербес институты, оның нормаларын заңды әрі негізді қолдануға қылмыстық процестің міндеттері мен қағидаттарының тиімді орындалуы байланысты. Ең алдымен, заң қылмыстық істерді тек басты сот талқылауы басталғанға дейін ғана біріктіруге жол береді (ҚПК-нің 321-бабының 1-бөлігі). Бұл қылмыстық істі мәні бойынша шешетін соттың құзыретіне кірмейді, өйткені мұндай әрекет оның қылмыстық процестің міндеттерінен, қағидаттарынан және негізгі функцияларының бөлінуінен өрескел ауытқуының белгісі болуы мүмкін. Сондықтан басты сот талқылауы барысында қаралып жатқан істі басқа қылмыстық іспен біріктіру, егер олардың әрекеттері қаралып жатқан іспен байланысты болса және жаңа адамдарға қатысты істі бөлек қарау мүмкін болмаса, басқа адамдарды қылмыстық жауаптылыққа тарту қажеттілігі туындаған жағдайда, сот айыптау тарапының өтінішхаты бойынша процестің басқа қатысушыларының пікірін ескере отырып, істі қарауды үзіп, алдын ала тыңдау өткізеді. Алдын ала тыңдау барысында істер біріктірілген кезде сот прокурорға жаңа айыптау актісін жасау үшін уақыт береді (ҚПК-нің 340-бабының 3–4-бөліктері).

Тәжірибе көрсеткендей, істерді біріктіру институты көбінесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруге тән. Бұл қылмыстық істерді тергеп-тексеру кезінде немесе қылмыстық істі сотта тыңдауға дайындау барысында орын алатын нақты қолданбалы жағдай және оның мақсаты – жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың мән-жайларын жан-жақты, толық және объективті зерттеуді қамтамасыз ету. Мәселе мынада: бір іс жүргізуге әртүрлі уақытта, тіпті әртүрлі жерлерде, кейде бір мезгілде туындаған, бірақ оларды бірыңғай іс жүргізуге біріктіруге мүмкіндік беретін белгілі бір қылмыстық-құқықтық немесе қылмыстық-процестік белгілері бар әртүрлі қылмыстық істер біріктірілуі мүмкін.

Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігінің нормасы қылмыстық істерді бір іс жүргізуге біріктіруге мүмкіндік беретін жалпы ережелерді белгілейді. Мысалы, бір адам немесе адамдар тобы сыбайлас қатысумен, әдетте, ҚК Ерекше бөлігінің бір бабында немесе баптың бір бөлігінде көзделген бірнеше қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кезде (қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуы, ҚК-нің 12-бабының 1-тармағы), мысалы, бөтеннің мүлкін ұрлаудың бірнеше фактісін жасаған жағдайда немесе ҚК Ерекше бөлігінің әртүрлі баптарында не баптарының бөліктерінде көзделген екі немесе одан да көп әрекет жасаған кезде (қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы, ҚК-нің 13-бабының 1-тармағы), мысалы, бастапқыда қарақшылық жасап, біраз уақыттан кейін ерекше құндылығы бар заттарды ұрлаған жағдайда. Бұдан басқа, осы жалпы ережеге сәйкес, бір қылмысты сыбайлас қатысумен жасағаны үшін бірнеше адамға қатысты айыптау істері де бір іс жүргізуге біріктірілуі мүмкін. Сыбайлас қатысу ұғымына оның мынадай нысандары кіреді: адамдар тобы, алдын ала сөз байласқан адамдар тобы, ұйымдасқан топ, қылмыстық ұйым, қылмыстық қоғамдастық, трансұлттық ұйымдасқан топ, трансұлттық қылмыстық ұйым, трансұлттық қылмыстық қоғамдастық, террористік топ, экстремистік топ, банда немесе заңсыз әскерилендірілген құралым (ҚК-нің 31-бабы).

