Ұрып-соғу

1. ҚР ҚК 109-1-бабының жалпы сипаттамасы

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 109-1-бабы денсаулыққа жеңіл зиян келтіруге әкеп соқпаған жағдайда, ұрып-соғу немесе тәннің ауырсынуын туғызған өзге де зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау үшін қылмыстық жауаптылықты белгілейді.

ҚР ҚК 109-1-бабы «Ұрып-соғу» — zakonpravo.kz

Бұл норма мына әрекеттерді бір-бірінен ажырату үшін қағидаттық маңызға ие:

• ұрып-соғу;
• денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру;
• азаптау;
• өзге де зорлық-зомбылық сипатындағы қылмыстық құқық бұзушылықтар;
• қылмыс құрамының белгілері болмаған кезде жасалатын әкімшілік құқық бұзушылықтар.

Бап екі бөліктен тұрады:

1-бөлік — негізгі құрам;

2-бөлік — сегіз саралаушы белгінің біреуі болған кездегі сараланған құрам.

Бұл ретте бөліктер бойынша процестік тәртіп әртүрлі болады.

ҚР ҚПК-нің 32-бабына сәйкес, 109-1-баптың 1-бөлігі жеке айыптау істеріне жатады, ал 109-1-баптың 2-бөлігі жеке-жариялы айыптау істерінің тізбесінде көрсетілмеген, демек, жариялы айыптау істеріне жатады.

Бұл — шағым, полицияға арыз немесе қорғау ұстанымын дайындау кезінде ескерілетін ең маңызды практикалық мән-жайлардың бірі.

ҚР ҚПК-нің 32-бабы — қылмыстық қудалау түрлері

2. 109-1-баптың енгізілу тарихы

109-1-баптың қазіргі редакциясы 2024 жылғы заңнамалық өзгерістермен, оның ішінде әйелдер мен балаларды қорғауды күшейтуге және ұрып-соғуды қылмыстандыруға бағытталған өзгерістермен байланысты.

Қылмыстық заңнаманың жаңа редакциясы өтпелі ережелер ескеріле отырып қолданылады.

Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысында 2024 жылғы 15 сәуірдегі № 72-VIII ҚР Заңымен енгізілген ҚК-нің 108-1, 109-1 және 110-баптарына қатысты өзгерістер 2024 жылғы 16 маусымнан кейін жасалған әрекеттерге қолданылатыны арнайы түсіндірілген.

ҚР Жоғарғы Сотының «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысы

Бұл 2024 жылғы 16 маусымға дейін жасалған әрекеттерге қатысты практикалық маңызға ие: адамның жағдайын нашарлататын кейінгі қылмыстық-құқықтық норманы автоматты түрде қолдануға болмайды.

3. Қылмыстың тектік және тікелей объектісі

109-1-баптың негізгі объектісі — мыналарды қорғауды қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар:

• адамның дене дербестігінің қолсұғылмаушылығы;
• денсаулық;
• дене қауіпсіздігі;
• адамның зорлық-зомбылыққа ұшырамау құқығы.

Бұл ретте 1-бөлік бойынша тікелей зиян медициналық тұрғыдан анықталған денсаулыққа жеңіл зияннан емес, ең алдымен тәннің ауырсынуынан көрінеді.

Сондықтан 109-1-бап үшін мыналарды ажырату қағидаттық маңызға ие:

тәннің ауырсынуы

және

денсаулыққа зиян.

Бұлар бірдей ұғымдар емес.

Мысалы:

• адамды қолмен бетінен ұрды, ауырсыну пайда болды, бірақ медициналық тұрғыдан денсаулыққа жеңіл зиян анықталған жоқ — 109-1-бап қолданылуы мүмкін;
• адамды ұрғаннан кейін сыдырылу, қанталау немесе сот-медициналық критерийлер бойынша денсаулыққа жеңіл зиян ретінде сараланған өзге де зақым пайда болды — мәселе ҚК-нің 108-1-бабын ескере отырып шешілуге тиіс;
• адамды жүйелі түрде ұрып, оған тәндік немесе психикалық азап келтірді — ҚК-нің «Азаптау» деп аталатын 110-бабының белгілерін тексеру қажет.

4. Объективтік жағы

109-1-баптың объективтік жағы баламалы әрекеттерден тұрады:

1. ұрып-соғу;
2. өзге де зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау.

Міндетті салдар:

тәннің ауырсынуын келтіру.

Сонымен қатар заң теріс өлшемді белгілейді:

денсаулыққа жеңіл зиян келтірілмеуге тиіс.

Сондықтан сот-медициналық бағалау 109-1-бап пен 108-1-бапты ажыратуда елеулі маңызға ие болуы мүмкін.

5. Ұрып-соғу деп нені түсіну керек

«Ұрып-соғу» термині бірнеше рет соққы жасауды немесе ауырсыну келтіруге бағытталған физикалық ықпалды қамтиды.

Алайда қылмыстық-құқықтық мағынада соққылардың саны өздігінен емес, мән-жайлардың жиынтығы маңызды:

• ықпал етудің сипаты;
• күші;
• тәсілі;
• дененің қай жеріне жасалғаны;
• жанжалдың мән-жайлары;
• тәннің ауырсынуының болуы;
• салдары;
• кінәлінің қасақаналығы;
• денсаулыққа зиянның болуы немесе болмауы.

Мысалы, бір рет қатты итерудің өзі, егер ол объективті түрде тәннің ауырсынуын туғызса және денсаулыққа жеңіл зиян болмаса, 109-1-бапқа жатқызылуы ықтимал.

Бұл қазіргі сот практикасымен расталады.

Астана сотының 109-1-баптың 1-бөлігі бойынша іс жөніндегі жарияланған материалдарының бірінде сот айыпталушының жанжал кезінде баспалдақ алаңында тұрып, сүйеніштен ұстап тұрған жәбірленушіні итеріп жібергенін анықтаған. Сот денсаулыққа зиян келтірілмей, тәннің ауырсынуы туындағанын негізге алған. Дәлелдемелер қатарына жәбірленушінің, куәлардың айғақтары және бейнежазбалар кірген.

Астанадағы 109-1-баптың 1-бөлігі бойынша сот практикасының жарияланымы

Осылайша, құрамның болуы үшін міндетті түрде бірнеше рет соққы жасалуы талап етілмейді.

6. Өзге де зорлық-зомбылық әрекеттері

«Өзге де зорлық-зомбылық әрекеттері» деген тұжырым құрамның объективтік жағын едәуір кеңейтеді.

Мұндай әрекеттерге, мысалы, мыналар жатуы мүмкін:

• итеру;
• ұстап алу;
• қолды қайыру;
• қатты жұлқу;
• қысып ұстау;
• физикалық ықпал ету арқылы ауырсыну келтіру;
• бір рет соққы жасау;
• өзге де физикалық ықпал ету.

Алайда әрбір нақты әрекет дәлелденуге тиіс.

«Тараптар арасында жанжал болды» деген абстрактілі тұжырымды анықтау жеткіліксіз.

Нақты әрекеттің қай адамның жасағанын және оның қандай салдарға әкеп соққанын анықтау қажет.

7. Тәннің ауырсынуы — қылмыс құрамының міндетті элементі

Тәннің ауырсынуы міндетті салдар болып табылады.

Демек, іс бойынша мына себептік байланысты анықтау қажет:

әрекет → физикалық ықпал ету → тәннің ауырсынуы.

Егер айыпталушының жанжал болған жерде болғаны ғана дәлелденіп, нақты зорлық-зомбылық әрекеті дәлелденбесе, қылмыс құрамын анықтау үшін бұл жеткіліксіз.

Сол сияқты жәбірленуші:

«маған ауырды»,

деп мәлімдесе, мұндай мәлімдеме тексерілуге жататын дәлелдеме болып табылады, бірақ ол сотты барлық дәлелдемелер жиынтығын бағалау міндетінен босатпайды.

ҚР ҚПК-нің 125-бабына сәйкес, дәлелдемелер қатыстылығы, жол берілетіндігі және анықтығы тұрғысынан бағаланады, ал дәлелдемелер жиынтығы жеткіліктілігі тұрғысынан бағаланады.

ҚР ҚПК-нің 125-бабы «Дәлелдемелерді бағалау»

8. ҚР ҚК-нің 108-1-бабынан ажырату

Негізгі мәселе:

Денсаулыққа жеңіл зиян келтірілді ме, әлде тек тәннің ауырсынуы болды ма?

109-1-бап денсаулыққа жеңіл зиян болмаған жағдайда қолданылады.

Егер сот-медициналық сараптама денсаулыққа жеңіл зиян келтірілгенін анықтаса, әрекетті 108-1-бап бойынша саралау мәселесі қаралуға тиіс.

Сондықтан қорғаушыға мыналарды талдау қажет:

• сарапшының қорытындысын;
• диагнозды;
• зиянның ауырлық дәрежесін;
• себептік байланысты;
• зақымдардың пайда болу механизмін;
• зақымдардың сипатталған механизмге сәйкестігін.

Егер 109-1-бап бойынша тағылған айып зақымдарға негізделсе, ал медициналық құжаттар денсаулыққа зиянның жоқтығы туралы тұжырымға қайшы келсе, саралаудың дұрыстығы туралы мәселе туындайды.

9. Азаптаудан — ҚК-нің 110-бабынан ажырату

109-1-бап пен ҚК-нің 110-бабын ажырату ерекше маңызды.

Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысында азаптау ұзақ уақытқа созылған және/немесе қайталанған әрекеттер арқылы, оның ішінде ұрып-соғу, денсаулыққа жеңіл зиян келтіру, тістеу, шаш жұлу, шаншу, тамақтан, судан, жылудан айыру және басқа да зорлық-зомбылық әрекеттері арқылы жасалуы мүмкін екені түсіндіріледі.

Бұл ретте ұрып-соғу және денсаулыққа жеңіл зиян келтіру әрекеттері азаптау құрамымен қамтылуы мүмкін және мұндай жағдайда 108-1 немесе 109-1-баптар бойынша қосымша саралауды талап етпейді.

Жоғарғы Соттың азаптау мен ұрып-соғуды саралау жөніндегі түсіндірмелері

Демек, егер айыптау ұзақ уақыт бойы жасалған көптеген зорлық-зомбылық эпизодтарына негізделсе, әрбір эпизодты жеке ұрып-соғу ретінде механикалық түрде саралауға болмайды.

Бірыңғай қасақаналықты, жүйелілікті, ұзақтықты және әрекеттердің бағыттылығын анықтау қажет.

10. Субъективтік жағы

109-1-бап қасақана жасалатын қылмыстық құқық бұзушылықты көздейді.

Кінә анықталуға тиіс.

Кінә қылмыстық жауаптылықтың міндетті элементі болып табылады.

Бұл ретте тек физикалық жанасу фактісін ғана емес, адамның өз әрекеттеріне деген субъективтік қатынасын да анықтау қажет.

Практикалық маңызы бар сұрақтар:

• айыпталушы физикалық күш қолдануды қалады ма;
• өз әрекеттерінің сипатын түсінді ме;
• тәннің ауырсынуын келтіруді алдын ала білді ме;
• физикалық ықпал кездейсоқ болды ма;
• қажетті қорғаныс болды ма;
• аса қажеттілік жағдайы болды ма;
• физикалық ықпал етудің өзге де заңдық маңызы бар себебі болды ма.

11. Қажетті қорғаныс

Ұрып-соғуға қатысты әрбір іс бойынша ҚР ҚК-нің қажетті қорғаныс туралы 32-бабын және онымен байланысты нормаларды тексеру қажет.

Әдеттегі жағдай:

А. бірінші болып Б.-ға соққы жасады.

Б. А.-ны итеріп жіберді, соның салдарынан А. тәннің ауырсынуын сезінді.

Мұндай жағдайда Б. тарапынан физикалық ықпал ету фактісін анықтау 109-1-бап бойынша қылмыс құрамы бар екенін автоматты түрде білдірмейді.

Мыналарды анықтау қажет:

• зорлық-зомбылықты кім бірінші қолданды;
• нақты қоғамдық қауіпті қолсұғушылық болды ма;
• қолсұғушылық жалғасып жатты ма;
• жауап әрекеті қорғану сипатында болды ма;
• қорғаныс қолсұғушылықтың сипатына сай болды ма.

Егер айыптау тарапы бұл мән-жайларды тексермесе, қорғау тарапы сотқа дейінгі тергеп-тексерудің толық жүргізілмегені және дәлелдемелердің жеткіліксіздігі туралы мәселе көтеруге құқылы.

12. 109-1-баптың 1-бөлігі — процестік тәртіп

Бұл — қағидаттық маңызды мәселе.

ҚР ҚПК-нің 32-бабына сәйкес:

109-1-баптың бірінші бөлігі бойынша істер

жеке айыптау істері болып табылады.

ҚР ҚПК-нің 32-бабы zakonpravo.kz сайтында

Бұл, жалпы ереже бойынша, іс жүргізу жәбірленушінің шағымы бойынша ғана басталатынын білдіреді.

13. 109-1-баптың 2-бөлігі — жариялы айыптау

109-1-баптың 2-бөлігі ҚПК-нің 32-бабының 3-бөлігінде көрсетілмеген.

32-баптың 6-бөлігіне сәйкес:

жеке және жеке-жариялы айыптау істерін қоспағанда, істер жариялы айыптау істері болып табылады.

Демек:

109-1-баптың 1-бөлігі — жеке айыптау;

109-1-баптың 2-бөлігі — жариялы айыптау.

Бұл елеулі процестік айырмашылықты білдіреді.

2-бөлік бойынша қылмыстық қудалауды тек жәбірленушінің сотқа берген жеке шағымы арқылы ғана бастау талап етілмейді.

Қылмыстық қудалауды мемлекет жүзеге асырады.

14. Ерекшелік: дәрменсіз немесе тәуелді адам

Тіпті жеке айыптау істері бойынша да прокурор жәбірленушінің шағымы болмаған кезде, егер әрекет мынадай адамның мүдделеріне қатысты болса, іс жүргізуді бастай немесе жалғастыра алады:

• дәрменсіз жағдайда тұрған;
• тәуелді жағдайда тұрған;
• не өзге себептер бойынша өз құқықтарын өз бетінше жүзеге асыруға қабілетсіз адам.

Бұл ҚР ҚПК-нің 32-бабының 4-бөлігінде тікелей көзделген.

Бұл норма мына адамдарға қатысты ерекше маңызға ие:

• балаларға;
• мүгедектігі бар адамдарға;
• қорғаншылықтағы адамдарға;
• отбасылық зорлық-зомбылыққа ұшыраған адамдарға;
• кінәлі адамға материалдық немесе өзге де тәуелділікте тұрған адамдарға.

15. Соттылық

109-1-бап жалпы деңгейдегі бірінші сатыдағы соттың құзыретіне жатады.

ҚР ҚПК-нің 306-бабына сәйкес, аудандық және оған теңестірілген соттар мамандандырылған соттардың қарауына жатқызылған істерді қоспағанда, барлық қылмыстық істерді қарайды.

ҚР ҚПК-нің 306-бабы «Аудандық және оған теңестірілген сотқа соттылығы жататын қылмыстық істер»

Жалпы ереже бойынша, іс мына соттардың бірінде қаралады:

• аудандық сот;
• қалалық сот;
• тиісті аумақтың мамандандырылған аудандық соты — нақты өңірдің сот жүйесіне және қылмыстық істерді бөлу қағидаларына байланысты.

Мына жағдайларда ерекшеліктер туындауы мүмкін:

• кәмелетке толмаған сотталушы болғанда;
• әскери қызметші болғанда;
• әрекет әскери қызметке байланысты жасалғанда;
• соттылығы әртүрлі істер біріктірілгенде.

16. Әскери соттылық

Егер әрекетті әскери қызметші жасаған және іс әскери соттың жеке соттылығына жататын болса, ҚПК-нің 309-бабы қолданылады.

Гарнизондардың әскери соттарына, атап айтқанда, әскери қызметшілердің қызмет өткеруі кезінде жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтары, сондай-ақ азаматтық персоналдың қызметтік міндеттерін орындауына байланысты немесе әскери бөлімдердің орналасқан жерінде жасаған жекелеген әрекеттері бойынша істер соттылыққа жатады.

ҚР ҚПК-нің 309-бабы — қылмыстық істердің әскери соттарға соттылығы

Мысалы, жарияланған жағдайлардың бірінде Шымкент гарнизонының әскери соты бастапқыда ҚК-нің 451-бабы бойынша сараланған істі қараған, кейін ұрып-соғуға байланысты айыптау 109-1-бапқа қайта сараланған.

Әскери қызметшінің 109-1-бап бойынша ісі туралы жарияланым

17. Істің қаралу құзыреті

«Ведомстволық бағыныстылық» термині классикалық азаматтық процестік мағынада қылмыстық іске шектеулі түрде қолданылады.

Бұл жағдайда мына ұғымдарды қолдану дұрысырақ:

• қылмыстық юрисдикция;
• тергеу реті;
• соттылық;
• қылмыстық қудалау органының құзыреті.

109-1-баптың 2-бөлігі бойынша хабарлама мына органдарға берілуі мүмкін:

• полицияға;
• қылмыстық қудалау органына;
• прокуратураға.

Негіздер болған кезде мәліметтер СДТБТ-ға тіркеліп, қылмыстық қудалау жүзеге асырылады.

18. 1-бөлік бойынша сотқа дейінгі тәртіп

109-1-баптың 1-бөлігі үшін жеке айыптаудың арнайы рәсімі қолданылады.

ҚПК-нің 408-бабына сәйкес:

жеке айыптау адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы шағымды сотқа беру арқылы қозғалады.

Егер шағым бастапқыда анықтау органына, тергеушіге немесе прокурорға берілсе, ол сотқа жіберілуге тиіс.

ҚР ҚПК-нің 408-бабы «Жеке айыптауды қозғау»

19. Жеке айыптау шағымының мазмұны

Шағымда мыналар көрсетілуге тиіс:

1. соттың атауы;
2. оқиғаның сипаттамасы;
3. оқиға болған жер;
4. оқиға болған уақыт;
5. дәлелдемелер туралы мәліметтер;
6. істі іс жүргізуге қабылдау туралы өтініш;
7. қылмыстық жауаптылыққа тартылатын адамның деректері;
8. қылмыстық заңға сілтеме;
9. куәлардың тізімі;
10. өзге де қажетті мәліметтер.

«Ол мені ұрып-соқты» деген тұжырыммен шектелмеу ерекше маңызды.

Мыналарды сипаттау қажет:

• күні;
• уақыты;
• орны;
• нақты әрекеттер;
• әрекеттердің реті;
• белгілі болса, соққылардың саны;
• физикалық ықпалдың сипаты;
• пайда болған тәннің ауырсынуы;
• зақымдардың болмауы немесе сипаты;
• куәлар;
• бейнежазбалар;
• хат алмасу;
• медициналық құжаттар.

20. Шағым беру мерзімдері және ескіру мерзімі

Бұл жерде мыналарды ажырату қажет:

1. жеке шағым беру мерзімі;

2. қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі;

3. азаматтық талап қою мерзімі.

Бұл — үш түрлі құқықтық институт.

21. 109-1-бап бойынша ескіру мерзімі

109-1-бапта мынадай жазалар көзделген:

• айыппұл;
• түзеу жұмыстары;
• қоғамдық жұмыстар;
• қамаққа алу.

Жазалар жүйесін ескере отырып, бұл бап қылмыстық теріс қылықтар санатына жатады.

ҚК-нің 71-бабына сәйкес, қылмыстық теріс қылық үшін ескіру мерзімі бір жылды құрайды.

ҚР ҚК-нің 71-бабы «Ескіру мерзімінің өтуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату»

Демек, жалпы ереже бойынша:

қылмыстық теріс қылық жасалған күннен бастап тиісті құқықтық салдар ретінде ескіру мерзімі өтуі үшін бір жыл өтуге тиіс.

Мерзім үкім заңды күшіне енгенге дейін есептеледі.

22. Мерзімді қалпына келтіруге бола ма?

Бұл мәселе бойынша сақтық қажет.

Қылмыстық қудалаудың ескіру мерзімі мен жеке айыптау шағымын беру мерзімі — екі түрлі құқықтық институт.

Сондықтан процестік мерзімді қалпына келтіру туралы нормаларды қылмыстық жауаптылықтың ескіру мерзіміне автоматты түрде қолдануға болмайды.

Жәбірленуші едәуір уақыт өткеннен кейін жүгінсе, мыналарды анықтау қажет:

• әрекет қашан жасалды;
• адам туралы қашан белгілі болды;
• жәбірленуші медициналық құжаттарды қашан алды;
• жүгінуге кедергі келтірген мән-жайлар болды ма;
• тіркеу жүргізілді ме;
• іс жүргізу тоқтатылды ма;
• тоқтату туралы қаулы қашан шығарылды;
• ескіру мерзімі өтіп кеткен жоқ па.

23. Процестік мерзімдерді қалпына келтіру практикасы

Егер мәселе шағым беру немесе сот актісіне шағым жасау процестік мерзіміне қатысты болса, сот мерзімді өткізіп алудың себептерін құрметті деп тану мүмкіндігін бағалайды.

Құрметті себептер ретінде мына мән-жайлар қарастырылуы мүмкін:

• ауыр сырқат;
• дәрменсіз жағдай;
• кәмелетке толмау;
• сотқа жүгінудің нақты мүмкіндігінің болмауы;
• еңсерілмейтін сипаттағы мән-жайлар;
• тиісті түрде хабардар етпеу;
• қажетті құжаттарды алудың объективті мүмкін болмауы.

Алайда мұндай мән-жайлар дәлелденуге тиіс.

Қылмыстық-құқықтық ескіру мерзіміне қатысты ҚК-нің 71-бабының ережелерін бөлек тексеру қажет.

24. Азаматтық талап

Жәбірленуші бір мезгілде мыналарды өтеу туралы мәселе көтеруге құқылы:

• моральдық зиян;
• мүліктік зиян;
• емделуге жұмсалған шығындар;
• қылмыстық құқық бұзушылыққа тікелей байланысты шығындар;
• өтелуге жататын өзге де залалдар.

ҚПК-нің 167-бабы азаматтық талапты сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған кезден бастап сот тергеуі аяқталғанға дейін беруге мүмкіндік береді.

ҚР ҚПК-нің 167-бабы «Азаматтық талап қою»

25. Мемлекеттік баж

Қылмыстық процесте азаматтық талап қойған кезде азаматтық талап қоюшы мемлекеттік баж төлеуден босатылады.

Бұл ҚПК-нің 167-бабының 3-бөлігінде тікелей көзделген.

Жоғарғы Сот та қылмыстық іс бойынша азаматтық талап қойған жәбірленушінің мемлекеттік баж төлеуден босатылатынын түсіндірген.

ҚР Жоғарғы Сотының 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 «Қылмыстық процесте азаматтық талапты қарау туралы» нормативтік қаулысы

Талап қанағаттандырылған жағдайда жауапкерден мемлекеттік бажды өндіріп алу мәселесін сот заңнамаға сәйкес шешеді.

26. 2026 жылғы санкциялардың мөлшері

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап АЕК мөлшері 4 325 теңгені құрайды.

2026 жылға арналған АЕК мөлшері — gov.kz ресми сайты

1-бөлік бойынша:

80 АЕК-ке дейін = 346 000 теңгеге дейін.

2-бөлік бойынша:

100–200 АЕК = 432 500–865 000 теңге.

Алайда сот ең жоғары айыппұлды тағайындауға міндетті емес.

Заңда жазаның баламалы түрлері де көзделген.

27. 1-бөлік бойынша жазалар

1-бөлікте мыналар көзделген:

• 80 АЕК-ке дейінгі айыппұл;
• сол мөлшердегі түзеу жұмыстары;
• 80 сағатқа дейінгі қоғамдық жұмыстар;
• 25 тәулікке дейінгі қамаққа алу.

Сот жазаның түрін жазаны тағайындаудың жалпы қағидаларын ескере отырып таңдайды.

28. 2-бөлік бойынша жазалар

2-бөлікте мыналар көзделген:

• 100-ден 200 АЕК-ке дейінгі айыппұл;
• сол мөлшердегі түзеу жұмыстары;
• 100-ден 200 сағатқа дейінгі қоғамдық жұмыстар;
• 30-дан 50 тәулікке дейінгі қамаққа алу.

2-бөлікте бас бостандығынан айыру жазасы көзделмегенін бөлек атап өткен жөн.

29. Саралаушы белгі — екі немесе одан да көп жәбірленуші

2-бөліктің 1-тармағы:

екі немесе одан да көп адамға қатысты жасалған әрекет.

Кемінде екі жәбірленушіге қатысты зорлық-зомбылық жасалғанын анықтау қажет.

Егер бір әрекет бір мезгілде екі адамға физикалық ықпал етсе, мыналарды талдау қажет:

• қасақаналық екі жәбірленушіге де қатысты болды ма;
• әрекеттер дербес болды ма;
• әрқайсысына тәннің ауырсынуы келтірілді ме.

2026 жылғы қыркүйекте Қарағанды облыстық соты екі әйелді ұрып-соғу туралы іс бойынша үкімді өзгеріссіз қалдырды. Бірінші сатыдағы сот әрекетті 109-1-баптың 2-бөлігінің 1-тармағы бойынша саралап, 100 АЕК мөлшерінде айыппұл тағайындаған; сондай-ақ жәбірленушілерге моральдық зиян үшін өтемақы тағайындалған. Апелляциялық алқа үкімді өзгеріссіз қалдырған.

Қарағанды облыстық сотында істің қаралуы туралы жарияланым

Бұл мысал 2-бөліктің 1-тармағының практикада қолданылуын және азаматтық талаптың бір мезгілде шешілуін көрсетуімен маңызды.

30. Қызметтік, кәсіптік немесе қоғамдық қызметке байланысты зорлық-зомбылық

2-бөліктің 2-тармағында мынадай зорлық-зомбылық үшін жауаптылық көзделген:

• адамға;
• не оның жақындарына қатысты;

егер ол жәбірленушінің мынадай қызметті атқаруына байланысты жасалса:

• қызметтік қызмет;
• кәсіптік борыш;
• қоғамдық борыш.

Осылайша, ұрып-соғу фактісін ғана дәлелдеу жеткіліксіз.

Себептік байланыстың бар екенін дәлелдеу қажет:

жәбірленушіге зорлық-зомбылық дәл тиісті борышын орындауына байланысты жасалған.

Мысалы:

• автобус жүргізушісін өз міндеттерін орындағаны үшін жолаушы ұрып-соқты;
• дәрігерді медициналық көмек көрсеткені үшін пациент ұрып-соқты;
• журналист кәсіптік қызметіне байланысты физикалық ықпалға ұшырады;
• мемлекеттік қызметші қызметтік міндеттерін орындауына байланысты ұрып-соғылды.

Мәтіннің келесі бөлігін аудару үшін «Жалғастыр» деп жазыңыз.

31. Дәрменсіз күй немесе тәуелділік

2-бөліктің 3-тармағы жәбірленушінің:

• дәрменсіз күйде болғанын;
• материалдық тәуелділікте болғанын;
• не кінәлі адамға өзге де тәуелділікте болғанын

анықтауды талап етеді.

Бұл ретте аталған жағдай кінәлі адамға көрінеу белгілі болуы тиіс.

Бұл — қылмысты саралаушы белгінің субъективтік элементі.

Демек, айыптау тарабы тәуелділіктің болғанын ғана емес, кінәлі адамның ол туралы хабардар болғанын да дәлелдеуге тиіс.

32. Адамдар тобы

2-бөліктің 4-тармағы мыналарды қамтиды:

• адамдар тобы жасаған әрекет;
• алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған әрекет.

Әрбір қатысушының рөлін анықтау қажет.

Қақтығыс болған жерде бірнеше адамның болғанын анықтау жеткіліксіз.

Әрекетті осы белгі бойынша саралау үшін зорлық-зомбылық әрекетіне бірлесіп қатысу дәлелденуге тиіс.

33. Бұзақылық ниет

2-бөліктің 5-тармағында бұзақылық ниетпен жасалған әрекет көзделген.

Бұл жай ғана жанжал немесе агрессивті мінез-құлық емес.

Нақты ниетті анықтау қажет.

Сонымен бірге кәдімгі тұрмыстық жанжал, дау, қызғаныш, жеке бас араздығы және осыған ұқсас жағдайлар автоматты түрде бұзақылық ниет ретінде бағаланбауға тиіс.

Қорғау тарабы үшін бұл — әрекетті саралаудағы аса маңызды мәселелердің бірі.

34. Әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік немесе діни өшпенділік уәжі

2-бөліктің 6-тармағы арнайы уәждің болуын анықтауды талап етеді.

Яғни зорлық-зомбылық тиісті өшпенділікке немесе араздыққа байланысты жасалуға тиіс.

Мыналардың болуы өздігінен жеткіліксіз:

• жәбірленушінің ұлттық тиесілігі;
• діни тиесілігі;
• әлеуметтік мәртебесі.

Дәл осы белгі зорлық-зомбылықтың уәжі болғанын анықтау қажет.

35. Қайталану

2-бөліктің 7-тармағында әрекеттің бірнеше рет жасалуы көзделген.

Қайталану ұғымы Қылмыстық кодекстің 12-бабымен айқындалады.

12-бапқа сәйкес, заңда белгіленген шарттар болған кезде ҚК Ерекше бөлігінің бір бабы немесе баптың бір бөлігі бойынша көзделген екі немесе одан да көп іс-әрекетті жасау қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуы деп танылады.

ҚР ҚК-нің 12-бабы «Қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуы»

Алайда бірнеше рет жасалуды мына жағдайлардан ажырату қажет:

• бір жалғасатын құқық бұзушылық;
• қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы;
• қылмыстың қайталануы (рецидив).

36. Жалғасатын құқық бұзушылық

Егер бірнеше рет физикалық ықпал ету бірыңғай қасақаналықпен қамтылып, біртұтас жалғасатын әрекетті құраса, әрбір әрекетті автоматты түрде жеке қылмыстық құқық бұзушылық деп тануға болмайды.

ҚК-нің 12-бабында жалғасатын қылмыстық құқық бұзушылық бірнеше рет жасалған деп танылмайтыны тікелей көзделген.

Сондықтан 2-бөліктің 7-тармағы бойынша айып тағылған кезде қорғау тарабы мыналарды тексеруге тиіс:

• эпизодтар саны;
• олардың жасалған уақыты;
• бірыңғай қасақаналықтың болған-болмағаны;
• зорлық-зомбылықтың тоқтаған-тоқтамағаны;
• жаңа қасақаналықтың туындаған-туындамағаны;
• дербес эпизодтардың болған-болмағаны.

37. Кәмелетке толмаған адамды ұрып-соғу

2-бөліктің 8-тармағында көрінеу кәмелетке толмаған адамға қатысты жасалған әрекет үшін жауаптылық көзделген.

Мұндағы негізгі сөз — «көрінеу».

Кінәлі адамның жәбірленушінің кәмелетке толмаған жасын білгенін не оның жасын анық түсінгенін дәлелдеу қажет.

Бұл, әсіресе, адамның жасын сыртқы келбетінен нақты анықтау мүмкін болмаған жағдайда маңызды.

Жоғарғы Сот кәмелетке толмаған адамның жасын дәл анықтау қажеттігіне назар аударады.

ҚР Жоғарғы Сотының кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы істер бойынша сот практикасы жөніндегі нормативтік қаулысы

38. Кәмелетке толмағандарды ұрып-соғу жөніндегі практика

Шымкентте педагогтің 109-1-баптың 2-бөлігінің 8-тармағы бойынша кәмелетке толмаған оқушыны ұрып-соққаны үшін кінәлі деп танылғаны туралы ақпарат жарияланған.

Сот 25 тәулікке қамаққа алу жазасын тағайындаған.

Шымкент қаласындағы соттың 109-1-баптың 2-бөлігінің 8-тармағы бойынша үкімі туралы жарияланым

Сондай-ақ кәмелетке толмаған ұлын ұрып-соқты деп айыпталған анаға қатысты Қостанайда қаралған ұқсас іс туралы жарияланған материалдар бар.

Қостанайдағы 109-1-баптың 2-бөлігінің 8-тармағы бойынша іс туралы жарияланым

39. ҚК-нің 68-бабындағы арнайы қағида — татуласу

ҚК-нің 68-бабында татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату көзделген.

Әдеттегі қылмыстық теріс қылық немесе онша ауыр емес/ауырлығы орташа қылмыс бойынша мына шарттардың жиынтығы талап етіледі:

1. тараптардың татуласуы;
2. келтірілген зиянның өтелуі;
3. тиісті жәбірленушінің немесе арыз берушінің болуы.

ҚР ҚК-нің 68-бабы — татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату

40. Алайда кәмелетке толмаған адамды ұрып-соғу жағдайында ерекшелік қолданылады

Бұл — қағидатты мәселе.

ҚК-нің 68-бабының 4-бөлігінде кәмелетке толмағандарға қатысты зорлық-зомбылықпен байланысты қылмыстарға қатысты ерекшелік көзделген.

Демек, егер 109-1-баптың 2-бөлігінің 8-тармағы кәмелетке толмаған адамға қатысты зорлық-зомбылық жасалуына байланысты қолданылса, тек татуласу фактісіне сілтеме жасау ҚК-нің 68-бабы бойынша қылмыстық істі тоқтатуға негіз болмауға тиіс.

Бұл — 109-1-баптың әдеттегі құрамынан маңызды айырмашылық.

41. Бұрын татуласқаннан кейін 109-1-бап бойынша қайта құқық бұзушылық жасау

ҚК-нің 68-бабының 4-бөлігінде тағы бір арнайы шектеу белгіленген.

Егер адам бұрын қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін тараптардың татуласуына байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатылып, ал ескіру мерзімі ішінде ҚК-нің 108-1 немесе 109-1-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты қайта жасаса, ҚК-нің 68-бабын қолдануға арнайы тыйым салу шектеу қояды.

Осылайша, қорғау тарабы жәбірленушінің қазіргі кезде татуласуға келісетінін ғана емес, сондай-ақ мыналарды да тексеруге тиіс:

• бұрынғы қылмыстық істерді;
• оларды тоқтатудың негіздерін;
• істі тоқтату күндерін;
• жаңа әрекет жасалған күнді;
• ескіру мерзімінің өтуін.

42. Татуласу жөніндегі Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысы

Жоғарғы Сот ҚК-нің 68-бабын қолдану үшін заңда көзделген шарттардың жиынтығы қажет екенін түсіндіреді.

Атап айтқанда:

• татуласу ерікті түрде болуы керек;
• зиян нақты өтелуге тиіс;
• өтем мөлшеріне қатысты даудың болуы татуласудың жүзеге аспағанын көрсетуі мүмкін;
• татуласу жәбірленушінің еркін білдіруі арқылы жүзеге асырылуға тиіс.

ҚР Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы № 4 «ҚР Қылмыстық кодексінің 68-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы

43. Медиация

Татуласу мынадай жолдармен жүзеге асырылуы мүмкін:

• тікелей татуласу арқылы;
• келісім жасасу арқылы;
• медиация тәртібімен.

Медиация 109-1-баптың 1-бөлігі бойынша ерекше маңызды.

Алайда медиациялық келісім кез келген жағдайда істің автоматты түрде тоқтатылуын білдірмейді.

Мыналарды тексеру қажет:

• ҚК-нің 68-бабы татуласуды қолдануға жол бере ме;
• ҚК-нің 68-бабының 4-бөлігіндегі ерекшелік қолданылмай ма;
• зиян өтелді ме;
• жәбірленуші татуласуға шынымен ерікті түрде келісті ме.

44. Қылмыстық іске қатысатын адамдар

Негізгі процестік тұлғалар:

Жәбірленуші

Өзіне тікелей дене, моральдық немесе мүліктік зиян келтірілген адам.

Жеке айыптаушы

109-1-баптың 1-бөлігі бойынша жеке айыптау тәртібімен айыптау функциясын жүзеге асыратын жәбірленуші.

Күдікті

ҚПК-де белгіленген процестік мәртебесі бар адам.

Айыпталушы

Заңда көзделген тәртіппен өзіне айып тағылған адам.

Сотталушы

Іс сотқа берілгеннен кейінгі адам.

Қорғаушы

Адвокат немесе ҚПК-де көзделген жағдайларда басқа адам.

Жәбірленушінің өкілі

Жәбірленушінің мүддесі үшін әрекет ететін өкіл.

Заңды өкіл

Жәбірленуші немесе айыпталушы кәмелетке толмаған болған істерде ерекше маңызды.

Прокурор

Мемлекеттік айыптау кезінде және ҚПК-де көзделген, өз құқықтарын өз бетінше қорғай алмайтын адамдарды қорғау жөніндегі өкілеттіктерді іске асыруда ерекше маңызды.

45. Кәмелетке толмаған жәбірленушінің ерекшеліктері

Егер жәбірленуші 18 жасқа толмаған болса, оның процестік қорғалуы едәуір күшейтіледі.

Мыналарды анықтау қажет:

• жасы;
• заңды өкілі;
• психологтың қатысу мүмкіндігі;
• қайта психологиялық жарақат алудан қорғау қажеттілігі;
• жауап алу шарттары;
• адвокаттың қатысу тәртібі;
• татуласуға жол берілуі мәселесі.

Кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысы туған күнін дәл анықтауды талап ететіні ерекше маңызды.

46. 109-1-бап бойынша дәлелдемелер

Іс жүзінде негізгі дәлелдемелерге мыналар жатады:

1. жәбірленушінің айғақтары;
2. куәлардың айғақтары;
3. бейнежазбалар;
4. бейнебақылау камераларының жазбалары;
5. ұялы телефондардағы жазбалар;
6. хат алмасу;
7. аудиожазбалар;
8. фотосуреттер;
9. медициналық құжаттама;
10. сот-медициналық сараптама;
11. қарап-тексеру хаттамалары;
12. заттай дәлелдемелер;
13. жедел жәрдем шақыру туралы мәліметтер;
14. медициналық ұйымдардың мәліметтері;
15. полиция мәліметтері;
16. 7-тармақ бойынша айып тағылғанда — бұрынғы эпизодтар туралы құжаттар;
17. 8-тармақ бойынша — жасын растайтын құжаттар.

47. Бейнежазба дәлелдеме ретінде

Ұрып-соғу туралы істерде бейнежазба көбіне айрықша маңызға ие.

Мыналарды тексеру қажет:

• файлдың түпнұсқалығы;
• жазбаның қайдан алынғаны;
• күні;
• уақыты;
• жазбаның үздіксіздігі;
• монтаждың бар-жоғы;
• адамдардың сәйкестендірілуі;
• түсіру бұрышының сәйкестігі;
• жазбаның толықтығы.

Қорғау тарабы тек «Бейнежазба бар ма?» деген сұрақпен шектелмеуі керек.

Сондай-ақ «Бейнежазба нақты нені дәлелдейді?» деген сұрақ қою қажет.

Мысалы, бейнежазба адамның сол жерде болғанын растауы мүмкін, бірақ мыналарды растамауы мүмкін:

• дене ауырсынуының келтірілгенін;
• қасақаналықты;
• уәжді;
• жанжалдың қалай басталғанын;
• жәбірленушінің бұған дейін шабуыл жасағанын.

48. Медициналық құжаттама

Мыналар маңызды:

• пациенттің медициналық картасы;
• жарақат пунктінің анықтамасы;
• дәрігердің қорытындысы;
• ауру тарихы;
• дене жарақаттарының фотосуреттері;
• тексеру нәтижелері;
• сот-медициналық қорытынды.

Алайда медициналық құжат пен сот-медициналық сарапшының қорытындысы әртүрлі дәлелдемелік функция атқарады.

Дәрігер жарақатты тіркей алады.

Ал арнайы білімді талап ететін мәселелерді сарапшы шешеді.

49. Сот-медициналық сараптама

ҚР-ның «Сот-сараптама қызметі туралы» Заңы сот сарапшыларының қызметін реттейді.

ҚР-ның «Сот-сараптама қызметі туралы» Заңы

Сарапшы зерттеуді:

• жан-жақты;
• толық;
• объективті;
• ғылыми негізде

жүргізуге тиіс.

Сот-сараптама қызметі туралы заңның 9-бабы

50. Қай кезде қайталама сараптама қажет

Егер:

• қорытындылар жеткілікті негізделмесе;
• қайшылықтар болса;
• барлық материалдар зерттелмесе;
• сарапшы өз құзыреті шегінен шықса;
• бастапқы деректер толық болмаса;
• медициналық құжаттар мен сарапшы қорытындысы арасында қайшылықтар болса,

қорғау тарабы қосымша немесе қайталама сараптама тағайындау туралы мәселе көтеруге құқылы.

Жоғарғы Сот сот сараптамаларын тағайындау және бағалау мәселелерін де жеке реттейді.

ҚР Жоғарғы Сотының 2004 жылғы 26 қарашадағы № 16 «Қылмыстық істер бойынша сот сараптамасы туралы» нормативтік қаулысы

51. Дәлелдеу нысанасы

Іс бойынша мыналарды анықтау қажет:

1. оқиғаның болған-болмағанын;
2. уақытын;
3. орнын;
4. тәсілін;
5. нақты әрекетті;
6. әрекетті жасаған адамды;
7. кінәнің нысанын;
8. дене ауырсынуының болғанын;
9. денсаулыққа зиянның бар-жоғын;
10. уәжді;
11. 2-бөлік бойынша айып тағылған болса, саралаушы белгіні;
12. себептік байланысты;
13. әрекеттің қылмыстылығын жоққа шығаратын мән-жайларды;
14. жауаптылықты жеңілдететін және ауырлататын мән-жайларды;
15. іс жүргізуді тоқтатудың негіздерін;
16. келтірілген зиянның мөлшерін.

52. Дәлелдеу міндеті

Мемлекеттік айыптау бойынша айыптауды дәлелдеу міндеті мемлекетке жүктеледі.

Жеке айыптау кезінде жағдайдың өзіндік ерекшелігі бар.

Жеке айыптау істері жөніндегі Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысы жеке айыптаушының дәлелдемелер ұсынуда белсенді ұстаным таныту қажеттігін атап көрсетеді.

ҚР Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 13 «Жеке айыптау істері бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы

Бұл 109-1-баптың 1-бөлігі үшін ерекше маңызды.

53. ҚПК-нің 410-бабы және соттың жәрдем көрсетуі

Жеке айыптау ісі бойынша жеке айыптаушы дәлелдемелерді ұсынуға тиіс.

Егер дәлелдемелерді өз бетінше алу мүмкін болмаса, ол олардың қайда орналасқанын сотқа хабарлап, оларды талап етіп алдыру туралы өтінішхат беруге құқылы.

Сот заңда көзделген жәрдемді көрсетуге тиіс.

Бұл мынадай дәлелдемелерге қатысты іс жүзінде маңызды:

• бейнебақылау камераларының жазбалары;
• ұйымдардың жазбалары;
• медициналық құжаттар;
• мемлекеттік органдардың құжаттары;
• жеке тұлға өз бетінше ала алмайтын мәліметтер.

54. Жәбірленушінің айғақтарын бағалау

Жәбірленушінің айғақтары дәлелдемелік маңызға ие болуы мүмкін, бірақ сот оларды басқа дәлелдемелер жиынтығында бағалауға тиіс.

Мыналарды зерттеу қажет:

• айғақтардың бірізділігін;
• қайшылықтардың бар-жоғын;
• оқиға туралы алғашқы хабарламаны;
• кейінгі түсініктемелерді;
• куәлардың айғақтарын;
• объективті деректерді;
• бейнежазбаны;
• медициналық құжаттарды.

Әсіресе оқиға туралы бастапқы хабарламаны соттағы айғақтармен салыстыру маңызды.

55. Жалған немесе асыра көрсетілген айыптау

Егер дәлелдемелер айыптауды объективті түрде растамаса, қорғау тарабы мына мәселелерді көтеруге құқылы:

• оқиғаның болмауын;
• қылмыстық құқық бұзушылық құрамының болмауын;
• адамның қатысуының дәлелденбеуін;
• дәлелдемелер арасындағы қайшылықтарды;
• әрекеттің дұрыс сараланбауын.

Сонымен бірге айыпталушы айыптауды жоққа шығарғаны үшін ғана жәбірленуші жалған айғақ берді деп автоматты түрде тұжырым жасауға болмайды.

56. Кінәсіздік презумпциясы қағидаты

ҚПК-ге сәйкес, адамның кінәлілігі заңды күшіне енген сот үкімімен анықталғанға дейін ол кінәсіз деп есептеледі.

Жойылмайтын күмән айыпталушының пайдасына түсіндіріледі.

109-1-бап бойынша бұл қағидат мына жағдайларда ерекше маңызды:

• бейнежазба жоқ;
• куәлардың айғақтары бір-біріне қайшы;
• жәбірленуші айғақтарын өзгерткен;
• медициналық құжаттар жарақаттың пайда болу тетігін растамайды;
• күш қолдануды кім бірінші бастағаны белгісіз;
• себептік байланыс жоқ.

57. Процестік мәжбүрлеу шаралары

ҚПК-нің 155-бабы мынадай шараларды қолдану мүмкіндігін көздейді:

• келу туралы міндеттеме;
• мәжбүрлеп әкелу;
• лауазымынан уақытша шеттету;
• мүлікке тыйым салу;
• жақындауға тыйым салу.

Жәбірленуші мен куәға қатысты мынадай шаралар қолданылуы мүмкін:

• келу туралы міндеттеме;
• мәжбүрлеп әкелу;
• ақшалай өндіріп алу.

ҚР ҚПК-нің 155-бабы «Процестік мәжбүрлеудің өзге де шараларын қолдану негіздері»

58. Келу туралы міндеттеме

ҚПК-нің 156-бабы жазбаша келу туралы міндеттеме алуға мүмкіндік береді.

Ол мына адамдарға қатысты қолданылуы мүмкін:

• күдіктіге;
• айыпталушыға;
• жәбірленушіге;
• куәға.

ҚР ҚПК-нің 156-бабы «Келу туралы міндеттеме»

59. Мәжбүрлеп әкелу

Егер іске қатысушы тиісті түрде шақырылып, дәлелді себептерсіз келмесе, ҚПК талаптары сақталған жағдайда оны мәжбүрлеп әкелу қолданылуы мүмкін.

Жеке айыптау істері үшін бұл, әсіресе, мына жағдайларда маңызды:

• жәбірленуші келмесе;
• куәлар келмесе;
• айыпталушы іске қатысудан жалтарса.

60. Ұстап алу

Ұстап алу — процестік мәжбүрлеудің анағұрлым қатаң шарасы.

ҚПК-нің 128-бабында күдіктіні ұстап алудың негіздері белгіленген.

ҚР ҚПК-нің 128-бабы «Ұстап алудың негіздері»

Жалпы қағида бойынша ұстап алудың ең ұзақ мерзімі — 72 сағат.

Алайда 109-1-бап бойынша істің мән-жайларын бағалаған кезде санкцияның сипаты мен ұстап алудың нақты негіздерін ескеру қажет.

Мыналарды шатастыруға болмайды:

қылмыстық жаза ретіндегі қамаққа алу

және

процестік шара ретіндегі ұстап алу.

61. Қамауда ұстау

109-1-бапта бас бостандығынан айыру көзделмеген.

Сондықтан ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген қылмыстарға есептелген қамауда ұстаудың стандартты негіздері әдеттегі ұрып-соғу ісі бойынша жоқ.

Сонымен бірге нақты жағдайда, егер іс неғұрлым ауыр қылмыстық құқық бұзушылықпен біріктірілсе, өзге де процестік тетіктер болуы мүмкін.

62. Жақындауға тыйым салу

Мына адамдарға қатысты зорлық-зомбылық істері бойынша:

• жұбайына;
• бұрынғы жұбайына;
• туысына;
• бірге тұратын адамына;
• балаға;

жақындауға тыйым салудың маңызы ерекше.

Оның қайталама зорлық-зомбылықтың алдын алу үшін практикалық маңызы болуы мүмкін.

63. Жеке айыптау ісін сотта қарау

ҚПК-нің 411-бабында жеке айыптау ісін қараудың арнайы қағидалары көзделген.

Сот талқылауы шағым сотқа келіп түскен сәттен бастап 15 тәуліктен кешіктірілмей, бірақ сотталушы шағымның көшірмесін алған және оған құқықтары түсіндірілген сәттен бастап үш тәуліктен ерте басталмауға тиіс.

ҚР ҚПК-нің 411-бабы «Жеке айыптау ісін сот отырысында қарау»

64. Қарсы шағым

Тұрмыстық жанжалдар жөніндегі істерде мынадай жағдай жиі кездеседі:

А тұлғасы Б тұлғасын ұрып-соқты деп айыптайды,

ал Б тұлғасы А тұлғасын айыптайды.

ҚПК қарсы шағымды бірлесіп қарауға жол береді.

Істерді біріктіру сот тергеуі басталғанға дейін мүмкін болады.

Бұл сотқа жанжалды тұтастай бағалауға мүмкіндік береді:

• жанжалды кім бастады;
• күш қолданған кім;
• қажетті қорғаныс болды ма;
• екі тараптың да әрекеттерінде қылмыстық құқық бұзушылық құрамы бар ма.

65. Жеке айыптаушының сотқа келмеуі

Жеке айыптаушының дәлелді себепсіз сотқа келмеуі істің тоқтатылуына әкеп соғуы мүмкін.

Бұл ретте сотталушы айыптаушының қатысуынсыз істі мәні бойынша қарау туралы өтінішхат бере алады.

Бұл — қорғаудың маңызды тетігі.

66. Айыптаудан бас тарту

Жеке айыптаушы айыптаудан бас тартуға құқылы.

Алайда бас тартудың құқықтық салдары процестің сатысына және істі тоқтатудың негіздеріне байланысты болады.

Сонымен қатар жеке айыптау істері бойынша сотталушының құқықтарын ескеру қажет, әсіресе ол мән-жайлармен келіспесе және ақталуды талап етсе.

67. Жеке айыптау ісі бойынша соттың шешімдері

ҚПК-нің 412-бабында мыналар көзделген:

1. айыптау үкімі;
2. ақтау үкімі;
3. істі тоқтату;
4. жария немесе жекеше-жариялы айыптау қылмыстық құқық бұзушылығының белгілері анықталған жағдайда істі прокурорға жіберу.

ҚР ҚПК-нің 412-бабы «Жеке айыптау ісі бойынша соттың шешімі»

Соңғы нұсқа ерекше маңызды.

Мысалы, 1-бөлік бойынша іс жүргізу барысында іс жүзінде 2-бөліктің сараланған құрамының белгілері бар екені анықталса, мәселе жеке айыптау шегінен шығуы мүмкін.

68. Моральдық зиянды өтеу туралы азаматтық талап қою

Ұрып-соғу тікелей мынадай құқықтар мен игіліктерге қол сұғады:

• жеке басының дене тұтастығына;
• қадір-қасиетіне;
• психологиялық жай-күйіне;
• қауіпсіздік сезіміне.

Сондықтан жәбірленуші моральдық зиянды өтеу туралы мәселе қоюға құқылы.

Бұл ретте өтемақы мөлшері негізделуге тиіс.

Мыналарды ұсыну қажет:

• ауырсынудың сипаты;
• азап шегудің ұзақтығы;
• салдары;
• медициналық көмекке жүгіну;
• психологиялық салдарлар;
• жанжалдың жариялылығы;
• кәмелетке толмаған балалардың болуы;
• зорлық-зомбылықтың қайталануы;
• оқиғаның жасалу мән-жайлары.

69. Татуласуға байланысты істі тоқтату кезіндегі азаматтық талап қою

Мыналарды ажырату қажет:

қылмыстық-құқықтық татуласу

және

зиянды азаматтық-құқықтық реттеу.

Егер тараптар татуласса, зиянның қандай жолмен өтелгенін анықтау қажет.

ҚР Жоғарғы Сотының 68-бапқа қатысты нормативтік қаулысы зиянды жоюдың нақты болуға тиіс екенін атап көрсетеді.

«Талап-арызым жоқ» деген өтініштің өзі, егер іс мән-жайлары бойынша зиян нақты реттелмесе, жеткіліксіз болуы мүмкін.

70. Азаматтық талап қою бойынша соттың шешімі

ҚПК-нің 170-бабына сәйкес сот:

• талап қоюды толық қанағаттандыра алады;
• ішінара қанағаттандыра алады;
• талап қоюды қанағаттандырудан бас тарта алады;
• талап қоюды қанағаттандыру құқығын танып, мөлшеріне қатысты мәселені азаматтық сот ісін жүргізу тәртібіне бере алады;
• бітімгершілік келісімді бекіте алады;
• медиация туралы келісімді бекіте алады;
• талап қоюды қараусыз қалдыра алады.

ҚР ҚПК-нің 170-бабы «Азаматтық талап қою бойынша шешімдер»

71. Азаматтық талап қою туралы ҚР Жоғарғы Сотының № 1 нормативтік қаулысы

Жоғарғы Сот азаматтық талап қоюды қылмыстық іспен бірге қарау адамның құқықтарын уақтылы қорғаудың кепілі болып табылатынын көрсетеді.

ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы моральдық зиянды өтеу туралы талапты тікелей қылмыстық процесте қоюға да жол береді.

2005 жылғы 20 маусымдағы ҚР Жоғарғы Сотының № 1 нормативтік қаулысы

72. Жоғарғы Соттың сот практикасы

Жоғарғы Сот әзірге 109-1-бап бойынша жеке айыптауға қатысты арнайы нормативтік қаулыға ұқсас, тек осы бапқа арналған жеке нормативтік қаулы қабылдаған жоқ.

Алайда бұл бап Жоғарғы Соттың:

2007 жылғы 11 мамырдағы № 1

«Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысында тікелей қамтылады.

Оған 2024 жылы 108-1, 109-1 және 110-баптарға қатысты арнайы түсіндірмелер енгізілді.

Негізгі практикалық қорытынды:

сот ұрып-соғуды, денсаулыққа жеңіл зиян келтіруді және азаптауды бір-бірінен ажыратуға міндетті.

Өмір мен денсаулыққа қарсы қылмыстарды саралау туралы ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы

73. Жеке айыптау істері бойынша сот практикасы

ҚР Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 13 нормативтік қаулысы 109-1-баптың 1-бөлігіне қатысты үлкен практикалық маңызын сақтап отыр.

Сот:

• сот арқылы қорғалуды қамтамасыз етуге;
• жеке айыптауды қозғау қағидаларын сақтауға;
• айыптаушының құқықтарын қамтамасыз етуге;
• сотталушының құқықтарын қамтамасыз етуге;
• дәлелдемелерді зерттеуге;
• татуласу мүмкіндігін тексеруге;
• процестік құқықтарды теріс пайдалануға жол бермеуге тиіс.

2006 жылғы 25 желтоқсандағы ҚР Жоғарғы Сотының № 13 нормативтік қаулысы

74. Бірінші сатыдағы соттың сот практикасы — Астана

Астана қаласы бойынша жарияланған істе сот адамды 109-1-бап бойынша кінәлі деп таныған.

Нақты жағдай:

• екі адамның арасындағы жанжал;
• физикалық күш қолдану;
• жәбірленуші дене ауырсынуын сезінген;
• денсаулыққа жеңіл зиян келтіру анықталмаған;
• дәлелдемелер жәбірленушінің, куәлардың айғақтары мен бейнежазбалар болған.

Бұл мысал 109-1-баптың құрамы үшін бірнеше рет соққы жасау немесе айқын дене жарақаттарының болуы міндетті емес екенін көрсетеді.

Астана соттарының 109-1-бап бойынша іс туралы материалы

75. Астана прокуратурасының практикасы

Басқа жарияланған істе ер адам 109-1-бап бойынша кінәлі деп танылып, 10 тәулікке қамаққа алынған.

Прокуратура үкімнің заңды күшіне енгенін хабарлады.

Астана прокуратурасы — 109-1-бап бойынша ұрып-соғу ісі

Бұл мысал соттардың жазаның баламалы түрлерінің бірі ретінде қамаққа алуды іс жүзінде қолданатынын көрсетеді.

76. Бірінші және апелляциялық сатылардағы сот практикасы — Қарағанды

2026 жылы 109-1-баптың 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша қаралған іс ерекше назар аударуға тұрарлық.

Бірінші сатыдағы сот:

• адамды кінәлі деп таныған;
• 100 АЕК мөлшерінде айыппұл тағайындаған;
• екі жәбірленушінің пайдасына моральдық зиянды өндіріп алған;
• өкілдің шығыстарын өндіріп алған.

Апелляция:

• шағымның уәждерін тексерген;
• саралауды өзгертпеген;
• жазаны өзгертпеген;
• үкімді өзгеріссіз қалдырған.

Қарағанды облыстық сотының шешімі туралы материал

77. Кәмелетке толмаған жәбірленушіге қатысты сот практикасы

Сот практикасы кәмелетке толмаған адамға физикалық күш қолданған педагогтерге, ата-аналарға және басқа адамдарға қатысты 2-бөліктің 8) тармағын қолдануды көрсетеді.

Мұндай істерде қорғау үшін негізгі мәселе мынадай болады:

адамға жәбірленушінің кәмелетке толмаған жаста екені анық белгілі болды ма?

Бұдан бөлек, денсаулыққа жеңіл зиян келтірудің болмағанын анықтау қажет, өйткені мұндай зиян болған жағдайда саралау мәселесі өзгеруі мүмкін.

78. Қайта саралау практикасы

Шымкент әскери сотында қаралған істе бастапқыда айыптау ҚК-нің 451-бабы бойынша сараланған, бірақ сот талқылауы барысында ұрып-соғудың анықталған мән-жайларына байланысты айыптау 109-1-бапқа қайта сараланған.

Шымкент әскери сотында 109-1-бапқа қайта саралау туралы материал

Бұл мысал дәлелдемелер зерттелгеннен кейін соттың құқықтық саралауды түзетуі мүмкін екенін көрсетеді.

79. Қайталанушылық бойынша сот практикасы

2026 жылы қаралған жарияланған істе айыптау 108-1-баппен қатар 109-1-баптың 2-бөлігінің 7) тармағын — бірнеше рет жасалған ұрып-соғуды қамтыған.

Сот 200 сағат қоғамдық жұмыстарға тарту түріндегі жаза тағайындаған.

109-1-баптың 2-бөлігінің 7) тармағы бойынша сараланған іс туралы жарияланым

Бұл мысал мыналарды ажыратуды талдау үшін маңызды:

• 109-1;
• 108-1;
• қайталанушылық;
• қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы.

80. Сот практикасындағы саралау мәселелері

2025–2026 жылдардағы кәсіби әдебиеттер мен сот материалдарында 109-1-бапты қолдану мәселелері атап өтіледі.

Әсіресе мына мәселелер даулы болып табылады:

1. дене ауырсынуын анықтау;
2. ауырсынудың нақты объективті өлшемшарттарының болмауы;
3. денсаулыққа жеңіл зиян келтіруден ажырату;
4. азаптаудан ажырату;
5. қайталанушылықты анықтау;
6. отбасылық жанжалдарды саралау;
7. уәжді анықтау;
8. бұзақылық ниетті дәлелдеу;
9. кәмелетке толмаған адамның жасын көрінеу білуін дәлелдеу;
10. жеке және жария айыптаудың арақатынасы.

109-1-бапты қолдану мәселелеріне арналған арнайы жарияланымда осы норманы енгізгеннен кейін процестік және саралау мәселелерінің туындағаны бөлек атап өтіледі.

109-1-бапты қолдану мәселелері туралы талдамалық материал

81. Халықаралық стандарттар

109-1-бапты қолдану кезінде Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарды ескеру қажет.

Ерекше маңызға мыналар ие:

Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт

7-бап азаптауға, сондай-ақ қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынасқа тыйым салады.

14-бап әділ сот талқылауына кепілдік береді.

Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт — zakonpravo.kz материалы

82. Бала құқықтары туралы конвенция

109-1-баптың 2-бөлігінің 8) тармағы бойынша Бала құқықтары туралы конвенцияның маңызы ерекше.

Конвенцияның 19-бабы мемлекеттерге баланы физикалық немесе психикалық зорлық-зомбылықтың барлық түрлерінен қорғау үшін заңнамалық, әкімшілік, әлеуметтік және білім беру шараларын қабылдау міндетін жүктейді.

Демек, 109-1-баптың 2-бөлігінің 8) тармағында кәмелетке толмағандарды арнайы қорғау Қазақстанның балаларды күшейтілген қорғауды қамтамасыз ету жөніндегі халықаралық міндеттемесіне сәйкес келеді.

83. Әділ сот талқылауына құқық

Халықаралық пакт мыналарды талап етеді:

• тәуелсіз сотты;
• бейтараптықты;
• заңда белгіленген ерекшеліктерді қоспағанда, сот талқылауының жариялылығын;
• кінәсіздік презумпциясын;
• қорғалу құқығын;
• куәлардан жауап алу құқығын;
• қорғаушының көмегін пайдалану құқығын.

Сондықтан 109-1-бап санкциясының мөлшері салыстырмалы түрде аз болғанына қарамастан, ол дәлелдеудің «жеңілдетілген» стандартын белгілемейді.

84. Негізгі нормативтік құқықтық актілер

Адвокаттың 109-1-бап бойынша жұмыс істеуі үшін мынадай нормативтік құқықтық актілер жиынтығын пайдалану қажет.

1. ҚР Конституциясы

Негізгі нормалар:

• сот арқылы қорғалу құқығы;
• адамның қадір-қасиеті;
• жеке басына қол сұғылмаушылық;
• кінәсіздік презумпциясы;
• білікті заң көмегін алу құқығы.

2. ҚР Қылмыстық кодексі

Негізгі нормалар:

• 3-бап — ұғымдар;
• 5-бап — қылмыстық заңның уақыт бойынша қолданылуы;
• 6-бап — кері күш;
• 10-бап — қылмыстық құқық бұзушылық ұғымы;
• 11-бап — санаттар;
• 12-бап — бірнеше рет жасалу;
• 13-бап — қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы;
• 14-бап — қылмыстардың қайталануы;
• 15-бап — жас мөлшері;
• 19-бап — кінә;
• 20-бап — қасақаналық;
• 32-бап — қажетті қорғаныс;
• 53-бап — жауаптылықты жеңілдететін мән-жайлар;
• 54-бап — жауаптылықты ауырлататын мән-жайлар;
• 68-бап — татуласу;
• 71-бап — ескіру мерзімі;
• 79-бап — сотталғандық;
• 108-1-бап;
• 109-1-бап;
• 110-бап.

ҚР ҚК-нің zakonpravo.kz сайтындағы бөлімі

85. ҚР ҚПК

Негізгі нормалар:

• 19-бап — кінәсіздік презумпциясы;
• 25-бап — дәлелдемелерді бағалау;
• 32-бап — жеке, жекеше-жариялы және жария айыптау;
• 35-бап — іс жүргізуді тоқтату;
• 36-бап — қылмыстық жауаптылықтан босату;
• 64-бап — күдікті;
• 71-бап — жәбірленуші;
• 73-бап — азаматтық талап қоюшы;
• 74-бап — азаматтық жауапкер;
• 100–109-баптар — шағымдану;
• 113-бап — дәлелдеуге жататын мән-жайлар;
• 117-бап және одан кейінгі баптар — дәлелдемелер;
• 125-бап — дәлелдемелерді бағалау;
• 128-бап — ұстап алу;
• 155-бап — процестік мәжбүрлеудің өзге де шаралары;
• 156-бап — келу туралы міндеттеме;
• 167-бап — азаматтық талап қою;
• 170-бап — азаматтық талап қою бойынша шешімдер;
• 270-бап және одан кейінгі баптар — сараптама;
• 306-бап — соттылық;
• 408-бап — жеке айыптау ісін қозғау;
• 410-бап — жеке айыптау ісін сотта қарау;
• 411-бап — істі қарау;
• 412-бап — соттың шешімі.

86. «Медиация туралы» заң

Заңда көзделген жағдайларда татуластыру рәсімдерін іске асыру үшін қолданылады.

Алайда медиация ҚК-нің 68-бабындағы қылмыстық-құқықтық шектеулердің күшін жоймайды.

Яғни:

медиация туралы келісімнің болуы ≠ қылмыстық істің автоматты түрде тоқтатылуы.

Алдымен 68-бапты қолдану мүмкіндігін тексеру қажет.

87. «Сот-сараптама қызметі туралы» заң

Мынадай мәселе туындаған кезде ерекше маңызды:

денсаулыққа зиян келтірілді ме?

Ол мыналарды реттейді:

• сарапшының мәртебесін;
• сараптама жүргізуді;
• қорытындыны;
• қосымша және қайталама сараптаманы;
• қатысушылардың құқықтарын.

ҚР «Сот-сараптама қызметі туралы» заңы

88. Заңға тәуелді актілер

Ерекше маңызға мыналар ие:

• Сот сараптамаларын ұйымдастыру және жүргізу қағидалары;
• Ішкі істер министрлігінің ведомстволық нормативтік актілері;
• Қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы хабарламаларды тіркеу қағидалары;
• Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары;
• Медициналық зерттеулер жүргізу қағидалары;
• Кәмелетке толмағандарды қорғау жөніндегі ведомстволық нұсқаулықтар.

Бұл ретте заңға тәуелді акт қылмыс құрамын өзгерте алмайды немесе қылмыстық жауаптылықтың қосымша негіздерін белгілей алмайды.

89. Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары құқық көзі ретінде

Ерекше маңызға мыналар ие:

2007 жылғы 11 мамырдағы № 1 ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы

Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы.

2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 13 ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы

Жеке айыптау істері бойынша сот практикасы туралы.

2001 жылғы 21 маусымдағы № 4 ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы

ҚК-нің 68-бабын қолдану туралы.

2004 жылғы 26 қарашадағы № 16 ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы

Қылмыстық істер бойынша сот сараптамасы туралы.

2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы

Қылмыстық процесте азаматтық талап қоюды қарау туралы.

2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы

Сот үкімі туралы.

90. 1-бөлік бойынша қорғаудың практикалық алгоритмі

Егер сіз айыпталушының мүддесін білдірсеңіз, талдау ретін мынадай тәртіппен құрған жөн:

1-қадам

Мынаны тексеру:

109-1-баптың 1-бөлігі нақты жағдайға қолданыла ма?

2-қадам

Дене ауырсынуының болғанын тексеру.

3-қадам

Денсаулыққа жеңіл зиян келтірудің болмағанын тексеру.

4-қадам

Сот-медициналық құжаттарды тексеру.

5-қадам

Бейнежазбаларды тексеру.

6-қадам

Физикалық күшті алғаш қолданған адамды анықтау.

7-қадам

Қажетті қорғаныстың болғанын тексеру.

8-қадам

Қылмыстың субъективтік жағын тексеру.

9-қадам

Татуласу мүмкіндігін тексеру.

10-қадам

Жеке айыптау ісін процестік ресімдеудің дұрыстығын тексеру.

91. 2-бөлік бойынша қорғау алгоритмі

2-бөлік бойынша қосымша мынадай мән-жайларды анықтау қажет:

2-бөліктің нақты қай тармағы тағылып отыр?

Мысалы:

•  
  1. тармақ — екі немесе одан да көп адам;
•  
  1. тармақ — қызметтік қызметі;
•  
  1. тармақ — дәрменсіз күйі/тәуелділігі;
•  
  1. тармақ — топ;
•  
  1. тармақ — бұзақылық ниет;
•  
  1. тармақ — өшпенділік уәжі;
•  
  1. тармақ — бірнеше рет жасалу;
•  
  1. тармақ — кәмелетке толмаған адам.

Абстрактілі айыптаудан қорғануға болмайды.

Әрбір саралаушы белгі дәлелденуге тиіс.

92. 7) тармақ — бірнеше рет жасалу бойынша қорғау

Мыналарды сұрату қажет:

• барлық алдыңғы эпизодтар;
• күндері;
• қаулылар;
• үкімдер;
• істі тоқтату туралы шешімдер;
• әрбір эпизод бойынша дәлелдемелер;
• жәбірленушілер туралы мәліметтер.

Содан кейін ҚК-нің 12-бабын тексеру қажет.

Негізгі мәселе:

әрекеттер шынымен бірнеше рет жасалған ба, әлде бір жалғасатын құқық бұзушылықты білдіре ме?

93. 8) тармақ — кәмелетке толмаған адам бойынша қорғау

Мыналарды анықтау қажет:

1. жәбірленушінің нақты туған күні;
2. оқиға болған күнгі жасы;
3. жасын растайтын құжаттар;
4. айыпталушының жәбірленушінің жасын қандай жолмен білуі мүмкін болғаны;
5. жасы туралы нақты білген-білмегені;
6. дәл осы саралаушы белгінің дәлелденген-дәлелденбегені.

Егер айыпталушы жәбірленушінің жасын білмесе және объективті түрде білуі мүмкін болмаса, «көрінеу білу» мәселесі ерекше талдауды қажет етеді.

94. Дене жарақаттары болмаған кездегі қорғау

Дене жарақаттарының болмауы өздігінен 109-1-баптың қолданылуын жоққа шығармайды.

Себебі құрам дене жарақатының міндетті болуын емес, дене ауырсынуын талап етеді.

Бірақ жарақаттардың болмауы мыналарды бағалау кезінде маңызды болуы мүмкін:

• айғақтардың шынайылығы;
• физикалық әсер ету механизмі;
• әсер ету күші;
• жанжалдың мән-жайлары;
• айыптаудың объективтілігі.

95. Жарақаттар болған кездегі қорғау

Егер жарақаттар болса, мынаны анықтау қажет:

олар денсаулыққа жеңіл зиян келтіруге жата ма?

Егер жатса, 108-1-бапты талдау қажет.

Егер жатпаса, 109-1-бап қолданылуы мүмкін.

Сондықтан қорғау тек жарақаттың болу фактісін емес, жарақаттың сараптамалық жіктелуін зерделеуге тиіс.

96. Сарапшыға қойылатын сұрақтар

Ұрып-соғу ісі бойынша мынадай сұрақтардың маңызы болуы мүмкін:

1. дене жарақаттары бар ма?
2. олардың ауырлық дәрежесі қандай?
3. олардың пайда болу механизмі қандай?
4. олар көрсетілген тәсілмен пайда болуы мүмкін бе?
5. жарақаттар сипатталған уақытқа сәйкес келе ме?
6. жарақаттар құлау кезінде пайда болуы мүмкін бе?
7. доғал қатты заттың әсер ету белгілері бар ма?
8. соққысыз жарақаттардың пайда болуы мүмкін бе?
9. бірнеше рет әсер ету белгілері бар ма?

Бұл ретте:

«бұл 109-1-бап бойынша ұрып-соғу болып табыла ма?»

деген құқықтық саралау медициналық сарапшының қорытындысымен алмастырылмауға тиіс.

Сарапшы арнайы білімді талап ететін фактілерді анықтайды; құқықтық саралауды сот жүзеге асырады.

97. Сот шығыстары

Мемлекеттік баждан басқа мыналар туындауы мүмкін:

• адвокаттың шығыстары;
• өкілдің шығыстары;
• сараптама шығыстары;
• маманның шығыстары;
• құжаттарды алу шығыстары.

Мұндай шығыстарды өндіріп алу мәселесі белгіленген процестік тәртіппен шешіледі.

Жеке айыптау істері бойынша жарияланған сот практикасына сәйкес соттар сотталған адамнан өкілдің шығыстарын және өзге де процестік шығыстарды өндіріп алған.

98. Апелляциялық шағымдану

Бірінші сатыдағы соттың үкіміне тараптар ҚПК-де белгіленген тәртіппен шағымдана алады.

109-1-баптың 1-бөлігі бойынша бұл мыналар болуы мүмкін:

• жеке айыптаушының апелляциялық шағымы;
• сотталушының апелляциялық шағымы;
• қорғаушының шағымы;
• заңда көзделген жағдайларда прокурордың апелляциялық өтінішхаты.

2-бөлік бойынша үкімдерге шағымданудың жалпы қағидалары қолданылады.

99. Апелляция нені тексереді

Апелляциялық саты мыналарды тексере алады:

• саралаудың дұрыстығын;
• дәлелдемелердің жеткіліктілігін;
• дәлелдемелердің жол берілетіндігін;
• тағайындалған жазаны;
• азаматтық талап қоюды;
• процестік бұзушылықтарды;
• қорғалу құқығының сақталуын;
• бірінші сатыдағы соттың қорытындыларын.

Екі жәбірленуші болған іс бойынша Қарағанды облыстық соты апелляциялық шағымның уәждерін тексеріп, үкімді өзгеріссіз қалдырған.

Қарағанды облыстық сотының апелляциялық шағымды қарауы туралы жарияланым

100. Айыптаудың жиі кездесетін қателіктері

Ең елеулі қателіктер мыналар болып табылады:

1. Қате саралау

Іс жүзінде денсаулыққа жеңіл зиян келтірілген, бірақ 109-1-бап тағылған.

2. Дене ауырсынуының дәлелденбеуі

Тек жалпы жанжал болған.

3. Саралаушы белгінің дәлелденбеуі

Мысалы, 7) тармақ бойынша айыптау тағылған, бірақ дербес эпизодтар дәлелденбеген.

4. Көрінеу білу фактісінің дәлелденбеуі

1. тармақ бойынша.

5. Уәжді болжаммен алмастыру

Әсіресе 5) және 6) тармақтар бойынша.

6. Қажетті қорғанысты елемеу

7. Қорғалу құқығын бұзу

8. Бейнежазбаны тиісінше зерттемеу.

 101. Қорғау тарапының жиі жіберетін қателіктері

Мыналар да кем емес қауіпті:

1. бейнежазба физикалық жанасуды тіркеп тұрған кезде кез келген физикалық жанасуды жоққа шығару;
2. денсаулыққа жеңіл зиян келтіру мәселесін елемеу;
3. балама саралау нұсқасының болмауы;
4. қажетті қорғануды талдаудан бас тарту;
5. қайта сараптама жүргізу туралы өтінішхаттың болмауы;
6. бейнежазбалардың сақталуын қамтамасыз ету шараларын қабылдамау;
7. татуласу мәселесін елемеу;
8. азаматтық талапты уақтылы бермеу;
9. саралау белгісіне талдаудың болмауы;
10. қорғау куәларының дайын болмауы.

102. Жәбірленушінің стратегиясы

Жәбірленушіге мынадай мән-жайларды барынша тез тіркеп алу орынды:

• оқиғаның болған фактісін;
• медициналық салдарын;
• орнын;
• куәларды;
• бейнежазбаны;
• аудиожазбаны;
• хат алмасуды;
• қоңырауларды;
• полиция шақыру фактісін;
• травматологиялық пунктке жүгінуді.

Электрондық дәлелдемелердің түпнұсқаларын сақтау ерекше маңызды.

103. 1-бөлік бойынша стратегия — жеке айыптау

Шағымның практикалық құрылымы:

I. Сот

II. Жеке айыптаушы туралы мәліметтер

III. Айыпталушы туралы мәліметтер

IV. Оқиғаның мән-жайлары

V. Құқықтық саралау

VI. Дәлелдемелер

VII. Куәлар

VIII. Медициналық құжаттар

IX. Азаматтық талап

X. Өтінішхаттар

XI. Сұрау бөлігі.

104. 2-бөлік бойынша стратегия — қылмыс туралы арыз

2-бөлік бойынша арызды басқаша құру орынды.

Мынаны тікелей көрсету қажет:

ҚР ҚК-нің 109-1-бабының 2-бөлігі бойынша қылмыстық құқық бұзушылық туралы хабарламаны тіркеуді және әрекеттерге құқықтық баға беруді сұраймын.

Бұдан әрі нақты саралау белгісін егжей-тегжейлі баяндау қажет.

Мысалы:

жәбірленуші 15 жаста болған, айыпталушы оның мұғалімі болған және оның жасын анық білген.

Немесе:

зорлық-зомбылық бір жанжал шеңберінде екі жәбірленушіге қатысты жасалған.

105. Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінің (СДТБТ) ерекше маңызы

Жария айыптау кезінде хабарламаны тіркеу және сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастау елеулі маңызға ие.

Егер арыз тіркелмесе немесе орган іс жүзінде процестік шешім қабылдаудан жалтарса, ҚПК тәртібімен әрекеттерге немесе әрекетсіздікке шағым жасауға болады.

106. Сот бақылауы

Тергеу судьясы ҚПК-де көзделген қылмыстық қудалау органдарының шешімдері мен әрекеттеріне қатысты шағымдарды қарайды.

ҚПК-нің 306-бабы тергеу судьясының тиісті өкілеттіктерін тікелей көздейді.

Демек, жәбірленушінің немесе күдіктінің құқықтары бұзылған жағдайда прокуратураға жүгінумен ғана шектелмей, ҚПК-де көзделген сот тетігін де пайдалану қажет.

107. Тұрмыстық жанжал кезіндегі дәлелдемелердің ерекшеліктері

Ұрып-соғу туралы істердің көпшілігінде мыналар болмайды:

• тәуелсіз куәлар;
• кәсіби бейнетүсірілім;
• айқын ауыр дене жарақаттары.

Сондықтан дәлелдемелер жүйесі көбіне мынадай түрде болады:

жәбірленушінің айғақтары + медициналық құжаттар + жанама дәлелдемелер + бейне/аудиожазба.

Сот олардың жиынтығын бағалауға міндетті.

108. «Бірінің сөзі екіншісіне қарсы» жағдайы

Екі қарама-қарсы нұсқаның болуы өздігінен автоматты түрде ақтау үкімін шығаруды білдірмейді.

Бірақ жәбірленушінің айғақтары да алдын ала белгіленген күшке ие емес.

Сот мыналарды анықтауға тиіс:

• қай нұсқа объективті деректермен расталады;
• қай нұсқа дәйекті;
• жала жабу себептері бар ма;
• сыртқы растаулар бар ма.

109. Жанжалды арандату

Жәбірленуші тарапынан арандату өздігінен адамды ұрып-соғуға құқық бермейді.

Алайда оның мына мәселелер үшін маңызы болуы мүмкін:

• қажетті қорғану;
• уәждер;
• мән-жайларды бағалау;
• жаза тағайындау;
• азаматтық талап.

110. Мас күйі

Алкогольдік масаң күй қылмыстық жауаптылықтан автоматты түрде босатпайды.

Алайда масаң күйге қатысты нақты мән-жайлар жаза тағайындау кезінде сотта зерттелуі мүмкін.

Бұл ретте мыналарды ажырату қажет:

• ерікті түрде мас болу;
• патологиялық жай-күй;
• есі дұрыс еместік.

111. Маңызы аз болу

ҚК-нің 10-бабында маңызы аз болу институты көзделген.

Алайда бұл институтты 109-1-бапқа қолдану ерекше мұқият талдауды талап етеді.

Егер мыналар анықталса:

• қасақана күш қолдану әрекеті;
• физикалық ауырсыну;
• құрам белгілеріне сәйкестік,

елеулі жарақаттың болмауының өзі автоматты түрде әрекеттің маңызы аз екенін білдірмейді.

Заң шығарушының ұрып-соғуды дербес қылмыстық құқық бұзушылық ретінде арнайы қылмыстандыруының себебі де осында.

112. Жаза

Жаза тағайындау кезінде сот мыналарды ескеруге тиіс:

• әрекеттің сипатын;
• қоғамдық қауіптілік дәрежесін;
• кінәлі адамның жеке басын;
• жеңілдететін мән-жайлардың болуын;
• ауырлататын мән-жайлардың болуын;
• әрекет жасалғаннан кейінгі мінез-құлқын;
• зиянды өтеуін;
• кінәсін мойындауын;
• өкінуін;
• балаларының болуын;
• денсаулық жағдайын;
• бұрын жасалған құқық бұзушылықтарды.

113. Зиянды өтеудің практикалық маңызы

68-бап қолданылмайтын жағдайлардың өзінде зиянды ерікті түрде өтеу жазаны даралау кезінде маңызға ие болуы мүмкін.

Алайда:

зиянды өтеу қылмыс құрамын автоматты түрде жоймайды.

Оның әрекет жасалғаннан кейінгі адамның мінез-құлқын сипаттайтын мән-жай ретінде маңызы болуы мүмкін.

114. Мәжбүрлі төлем

Айыптау үкімі шығарылған кезде, егер тиісті ережелер нақты қылмыстық құқық бұзушылыққа қолданылатын болса, мәжбүрлі төлем және Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы қолданыстағы заңнаманы ескеру қажет.

Демек, үкімнің салдарын есептеуді дайындау кезінде мыналарды ғана емес:

айыппұл / қамаққа алу / қоғамдық жұмыстар,

сонымен қатар мыналарды да ескеру қажет:

• азаматтық талап;
• процестік шығындар;
• өзге де ақшалай өндіріп алулар.

115. Отбасындағы зорлық-зомбылық кезіндегі 2-бөліктің ерекшеліктері

Егер ұрып-соғу мына адамдарға қатысты жасалса:

• жұбайына;
• бұрынғы жұбайына;
• балаға;
• отбасының басқа мүшесіне,

құқық бұзушылықтардың профилактикасы және зорлық-зомбылықтан қорғау туралы заңнаманы қосымша тексеру қажет.

Мыналар қолданылуы мүмкін:

• қорғау нұсқамалары;
• арнайы профилактикалық шаралар;
• жақындауға тыйым салу;
• заңда көзделген өзге де шаралар.

116. 109-1-бап қолданылмайтын жағдайлар

Норма мына жағдайларда қолданылмауы мүмкін:

1. физикалық ауырсыну болмаса;
2. қасақаналық болмаса;
3. қажетті қорғану болса;
4. себептік байланыс болмаса;
5. адамның қатысқаны дәлелденбесе;
6. денсаулыққа жеңіл зиян келтірілгені анықталса — 108-1-бап қолданылуы мүмкін;
7. азаптау құрамы болса — 110-бап;
8. неғұрлым ауыр қылмыс болса;
9. қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасы болмаса.

117. ӘҚБтК-мен арақатынасы

Ұрып-соғуды қылмыстандыруға дейін тиісті әрекеттер белгілі бір жағдайларда әкімшілік заңнамамен реттелген.

109-1-бап енгізілгеннен кейін мыналарды ажыратуға ерекше мұқият қарау қажет:

• қылмыстық құқық бұзушылық;
• әкімшілік құқық бұзушылық;
• құқық бұзушылықтың болмауы.

Нормалардың бәсекелестігі қағидаларын ескермей, бір оқиғаны ҚК және ӘҚБтК бойынша бір мезгілде еркін түрде саралауға болмайды.

118. НҚА және иерархия

Құқықтық ұстанымды дайындау кезінде мынадай иерархия сақталуға тиіс:

Конституция

↓

ҚР ратификациялаған халықаралық шарттар

↓

ҚК / ҚПК

↓

заңдар

↓

Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары

↓

заңға тәуелді нормативтік актілер

↓

ведомстволық актілер.

Заңға тәуелді акт 109-1-баптың құрамын кеңейте алмайды.

119. Халықаралық құқық және ұлттық процесс

Егер Қазақстан ратификациялаған халықаралық шартта ішкі заңдағыдан өзгеше қағидалар белгіленсе, Конституцияда және заңнамада көзделген шектерде халықаралық шарттың қағидалары қолданылады.

Бұл әсіресе мына мәселелерде маңызды:

• әділ сот талқылауын қамтамасыз ету;
• баланы қорғау;
• қатыгез қарым-қатынастан қорғау;
• адвокатқа құқығын қамтамасыз ету;
• кінәсіздік презумпциясын сақтау.

120. 1 және 2-бөліктерді қорытындылай ажырату

121. 2026 жылға арналған санкциялардың практикалық кестесі

АЕК 4 325 теңге болғанда:

Осылайша, 1-бөлік бойынша ең жоғары айыппұл 346 000 теңгені құрайды, ал 2-бөлік бойынша айыппұл мөлшері 432 500 теңгеден 865 000 теңгеге дейін болады.

122. Жәбірленушіге арналған дәлелдемелердің практикалық картасы

Ұсынылатын дәлелдемелер жиынтығы:

А. Медициналық құжаттар

• травматологиялық пункт;
• емхана;
• сот-медициналық сараптама.

Б. Электрондық дәлелдемелер

• бейнежазба;
• аудиожазба;
• хат алмасу;
• фотосуреттер.

В. Куәлар

• оқиғаның куәгерлері;
• қызметкерлер;
• туыстар — жол берілетін шектерде;
• жәбірленушіге оқиғадан кейін тікелей хабарлаған адамдар.

Г. Құжаттар

• арыз;
• хаттама;
• қаулылар;
• сарапшының қорытындысы.

123. Қорғау тарабына арналған дәлелдемелердің практикалық картасы

Қорғау тарабы мыналарды жинауға тиіс:

1. толық бейнежазба;
2. жанжалға дейінгі бейнежазба;
3. жанжалдан кейінгі бейнежазба;
4. барлық куәгерлердің айғақтары;
5. алғашқы хабарлама туралы мәліметтер;
6. медициналық құжаттар;
7. жарақаттардың пайда болуының балама механизмі;
8. жәбірленушінің әрекеттері туралы мәліметтер;
9. қажетті қорғанудың болғаны туралы мәліметтер;
10. адамның жасын білу мүмкіндігінің болмағаны туралы мәліметтер;
11. 7-тармақ бойынша алдыңғы эпизодтарға қатысты құжаттар;
12. арнайы уәждің болмағанын дәлелдейтін дәлелдемелер.

124. 109-1-бап бойынша негізгі қорытынды

109-1-бап сырттай қарағанда салыстырмалы түрде қарапайым норма болып көрінеді, алайда іс жүзінде көптеген саралау және процестік мәселелерді қамтиды.

Негізгісі:

1-бөлік бойынша

Бұл — жеке айыптау.

Негізгі процестік нысаны — сотқа тікелей шағым беру.

2-бөлік бойынша

Бұл — жария айыптау.

Іс жүргізуді қылмыстық қудалаудың мемлекеттік органдары жүзеге асырады.

Екі бөлік бойынша да

Мыналарды дәлелдеу қажет:

• нақты зорлық-зомбылық әрекетін;
• физикалық ауырсынуды;
• себептік байланысты;
• қасақана кінәні;
• денсаулыққа жеңіл зиян келтірудің болмауын;
• ал 2-бөлік бойынша — нақты саралау белгісін.

Кәмелетке толмаған жәбірленуші болған жағдайда

ҚК-нің 2-бөлігінің 8-тармағы мен 68-баптағы шектеулер ерекше маңызға ие болады.

Бірнеше рет жасалған жағдайда

ҚК-нің 12-бабын қатаң қолдану және бірнеше рет жасалуды жалғасатын құқық бұзушылықтан ажырату қажет.

Жарақаттар болған жағдайда

ҚК-нің 108-1-бабының 1-бөлігімен арақатынасын тексеру қажет.

Жүйелі зорлық-зомбылық болған жағдайда

ҚК-нің 110-бабын — «Азаптау» бабын тексеру қажет.

125. Практикалық жұмысқа арналған сілтемелердің негізгі тізімі

ҚР ҚК:

109-1-бап — Ұрып-соғу

12-бап — Қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуы

68-бап — Татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату

71-бап — Ескіру мерзімінің өтуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату

ҚР ҚПК:

32-бап — Қылмыстық қудалау түрлері

125-бап — Дәлелдемелерді бағалау

155-бап — Процестік мәжбүрлеудің өзге де шараларын қолдану негіздері

167-бап — Азаматтық талап қою

306-бап — Аудандық және оған теңестірілген соттың соттылығына жататын қылмыстық істер

408-бап — Жеке айыптау ісін қозғау

411-бап — Жеке айыптау ісін сот отырысында қарау

412-бап — Жеке айыптау ісі бойынша сот шешімі

ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары:

2007 жылғы 11 мамырдағы № 1 НҚ — Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар

2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 13 НҚ — Жеке айыптау істері бойынша сот практикасы

2001 жылғы 21 маусымдағы № 4 НҚ — ҚК-нің 68-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы

2004 жылғы 26 қарашадағы № 16 НҚ — Қылмыстық істер бойынша сот сараптамасы

2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 НҚ — Қылмыстық процесте азаматтық талапты қарау

126. Қорытынды құқықтық схема

Практикалық қолдану үшін 109-1-бапты мынадай алгоритмге келтіруге болады:

Физикалық ықпал ету

↓

Физикалық ауырсыну келтірілді

↓

Денсаулыққа жеңіл зиян келтірілді ме?

Иә → 108-1-бапты талдау

Жоқ → 109-1-бап

↓

Саралау белгісі бар ма?

Жоқ → 1-бөлік

Иә → 2-бөлік

↓

1-бөлік

→ жеке айыптау → сотқа шағым → 68-баптың талаптары сақталған жағдайда татуласу мүмкіндігі → 71-бап бойынша ескіру мерзімі → азаматтық талап → ҚПК-нің 408–412-баптарында көзделген арнайы рәсім.

2-бөлік

→ жария айыптау → мемлекеттік қылмыстық қудалау → сотқа дейінгі тергеп-тексеру → прокурор → сот → 68-баптағы арнайы шектеулер → саралау белгісі дербес дәлелденуге тиіс.

Негізгі практикалық қорытынды

109-1-бап бойынша қорғау кезінде немесе жәбірленушінің өкілі ретінде әрекет еткенде «соққы болды ма, әлде болмады ма» деген мәселемен ғана шектелуге болмайды.

Заңдық тұрғыдан маңызды құрылым әлдеқайда кең:

нақты әрекет → физикалық ауырсыну → себептік байланыс → кінә → денсаулыққа жеңіл зиян келтірудің болмауы → қажетті қорғанудың болуы/болмауы → саралау белгісінің болуы/болмауы → қылмыстық қудалау түрінің дұрыстығы → татуласуға жол берілуі → соттылықтың дұрыстығы → дәлелдемелер → азаматтық талап → жаза.

Осы элементтердің барлығын дәйекті түрде тексеру 109-1-баптың құрамы бар-жоғын, оның бөлігі мен тармағы дұрыс айқындалғанын, процестік тәртіптің сақталғанын және істі тоқтатуға, ақтауға, қайта саралауға не жазаны өзгертуге негіздердің бар-жоғын анықтауға мүмкіндік береді.

Қаласаңыз, келесі қадам ретінде 101–126-тармақтарды ҚР заңнамасындағы баптардың қолданыстағы редакцияларымен салыстырып, құқықтық терминологиясы мен сілтемелерінің дұрыстығын да тексеруге болады.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау