Құқықты теріс пайдалану шартты бұзу туралы талапты қанағаттандырудан бас тартуға негіз болды
«D» ЖШС «А» ЖШС-не қатысты шартты бұзу туралы талаппен сотқа жүгінген. Алматы қаласының мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының 2024 жылғы 5 қыркүйектегі шешімімен талап қоюды қанағаттандырудан бас тартылған. Алматы қалалық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2024 жылғы 4 желтоқсандағы қаулысымен сот шешімі күшін жойып, талап қоюды қанағаттандыру туралы жаңа шешім шығарылған.
Азаматтық істің материалдарынан 2015 жылғы 20 қазанда «D» ЖШС (тапсырыс беруші) мен «А» ЖШС (мердігер) арасында құрылыс-монтаждау жұмыстарын (ҚМЖ) орындау туралы шарт жасалғаны анықталды. Жауапкерге 278 671 528 теңге сомасының аударылғанын және жұмыстардың орындалмағанын алға тарта отырып, талап қоюшы соттан шартты бұзуды сұраған.
Дауды шешу кезінде бірінші сатыдағы сот талап қоюда көрсетілген ақша сомасының шығу тегіне және тараптардың салық төлеуден жалтаруға бағытталған әрекеттер жасауына қатысты сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында анықталған мән-жайларды назарға алған.
Іс материалдарына қоса тіркелген Абай облысы бойынша Экономикалық тергеп-тексеру департаментінің тергеу басқармасы тергеушісінің қаулысынан «А» ЖШС-нің (жауапкердің) шотына жалған мердігерлік шарт бойынша ақша қаражатының түскені анықталған. Жедел-іздестіру іс-шаралары барысында 130 000 000 теңге мөлшеріндегі ақша қаражатын қолма-қол ақшаға айналдыру кезінде жеке тұлға қылмыс үстінде ұсталған.
Талап қоюда көрсетілген соманың бірнеше заңды тұлғаның шоттарынан аударылғаны және бастапқыда «К» АҚ-дан шыққаны анықталған. Сондай-ақ газдандыру жобасы бойынша құрылыс объектісінің аяқталғаны белгіленген.
Бірінші сатыдағы сот істі қарау кезінде талап қою мерзімі туралы нормаларды қолданып, талап қоюшының 2015 жылғы шарт бойынша құқықтарын қорғау үшін сотқа тек 2024 жылы жүгінуіне байланысты оларды уақтылы қорғау шараларын қабылдамаған деген қорытындыға келген.
Апелляциялық сатыдағы сот істі шешу кезінде бірінші сатыдағы соттың қорытындыларымен келіспей, шартты бұзу туралы нормалардың дұрыс қолданылмағанына жалпы сілтеме жасаған. Апелляциялық сот шарттың жауапкер тарапынан мәні бойынша орындалмағанын, ақша қаражатының тікелей мақсатына сай игерілмегенін көрсеткен. Осы негізде апелляциялық сатыдағы сот бірінші сатыдағы соттың шешімін жойып, талап қоюды қанағаттандырған.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2025 жылғы 6 мамырдағы қаулысымен апелляциялық соттың қаулысы күшін жойып, бірінші сатыдағы соттың шешімі күшінде қалдырылған.
Кассациялық сатыдағы сот Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (бұдан әрі – АК) 8-бабының 7-тармағында және Азаматтық процестік кодекстің (бұдан әрі – АПК) 49-бабының 1-бөлігінде көзделген құқықты теріс пайдалануға жол бермеу талабын басшылыққа алған.
Іс материалдары назарға алынған, олардан «А» ЖШС-нің тауарсыз шот-фактуралар жазып бергені, сондай-ақ осы кәсіпорынның қызметкерінің ақша қаражатын қолма-қол ақшаға айналдыру кезінде құқық қорғау органы қызметкерлері тарапынан ұсталғаны анықталған.
Сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында ақша сомаларының жалған шарт бойынша түскені және салық төлеуден жалтаруға жәрдемдесуге бағытталған көптеген әрекеттердің орын алғаны анықталған.
Кассациялық сатыдағы сот тараптар арасында жасалған шартта талап қоюшының шарттан біржақты тәртіппен бас тарту құқығы көзделгенін де ескерген.
Көрсетілген мән-жайларды ескере отырып, «D» ЖШС-нің шартты сот тәртібімен бұзу туралы дауды бастамалауы азаматтық заңнаманың негізгі қағидаттарына сәйкес келмейді деп танылған.
Соттылық
Шарттарды өзгерту және бұзу туралы даулардың соттылығы АПК-нің 3-тарауының нормаларымен айқындалады. Жалпы ереже бойынша, мұндай даулар жауапкердің орналасқан жері бойынша сотқа жатады (АПК-нің 29-бабы).
Сонымен қатар, заңда инвестициялық даулардың соттылығы (АПК-нің 27-бабының 1–2-бөліктері), орындалу орны көрсетілген шарттар бойынша талап қоюшының таңдауы бойынша соттылық (АПК-нің 30-бабының 6-бөлігі), жылжымайтын мүлікке құқық туралы даулардың айрықша соттылығы (АПК-нің 31-бабының 1-бөлігі), сондай-ақ шарттық соттылық (АПК-нің 32-бабы) көзделген.
Зерттелген азаматтық істерді талдау республика соттарының аумақтық соттылық мәселелері бойынша заңнама талаптарын жалпы алғанда сақтайтынын көрсетті. Сонымен бірге істердің соттылығына қатысты жекелеген бұзушылықтар да орын алған.
Алматы облысы Балқаш аудандық соты судьясының 2022 жылғы 20 желтоқсандағы ұйғарымымен А.К.-ның «Б» ЖШС-не қатысты шартты бұзу және ақша сомасын өндіріп алу туралы талап қоюы қайтарылған.
Азаматтық істің материалдарына сәйкес, тараптар арасында терезелер мен есіктерді дайындау және орнату туралы алдын ала төлем жасау талаптарымен шарт жасалған.
Шарттық міндеттемелердің ұзақ уақыт бойы бұзылғанын алға тарта отырып, талап қоюшы А.К. жауапкердің орналасқан жері бойынша сотқа жүгінген.
Алматы облысы Балқаш аудандық сотының судьясы аталған ұйғарымда даудың осы сотқа соттылығы жатпайды деген қорытындыға келіп, талап қою Алматы қаласында шарт жасалған немесе орындалған жер бойынша берілуі мүмкін екенін көрсеткен.
Алматы облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2023 жылғы 14 ақпандағы ұйғарымымен бірінші сатыдағы соттың актісі күшін жойып, азаматтық іс мәні бойынша қарау үшін сол сотқа жіберілген.
Апелляциялық сатыдағы сот 2021 жылғы 29 желтоқсанда Алматы қаласы Әуезов ауданының № 2 аудандық сотының ұйғарымымен А.К.-ның «Б» ЖШС-не қатысты шартты бұзу туралы азаматтық іс жауапкердің нақты орналасқан жері аталған аудан аумағында екені анықталуына байланысты соттылығы бойынша Алматы облысы Балқаш аудандық сотына жіберілгенін негізге алған.
Осылайша, Алматы облысы Балқаш аудандық сотының істің осы сотқа соттылығы жатпайтыны туралы бірінші сатыдағы соттың қорытындылары заң талаптарына сәйкес деп танылмайды.
АПК-нің 29-бабының 1-бөлігінде көзделген жалпы ережеге сәйкес, талап қою жауапкердің орналасқан жері бойынша сотқа беріледі.
Жоғарыда келтірілген талап қою арызында (Балқаш аудандық сотына қайта түскен) талап қоюшы жауапкердің осы ауданда тіркелгені туралы мәліметтерді көрсеткен.
Судьяның туындаған даудың осы аудандық сотқа соттылығы жатпайтыны туралы, АПК-нің 30-бабының 9-бөлігін қолдануға негізделген сілтемесі талап қоюшының таңдауы бойынша соттылықты айқындайтын заңға қайшы келеді.
Баламалы соттылық жағдайында азаматтық істі қарау орнын таңдау құқығы заң бойынша өтініш берушіге тиесілі.
Мемлекеттік баж
Қазақстан Республикасы Конституциясының 35-бабында заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу әркімнің борышы әрі міндеті болып табылатыны туралы жалпы талап көзделген.
Соттардағы мемлекеттік баж мөлшерлемелері Салық кодексінің 610-бабында айқындалған.
Салық кодексінің 610-бабы 1-тармағының 1) тармақшасына сәйкес, жалпы ереже бойынша, мүліктік сипаттағы талап қою арыздарынан мемлекеттік баж талап қою сомасына байланысты пайыздық мөлшерде алынады.
АПК-нің 104-бабының 1-бөлігінде талап қою бағасын айқындау тәртібі белгіленген. Тұрғынжайды жалдау шартын қоспағанда, мүліктік жалдау (жалға алу) шартын мерзімінен бұрын бұзу туралы талап қоюларда талап қою бағасы шарттың (келісімшарттың) қалған қолданылу мерзімі үшін мүлікті пайдаланғаны үшін төленетін төлемдердің жиынтығымен айқындалады, бірақ үш жылдан аспайды (аталған баптың 1-бөлігінің 10) тармақшасы).
Сонымен бірге Салық кодексінің 610-бабының 7) тармақшасында тұрғынжайды жалдау шартын өзгерту немесе бұзу туралы талап қоюлар, сондай-ақ мүліктік емес сипаттағы немесе бағалауға жатпайтын басқа да талап қою арыздары бойынша мемлекеттік баж 0,5 айлық есептік көрсеткіш (бұдан әрі – АЕК) мөлшерінде төленетіні көзделген.
Жалпы, сот практикасында шартты бұзу және өзгерту туралы талаптарды мүліктік емес немесе бағалауға жатпайтын талаптар ретінде тану тәсілі қалыптасқан.
Сонымен бірге құқықтық реттеуді жетілдіру тұрғысынан жалдау шартын бұзу туралы талаптарға қатысты АПК мен Салық кодексінің нормаларын бірыңғай тәсілге келтіру мәселесі туындайды.
Шартты өзгерту және бұзу туралы талап қоюлар көбінесе мүлікті қайтару, ақша сомаларын өндіріп алу туралы талаптармен бірге беріледі.
Мұндай жағдайларда Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 9 «Қазақстан Республикасы соттарының азаматтық істер бойынша сот шығыстары туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысының 5-тармағында мүліктік және мүліктік емес сипаттағы талаптарды қамтитын талап қоюлар бойынша мемлекеттік баж талаптардың әрбір түрі үшін белгіленген мөлшерге сәйкес бір мезгілде төленетіні туралы қағида белгіленген.
АПК-нің 104-бабының 2-бөлігінде талап қоюшының талап қою бағасын көрсету міндеті көзделген. Көрсетілген баға талап етіліп отырған мүліктің нақты құнына анық сәйкес келмеген жағдайда, талап қою бағасын судья айқындайды.
Шартты өзгерту немесе бұзу туралы дауды мүлікті (ақша сомаларын) бір мезгілде талап ете отырып шешу кезінде соттар талап қоюшының талап қою бағасын көрсету туралы талапты орындауын, сондай-ақ әрбір талап бойынша мемлекеттік баждың толық төленуін тиісінше тексеруі қажет.
Заңнама
Жалпыланатын азаматтық істер санаты бойынша қолданылуға жататын негізгі нормативтік құқықтық актілер:
- Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамыздағы Конституциясы (бұдан әрі – Конституция);
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі 1994 жылғы 27 желтоқсанда қабылдаған Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім); Қазақстан Республикасы Парламенті 1999 жылғы 1 шілдеде қабылдаған Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) (бұдан әрі – АК);
- Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 3 қарашадағы Азаматтық процестік кодексі (бұдан әрі – АПК);
- Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 27 желтоқсандағы «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодексі;
- Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 20 маусымдағы Жер кодексі;
- Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 25 желтоқсандағы «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» кодексі (бұдан әрі – Салық кодексі);
- Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 16 сәуірдегі «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңы;
- Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 5 шілдедегі «Қаржы лизингі туралы» Заңы;
- Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 4 мамырдағы «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» Заңы;
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 9 «Қазақстан Республикасы соттарының азаматтық істер бойынша сот шығыстары туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысы;
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1997 жылғы 18 шілдедегі № 9 «Мемлекеттік тұрғын үй қорындағы тұрғын үй-жайларды азаматтардың жекешелендіруі туралы заңнаманы соттардың қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысы;
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2016 жылғы 25 қарашадағы № 7 «Банктік қарыз шарттарынан туындайтын даулар бойынша азаматтық істерді қараудың сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