Жоғарыда көрсетілген істермен бір мезгілде, қылмыстық істердің байланыстылығы бойынша тергелу реті белгісіне қарай, сыбайлас қатысушылар болып табылмайтын, осы қылмыстарды алдын ала уәде бермей жасырғаны немесе олар туралы хабарламағаны үшін айыпталатын адамдарға қатысты істер де бір іс жүргізуге біріктірілуі мүмкін. Бұл ретте алдын ала уәде бермей жасыру адам сыбайлас жемқорлық, ауыр немесе аса ауыр қылмысты не кәмелетке толмаған адамның жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмысты жасырған жағдайда қылмыс құрамын құрайды. Алайда бұл адам жұбайы (зайыбы) немесе жақын туысы жасаған қылмысты алдын ала уәде бермей жасырғаны үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды (ҚК-нің 432-бабы). Қылмыс туралы хабарламау кәмелетке толмаған адамның жыныстық тиіспеушілігіне қарсы дайындалып жатқан немесе жасалған ауыр қылмыс, аса ауыр қылмыс немесе дайындалып жатқан терроризм актісі туралы анық белгілі болған жағдайда қылмыс құрамын құрайды. Сонымен бірге, қылмыс жасаған адамның жұбайы (зайыбы) немесе жақын туысы, сондай-ақ өздеріне сеніп тапсырылған қылмыстар туралы діни қызметшілердің мойындау кезінде хабарламағаны үшін олар қылмыстық жауаптылыққа жатпайды (ҚК-нің 434-бабы).

Сотқа дейінгі тергеп-тексерудің ерекшелігі ҚПК-нің 43-бабының 2-бөлігінің нормасында көзделген, ол анықталмаған қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша, егер мұндай істерде объектінің, әрекеттің объективтік жағының тұрақты, қайталанатын белгілерінің болуына байланысты жеткілікті негіздер болса, қылмыстық істерді бір іс жүргізуге біріктіру мүмкіндігіне қатысты. Бұған біртекті сериялық қылмыстық құқық бұзушылықтар, оларды жасаудың өзіне тән «қылмыстық қолтаңбасы» және т.б. жатады.

ҚПК-нің 43-бабы қылмыстық істерді біріктіруге тікелей тыйым салынатын жағдайларды да реттейді (4-бөлік), яғни әртүрлі адамдарға қатысты бірдей күдіктер мен айыптаулар болған кезде. Мысалы, бір мемлекеттік органның лауазымды адамдары өзара сыбайлас қатысу болмаған жағдайда пара берушінің пайдасына әрекет еткені үшін одан ақша алады. Бұл жерде заң шығарушы мұндай жағдайларда аталған адамдардың кінәсінің дәрежесі едәуір ерекшеленеді және сырттай бірдей болып көрінетін мұндай айыптаулар бір қылмыстық істің нысанасы бола алмайды деген ұстанымға сүйенеді.

Бұдан басқа, ҚПК-нің 43-бабы 2-бөлігінің 2-тармағының ережелері адамдар бір-бірін қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін күдікті немесе айыпты деп санайтын қылмыстық істерді бір іс жүргізуге біріктіруге қатаң тыйым салады. Сонымен бірге, бұл ережелер (ҚПК-нің 43-бабы 2-бөлігінің 2-тармағы) жеке айыптау ісі бойынша айыпталушының жеке айыптаушыға (жәбірленушіге) қатысты, егер ол қозғалған іс бойынша қылмыстық жазаланатын әрекеттің нысанасымен байланысты болса, қарсы айып тағу жағдайларына қолданылмайды. Бұл жағдайда айыптау мен қарсы айыптау бір мезгілде шешілуге тиіс (ҚПК-нің 390-бабының 8-бөлігі), яғни жеке айыптау ісі бойынша шағымды қарсы шағымды қараумен бір іс жүргізуде қарауға (біріктіруге) жол беріледі. Мұндай біріктіруді судья сот тергеуі басталғанға дейін қаулы шығару арқылы жүзеге асырады. Шағымдар бір іс жүргізуге біріктірілген кезде оларды берген адамдар процеске бір мезгілде жеке айыптаушы және сотталушы ретінде қатысады. Қарсы шағымның келіп түсуіне және іс жүргізулердің біріктірілуіне байланысты қорғауға дайындалу үшін қарсы шағым берілген адамның өтінішхаты бойынша іс үш тәуліктен аспайтын мерзімге кейінге қалдырылуы мүмкін. Бұл адамдарды өздері берген шағымдарда көрсетілген мән-жайлар бойынша жауап алу жәбірленушіден жауап алу қағидалары бойынша, ал қарсы шағымдарда көрсетілген мән-жайлар бойынша жауап алу сотталушыдан жауап алу қағидалары бойынша жүргізіледі (ҚПК-нің 411-бабының 3-бөлігі).

Керісінше, жоғарыда баяндалған жағдайлардан жеке (ҚПК-нің 32-бабының 2-бөлігі) және жариялы қудалау мен айыптау істерін (ҚПК-нің 32-бабының 6-бөлігі) бір іс жүргізуге біріктіруге тікелей тыйым салынатын жағдайлар ерекшеленеді, өйткені мұндай істер бойынша оларды жүргізудің мүлдем әртүрлі процестік режимдері, сондай-ақ қылмыстық процесті жүргізетін органдар көзделген.

Осылайша, қылмыстық істерді бір іс жүргізуге біріктірудің әрбір нақты жағдайында (рұқсат етілген жағдайлардың да, тыйым салынған жағдайлардың да тізбесі бұл бөлікте толық болып табылмайды) ҚПК-нің 43-бабы 4-бөлігінің 4-тармағында бағдарланғандай, мұндай біріктірудің біріктірілетін қылмыстық істердің барлық мән-жайларын толық, жан-жақты және объективті зерттеуге, қылмыстық процесс қатысушыларының құқықтарын тиімді қорғауды қамтамасыз етуге қаншалықты мүмкіндік беретініне сүйену қажет, ал процестік үнемдеудің уақытша пайымдауларын басшылыққа алмау керек.

Қылмыстық істерді біріктіру анықтаушының, тергеушінің, сондай-ақ істі тыңдауға дайындау кезінде соттың қабылдайтын шешімі бола отырып, кез келген процестік шешім сияқты қаулы нысанында ресімделеді және уәжді болуға тиіс (ҚПК нормаларына және қылмыстық істерде бар дәлелдемелерге сәйкес келуге тиіс). Қылмыстық істерді біріктірудің уәжділігі қылмыстық істі сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында прокурорлық қадағалаудың нысанасы болып табылады, бұл қаулының көшірмесін жиырма төрт сағат ішінде прокурорға және қорғау тарабына міндетті түрде жіберуді көздейді (ҚПК-нің 43-бабының 3-бөлігі). Бұл шешім прокурордың күшімен жойылуы, қорғау тарабының прокурорға немесе тергеу судьясына шағымдануы мүмкін (ҚПК-нің 105–106-баптары).

Дербес негіз ретінде алдын ала тергеудің әртүрлі органдарының тергелуіне жататын қылмыстық құқық бұзушылықтар жасағаны үшін бір немесе бірнеше адамға қатысты айыптау істерін бір іс жүргізуге біріктіру танылады. Мұндай істердің тергелу ретін прокурор айқындайды (ҚПК-нің 187-бабының 8-бөлігі).

Күзетпен ұсталатын күдіктінің, айыпталушының құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында біріктірілген іс бойынша іс жүргізу мерзімін күзетпен ұстау (үйқамақ) қолданылған қосылған қылмыстық іс бойынша іс жүргізу басталған күннен бастап есептеу қағидасын түсіндіру қажет (ҚПК-нің 43-бабының 5-бөлігі). Өз кезегінде, сотқа дейінгі тергеп-тексерудің мүдделеріне (бірақ оның созбалаңға салынуына емес) жоғарыда аталған бұлтартпау шаралары қолданылмаған біріктірілген іс бойынша тергеп-тексеру мерзімін есептеудің жалпы қағидасы қызмет етеді – уақыт бойынша бірінші басталған қылмыстық іс бойынша іс жүргізу басталған күннен бастап.

Біріктірілген іс жүргізуге қатысушылардың процестік құқық субъектілігінің көлемі өзіндік ерекшелікке ие – ол қылмыстық істер біріктірілгенге дейін болған құқықтар көлемінен артық бола алмайды (ҚПК-нің 43-бабының 6-бөлігі). Алайда қылмыстық іс қылмыстық процестің келесі сатысына өткен кезде процеске қатысушының процестік мәртебесі өзгеруіне байланысты бұл көлем де өзгеруі мүмкін.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Марат Чекішұлы Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар