Екі немесе одан да көп адамға қатысты ұрып-соғу

1. Қылмыстық құқық бұзушылық құрамының жалпы сипаттамасы

Қазақстан Республикасы ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағында ҚР ҚК-нің 109-1-бабының бірінші бөлігінде көзделген әрекеттер екі немесе одан да көп адамға қатысты жасалған жағдайда қылмыстық жауаптылық көзделген.

109-1-баптың негізгі конструкциясы мынадай әрекеттердің жазаланатынын белгілейді:

денсаулыққа жеңіл зиян келтіруге әкеп соқпаған, бірақ тән ауруын келтірген ұрып-соғу немесе өзге де күш қолдану әрекеттерін жасау.

Екінші бөлік осындай әрекетті көзделген саралаушы белгілердің бірі болған жағдайда сараланған құрамға жатқызады. Олардың біріншісі — әрекеттің екі немесе одан да көп адамға қатысты жасалуы.

109-1-баптың екінші бөлігінің қолданыстағы редакциясына сәйкес, санкцияда 100-ден 200 АЕК-ке дейінгі мөлшерде айыппұл салу, сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тарту, 100-ден 200 сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тарту не 30-дан 50 тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алу көзделген. («Заң және құқық»)

Осылайша, ҚР ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағы бойынша саралау үшін мынадай мән-жайлардың жиынтығын анықтау қажет:

1. физикалық әсер етудің немесе өзге де күш қолдану әрекетінің болуы;
2. жәбірленушіге тән ауруының келтірілуі;
3. қылмыстық-құқықтық мағынада денсаулыққа жеңіл зиян келтірудің болмауы;
4. кемінде екі жәбірленушінің болуы;
5. кінәлі адамның әрекеттері мен әрбір жәбірленушінің тән ауруын сезінуі арасындағы себепті байланыстың болуы;
6. әрекеттің қасақана сипаты;
7. өзге қылмыстық-құқықтық саралауды талап ететін мән-жайлардың болмауы.

Қарастырылып отырған құрамның негізгі ерекшелігі — келтірілген соққылардың санында емес, жәбірленушілердің көптігінде.

2. Қылмыстық құқық бұзушылықтың тікелей объектісі

Тікелей объект — адамның тәндік қолсұғылмаушылығы мен денсаулығын қорғауды қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар.

ҚР ҚК-нің 109-1-бабында көзделген ұрып-соғу денсаулыққа қасақана жеңіл, ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіруге қарағанда келтірілген физикалық зиянның дәрежесі бойынша төмен тұрады.

Сондықтан мынадай ұғымдарды құқықтық тұрғыдан ажырату қажет:

• тән ауруы;
• денсаулыққа жеңіл зиян;
• денсаулыққа ауырлығы орташа зиян;
• денсаулыққа ауыр зиян.

Медициналық анықтаманың болуы өздігінен ҚР ҚК-нің 108-1-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамының бар екенін автоматты түрде білдірмейді.

Керісінше, көзге көрінетін дене жарақаттарының болмауы ҚР ҚК-нің 109-1-бабын қолдануды өздігінен жоққа шығармайды, өйткені баптың диспозициясы тән ауруын келтірген өзге де күш қолдану әрекеттерін тікелей қамтиды.

Негізгі мәселе — физикалық әсер ету фактісін және оның салдарын анықтау.

3. Объективтік жағы

3.1. Ұрып-соғу

Қарастырылып отырған құрамдағы ұрып-соғу деп адамның денесіне бірнеше рет немесе бір рет физикалық әсер етуді, мысалы, мынадай әрекеттерді түсінуге болады:

• қолмен ұру;
• аяқпен тебу;
• затпен ұру;
• итеру;
• ұстап алу;
• аяқ-қолдарын бұрау;
• физикалық әсер етудің өзге де нысандары.

Құқықтық баға жанжалдың тұрмыстық атауына емес, нақты анықталған әрекеттерге қарай берілуге тиіс.

1-жағдай.

Адам жанжал кезінде бір адамға қолымен екі рет, ал екінші адамға бір рет соққы жасады. Медициналық құжаттарда денсаулыққа жеңіл зиян келтірілгені анықталмады.

Егер екі жәбірленушінің де тән ауруын сезінгені дәлелденсе, әрекеттер ҚР ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағы бойынша саралануы мүмкін.

2-жағдай.

Адам бір жәбірленушіге он рет, ал екінші жәбірленушіге бір рет соққы жасады.

Бірінші жәбірленушіге жасалған соққылардың саны екінші жәбірленушінің болуына қойылатын талапты алмастырмайды. Саралаушы белгі үшін шешуші мәнге ие жағдай — күш қолдану әрекеттерінің екі немесе одан да көп адамға қатысты жасалуы.

4. «Екі немесе одан да көп адам» — негізгі саралаушы белгі

Бұл қарастырылып отырған құрамның басты мәселесі болып табылады.

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағын қолдану үшін тиісті күш қолдану әрекеттері жасалған кемінде екі жәбірленушіні анықтау қажет.

Бұл ретте әрбір жәбірленушіге бірдей мөлшерде соққы жасалуы талап етілмейді.

Сондай-ақ барлық жәбірленушілерге қатысты күш қолдану әрекеттерінің бірдей болуы міндетті емес.

Мысалы:

• А-ға қолмен соққы жасалды;
• Б итеріліп, соның салдарынан тән ауруын сезінді;
• В-ға аяқпен соққы жасалды.

Егер әрекеттер бір қылмыстық-құқықтық оқиға шеңберінде жасалса және аталған үш адамның әрқайсысының тән ауруын сезінгені дәлелденсе, саралаушы белгі қолданылуы мүмкін.

Алайда оқиға орнында бірнеше адамның болғаны ғана жеткіліксіз.

5. Әрбір жәбірленушіні жеке даралау қажеттілігі

Сот мыналарды анықтауға тиіс:

1. нақты кімнің № 1 жәбірленуші болып табылатынын;
2. оған қатысты қандай әрекеттер жасалғанын;
3. қандай салдар туындағанын;
4. тән ауруының келтірілгенін қандай дәлелдемелер растайтынын;
5. № 2 жәбірленушінің кім екенін;
6. оған қатысты қандай әрекеттер жасалғанын;
7. қандай салдар туындағанын;
8. екінші адамның тән ауруын сезінгенін қандай дәлелдемелер растайтынын.

Егер айыптауда:

«Сотталушы жанында болған азаматтарды ұрып-соққан»

деген жалпы сипаттағы тұжырым ғана көрсетілсе, бұл жеткіліксіз болып табылады, өйткені мынадай мән-жайлар ашып көрсетілмеген:

• нақты кімге күш қолданылғаны;
• күштің қандай тәсілмен қолданылғаны;
• әрекеттің қашан жасалғаны;
• соққылардың саны;
• қандай салдар туындағаны;
• бұл мән-жайлардың қандай дәлелдемелермен расталатыны.

Бұл ҚР ҚПК-нің дәлелдеу жөніндегі талаптарын және айыпталушының өзіне тағылған айыптың мәнін білу құқығын қамтамасыз ету тұрғысынан ерекше маңызды.

6. Қылмыстық құқық бұзушылықтың аяқталу сәті

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағында көзделген әрекет тиісті жәбірленушіге тән ауруы келтірілген сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Егер әрекеттер бірінен кейін бірі жасалса:

1. А-ға соққы жасалды;
2. бір минуттан кейін Б-ға соққы жасалды;
3. содан кейін А-ға қайтадан соққы жасалды,

бұл міндетті түрде үш дербес қылмыстық құқық бұзушылықтың бар екенін білдірмейді.

Сот мынадай мән-жайларды анықтауға тиіс:

• бірыңғай қасақаналықтың болған-болмағанын;
• оқиғаның біртұтас болған-болмағанын;
• бірыңғай жанжалдың болған-болмағанын;
• уақыт пен орынның бірлігін;
• қасақаналықтың өзгерген-өзгермегенін;
• дербес эпизодтардың бар-жоғын.

7. Субъективтік жағы

Ұрып-соғу қасақана жасалатын қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады.

Адамның өз әрекеттеріне психикалық қатынасын анықтау қажет.

Әдеттегі жағдайда адам:

• соққы жасап жатқанын сезінеді;
• физикалық әсер етудің сипатын түсінеді;
• физикалық әсер етуді жасауды қалайды немесе оның салдарына саналы түрде жол береді.

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағы бойынша саралау үшін әрбір жағдайда дәл тән ауруын келтіруге бағытталған арнайы мақсатты анықтау міндетті емес.

Алайда күш қолдану әрекетінің қасақана жасалғаны дәлелденуге тиіс.

8. Арнайы уәждің болуы талап етілмейді

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағында арнайы уәж көзделмеген.

Бұл оны, мысалы, мынадай саралаушы белгілерден ерекшелендіреді:

• 109-1-бап екінші бөлігінің 6) тармағы — әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе араздық уәждері;
•  
  1. тармақ — бұзақылық ниет;
•  
  1. тармақ — жәбірленушінің кәсіби немесе қызметтік қызметіне байланысты жасалған әрекеттер.

Сондықтан бірнеше адамның арасындағы жеке жанжалдың болуы өздігінен ҚР ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағы бойынша саралауды жоққа шығармайды.

9. Бұзақылықтан ажырату

Екі немесе одан да көп жәбірленушінің болуы ұрып-соғу әрекетін автоматты түрде бұзақылыққа айналдырмайды.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 12 қаңтардағы № 3 «Бұзақылық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысында бұзақылықты жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтардан олардың мазмұны, қасақаналықтың бағыттылығы, уәжі, мақсаты және өзге де мән-жайлары бойынша ажырату қажеттігі түсіндірілген.

Егер ұрып-соғу отбасында, туыстарға немесе таныстарға қатысты жеке бас араздығы салдарынан жасалса, мұндай әрекеттер жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы нормалар бойынша саралануға тиіс.

Ал егер әрекеттер қоғамдық тәртіпті көрінеу өрескел бұзумен және қоғамға анық құрметтемеушілік білдірумен қатар жүрсе, бұзақылық ретінде саралау мәселесі туындайды. («Заң және құқық»)

Сондықтан:

«Екі жәбірленуші болды, демек, бұл бұзақылық»

деген тұжырым құқықтық тұрғыдан дұрыс емес.

10. ҚР ҚК-нің 109-1-бабының бірінші бөлігі мен екінші бөлігінің 1) тармағын ажырату

Бірінші бөлік:

бір немесе өзге де жәбірленуші + ұрып-соғу немесе күш қолданудың өзге де әрекеттері + тән ауруы + денсаулыққа жеңіл зиян келтірудің болмауы.

Екінші бөліктің 1) тармағы:

сол әрекеттер + екі немесе одан да көп жәбірленушінің болуы.

Демек, жәбірленушілердің саны дербес саралаушы белгі болып табылады.

11. ҚР ҚК-нің 108-1-бабынан ажырату

Егер әрекеттердің нәтижесінде денсаулыққа жеңіл зиян келтірілсе, тиісті белгілер болған жағдайда іс-әрекет ҚР ҚК-нің 108-1-бабы бойынша саралануға тиіс.

Басқаша айтқанда:

денсаулыққа жеңіл зиян келтірмей, тән ауруын келтіру → ҚР ҚК-нің 109-1-бабы;

денсаулыққа жеңіл зиян келтіру → ҚР ҚК-нің 108-1-бабы.

Бұл ретте сот-медициналық бағалау ерекше маңызға ие.

«Жәбірленушінің денесінде көгерген із бар, демек, денсаулыққа жеңіл зиян келтірілген» деген тұжырым арқылы медициналық өлшемді алмастыруға болмайды.

Дене жарақаты мен денсаулыққа жеңіл зиян келтіру бірдей ұғымдар емес.

12. ҚР ҚК-нің 110-бабы — азаптаудан ажырату

Егер әрекеттер физикалық немесе психикалық азапты жүйелі түрде келтіру сипатында болса, ҚР ҚК-нің 110-бабы бойынша саралау мүмкіндігін зерттеу қажет.

ҚР ҚК-нің 110-бабын қолдану мәселесі, әсіресе, мынадай жағдайларда өзекті болады:

• ұзақ уақыт бойы күш қолдану;
• бірнеше рет күш қолдану;
• жүйелі түрде ұрып-соғу;
• ерекше азап келтіру;
• отбасылық ортада күш қолдану.

Егер нақты мән-жайлар азаптау белгілерін көрсетсе, күш қолдану әрекеттерінің бүкіл тізбегін бірнеше ұрып-соғу эпизоды ретінде механикалық түрде саралауға болмайды.

13. Жоғарғы Соттың практикасы бойынша бұзақылықтан ажырату

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 12 қаңтардағы № 3 нормативтік қаулысы принципті маңызға ие.

Жоғарғы Сот ажырату кезінде мынадай мән-жайларды зерттеу қажеттігін көрсетеді:

• қасақаналықтың бағыттылығы;
• уәж;
• мақсат;
• құқық бұзушылық жасалған жағдайлар;
• қоғамдық тәртіпті бұзудың сипаты.

Жеке жанжал болған жағдайда әрекет бұзақылық туралы бап бойынша автоматты түрде емес, жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылық туралы бап бойынша саралануға тиіс.

14. Тергеулік бағыныстылық

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағы жариялы айыптау тәртібімен қудаланатын қылмыстық құқық бұзушылықтарға жататындықтан, іс сотқа дейінгі тергеп-тексеру рәсімінен өтеді.

Нақты мән-жайларға қарай тергеп-тексеруді ҚР ҚПК-де белгіленген тергеулік бағыныстылық қағидаларына сәйкес қылмыстық қудалау органы жүзеге асырады.

Бұл ретте мынадай ұғымдарды ажырату қажет:

тергеулік бағыныстылық — сотқа дейінгі тергеп-тексеруді қай органның жүзеге асыратыны;

соттылық — қылмыстық істі қай соттың қарайтыны.

ҚР ҚПК қылмыстық қудалау органдарының құзыретіне қарай тергеп-тексеруді тиісті органға жатқызуды айқындайтын белгілер жиынтығын тергеулік бағыныстылық ретінде қарастырады.

15. Соттылық

Негізгі қағида ҚР ҚПК-нің 306-бабында бекітілген.

Аудандық және оларға теңестірілген соттар бірінші сатыдағы соттар болып табылады және мамандандырылған соттардың құзыретіне жатқызылған істерді қоспағанда, барлық қылмыстық істерді қарайды. («Заң және құқық»)

Сондықтан ҚР ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағы бойынша қылмыстық іс, егер өзге соттылықты айқындайтын арнайы негіздер болмаса, мына соттарда қаралады:

• аудандық сотта;
• тиісті бірінші сатыдағы сот мәртебесі бар қалалық сотта;
• аумақтық соттылық қағидаларына сәйкес өзге де теңестірілген сотта.

Алматы қаласында мұндай іс, әдетте, аумақтық соттылық қағидаларына сәйкес тиісті аудандық сотта қаралады.

16. Аумақтық соттылық

Қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жер шешуші мәнге ие болады.

Егер әрекеттер бірнеше жерде жасалса, ҚР ҚПК-де көзделген аумақтық соттылық қағидалары қолданылады.

Практикада мыналарды анықтау қажет:

• жанжал болған мекенжай;
• оқиғаның уақыты;
• жанжал басталған жер;
• күш қолдану аяқталған жер;
• жәбірленушілер табылған жер;
• алғашқы тергеу әрекеттері жүргізілген жер.

17. Ведомстволық бағыныстылық

«Ведомстволық бағыныстылық» термині қылмыстық істерге қатысты шектеулі түрде қолданылады.

Қылмыстық қудалау азаматтық немесе әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен емес, қылмыстық сот төрелігі жүйесінде жүзеге асырылады.

Сондықтан ҚР ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты жасаудағы кінәлілік туралы мәселе:

• азаматтық сотта;
• әкімшілік сотта;
• әкімшілік құқық бұзушылықтар жөніндегі сотта

шешіле алмайды.

Егер тиісті процестік алғышарттар болған жағдайда және талап жеке қойылса, азаматтық сот зиянды өтеу туралы дербес талапты қарай алады.

18. Қылмыстық іс бойынша мемлекеттік баж

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағы бойынша қылмыстық істі қозғағаны және айыптауды қарағаны үшін азаматтық талап қою арызын берген кездегідей мемлекеттік баж төленбейді.

Бұл — азаматтық талап қою емес, қылмыстық қудалау.

Материалдық залалды, моральдық зиянды, емделуге жұмсалған шығындарды, өкілдің көмегіне ақы төлеу шығындарын және тікелей келтірілген өзге де шығыстарды өтеу туралы азаматтық талап қойылған жағдайда бөлек мәселе туындайды.

ҚР ҚПК қылмыстық процесте мүліктік және моральдық зиянды өтеу туралы азаматтық талаптарды қарауға мүмкіндік береді. («Заң және құқық»)

Жоғарғы Соттың түсіндірмелеріне сәйкес, қылмыстық процестегі азаматтық талап қылмыстық іс шеңберінде қойылатын дербес процестік талап болып табылады. («Заң және құқық»)

Қылмыстық процесте азаматтық талап қойған кезде талап қоюшы мемлекеттік бажды алдын ала төлеуден босатылады. Талап қанағаттандырылған жағдайда оны азаматтық жауапкерден өндіріп алу мәселесін сот заңнамада белгіленген тәртіппен шешеді. («Заң және құқық»)

19. Дербес азаматтық талап қою

Егер жәбірленуші қылмыстық іс бойынша азаматтық талап қоймаса не талап кері қайтарып алынса немесе қараусыз қалдырылса, ҚР ҚПК-нің 166-бабында көзделген тәртіппен азаматтық сот ісін жүргізу шеңберінде талап қою мүмкіндігі қарастырылады. («Заң және құқық»)

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстан Республикасының 2025 жылғы 18 шілдедегі № 214-VIII жаңа Салық кодексі қолданысқа енгізілді.

Салық кодексінің 665-бабында соттардағы мемлекеттік баж мөлшерлемелері белгіленген.

Мүліктік емес сипаттағы талаптар бойынша мемлекеттік баж мөлшерлемесі 0,5 АЕК мөлшерінде көзделген. Жеке тұлғалардың мүліктік талаптары, егер арнайы нормада өзгеше белгіленбесе, әдетте, талап қою сомасының 1%-ы мөлшерінде мемлекеттік бажбен салынады. («Заң және құқық»)

Бұл ретте денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы талаптар бойынша Салық кодексінде көзделген мемлекеттік баж жеңілдіктерін жеке тексеру қажет.

20. Сотқа дейінгі тәртіп

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағы бойынша қылмыстық қудалау үшін азаматтық-құқықтық міндетті наразылық білдіру тәртібі көзделмеген.

Жәбірленуші полицияға жүгінгенге дейін:

• наразылық жіберуге;
• жазбаша кешірім сұрауды талап етуге;
• медиаторға жүгінуге;
• кінәлі адамға зиянды өтеу туралы талап жолдауға

міндетті емес.

Алайда татуласу және медиация қылмыстық-құқықтық салдарлар үшін елеулі маңызға ие болуы мүмкін.

Ескерту: аудармада бастапқы мәтіндегі құқықтық тұжырымдар мен баптарға сілтемелер сақталды. Құжатты сотқа немесе өзге ресми мақсатта пайдалану алдында ҚР ҚК, ҚР ҚПК және 2026 жылғы Салық кодексінің қолданыстағы редакцияларына сәйкестігін, әсіресе санкциялар мен мемлекеттік бажға қатысты ережелерді, қосымша тексерген жөн.

21. Қылмыстық қудалаудың жария сипаты

Бұл — ең маңызды мәселелердің бірі.

ҚР ҚПК-нің 32-бабының үшінші бөлігі жеке-жариялы айыптау істерінің тізбесін қамтиды. Олардың қатарында ҚР ҚК-нің 109-1-бабының бірінші бөлігі көрсетілген, алайда екінші бөлігі көрсетілмеген. ҚПК-нің 32-бабының алтыншы бөлігіне сәйкес, қалған істер жариялы айыптау істеріне жатады.

Демек:

ҚР ҚК-нің 109-1-бабының 1-бөлігі — жеке-жариялы айыптау.

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы — жариялы айыптау.

Бұл жәбірленушінің:

«Талап-арызым жоқ»

деп өтініш жазуы қылмыстық істі тоқтатуға автоматты түрде негіз болмайтынын білдіреді.

22. Татуласу рәсімдері

Қылмыстық қудалаудың жария сипатына қарамастан, ҚР ҚК-нің 68-бабында көзделген талаптар сақталған жағдайда татуласу институты қолданылуы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 68-бабында заңда көзделген шарттар орындалған кезде қылмыстық теріс қылықтар немесе онша ауыр емес не ауырлығы орташа қылмыстар бойынша татуласуға және келтірілген зиянды қалпына келтіруге байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату көзделген.

Медиацияға да қылмыстық теріс қылықтар және онша ауыр емес әрі ауырлығы орташа қылмыстар туралы істер бойынша қылмыстық сот ісін жүргізу шеңберінде тікелей жол беріледі.

23. ҚР ҚК-нің 109-1-бабы бойынша татуласудың ерекшелігі

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша істі қарау кезінде ҚР ҚК-нің 68-бабында көзделген арнайы шектеуді қосымша ескеру қажет.

ҚР ҚК-нің 68-бабының төртінші бөлігінде бұрын жасалған қылмыстық құқық бұзушылығы үшін татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатылғаннан кейін, сол қылмыстық құқық бұзушылығы бойынша ескіру мерзімі өткенге дейін ҚР ҚК-нің 108-1 және 109-1-баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты жасаған адамға қатысты татуласу туралы ережелердің қолданылмайтыны көзделген.

Демек, мынадай қағидамен ғана шектелуге болмайды:

«Тараптар татуласты — іс тоқтатылуға тиіс».

Тиісті адамға қатысты ҚР ҚК-нің 68-бабының бұрын қолданылған-қолданылмағанын және оның қолданылу тарихын анықтау қажет.

24. Егер жәбірленушілер бірнешеу болса

Бұл — принципті маңызы бар мәселе.

Егер жәбірленушілер А және Б болса, татуласуды қолдану мәселесін шешу кезінде әрбір жәбірленушінің құқықтары ескерілуге тиіс.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы № 4 нормативтік қаулысында екі немесе одан да көп объектіге бір мезгілде қол сұғатын не бірнеше адамның құқықтары мен мүдделеріне нұқсан келтіретін қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша тікелей моральдық, дене немесе мүліктік зиян келтірілген барлық адамдар жәбірленушілер деп танылуға тиіс екені түсіндірілген.

Жоғарғы Сот сондай-ақ жәбірленушілердің ең болмағанда біреуімен татуласуға қол жеткізілмеген жағдайда, ҚР ҚК-нің 68-бабының негізінде қылмыстық жауаптылықтан босатуға жол берілмейтінін түсіндіреді.

Қарастырылып отырған саралау үшін бұл мәселенің ерекше маңызы бар.

Егер айыптау:

«екі немесе одан да көп адамға қатысты»

белгісі бойынша тұжырымдалса, татуласу мәселесін шешу кезінде жәбірленушілердің бірін ескерусіз қалдыруға болмайды.

25. Екі жәбірленушіге қатысты мысал

Мынадай жағдайды қарастырайық:

А Б-ға соққы жасады.

Одан кейін А В-ға соққы жасады.

Б А-мен татуласты.

В татуласудан бас тартты.

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша бірыңғай айыптау сақталған жағдайда, тек Б-мен жасалған келісімге сүйене отырып, ҚР ҚК-нің 68-бабының негізінде бүкіл қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді тоқтату заңсыз болады.

В-ға қатысты мәселе жеке шешілуге тиіс.

Егер бірнеше дербес эпизод болса және тиісті процестік негіздер бар болса, ҚР ҚК-нің 68-бабының талаптары орындалған эпизодтар бойынша іс жүргізуді тоқтату мүмкіндігі қарастырылуы мүмкін.

Жоғарғы Сот қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы болған кезде жекелеген қылмыстар мен эпизодтар бойынша татуласуға қол жеткізілсе, ҚР ҚК-нің 68-бабын қолдануға жол берілетінін түсіндіреді. Бұл ретте татуласу болмаған немесе заң бойынша татуласуды қолдануға жол берілмейтін эпизодтар бойынша іс жүргізу жалғасады.

26. Медиация

ҚР-ның «Медиация туралы» заңы қылмыстық теріс қылықтар және онша ауыр емес әрі ауырлығы орташа қылмыстар туралы істер бойынша, сондай-ақ заңда көзделген өзге де жағдайларда қылмыстық сот ісін жүргізу барысында медиация өткізуге мүмкіндік береді.

Медиацияның негізгі қағидаттары:

• еріктілік;
• тараптардың тең құқықтылығы;
• медиатордың тәуелсіздігі;
• бейтараптық;
• араласуға жол бермеу;
• құпиялылық.

Дауды (жанжалды) реттеу туралы келісім жазбаша нысанда жасалады және қылмыстық процесте қылмыстық процесті жүргізетін органға ұсынылады.

27. «Зиянды қалпына келтіру» ұғымы

ҚР ҚК-нің 68-бабын қолдану үшін:

«Біз татуластық»

деген мазмұндағы формалды өтініштің өзі жеткіліксіз.

Мыналарды анықтау қажет:

1. нақты татуласу орын алды ма;
2. татуласу ерікті түрде жүзеге асырылды ма;
3. келтірілген зиян қалпына келтірілді ме;
4. тараптар арасында татуласу талаптарына қатысты келіспеушілік жоқ па.

Жоғарғы Соттың түсіндіруіне сәйкес, зиянды қалпына келтіру нақты жүзеге асырылуға және адамды қылмыстық жауаптылықтан босату туралы шешім қабылданғанға дейін орын алуға тиіс.

28. Егер жәбірленушілердің біреуі ақша алып, екіншісі алмаса

Мысалы:

• Б 300 000 теңге алды;
• В ешқандай ақша алған жоқ;
• Б татуласқанын мәлімдеді;
• В татуласуға қарсылық білдірді.

Б-мен жасалған келісімнің өзі В-ның процестік құқықтарын жоймайды.

ҚР ҚК-нің 68-бабын қолдану мәселесі барлық жәбірленушіге қатысты қарастырылуға тиіс.

29. Іске қатысатын адамдардың құрамы

Қылмыстық процеске қатысатын негізгі тұлғалар мыналар болып табылады.

Айыптау тарапы:

• прокурор;
• сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын орган;
• жәбірленушілер;
• азаматтық талапкерлер;
• жәбірленушілердің өкілдері;
• заңды өкілдер;
• қажет болған жағдайда сарапшы, маман және аудармашы.

Қорғау тарапы:

• күдікті;
• айыпталушы;
• сотталушы;
• қорғаушы;
• заңды өкіл;
• азаматтық жауапкер;
• азаматтық жауапкердің өкілі.

ҚПК жәбірленушіні, азаматтық талапкерді және олардың өкілдерін қылмыстық процеске қатысушылар қатарына жатқызады.

30. Жәбірленушінің мәртебесі

Дене, моральдық немесе мүліктік зиян тікелей келтірілген әрбір адамды жәбірленуші деп тану мәселесі тұрғысынан қарастыру қажет.

Екі жәбірленуші болған жағдайда, тек полицияға бірінші болып жүгінген адамды жәбірленуші деп танумен шектелуге болмайды.

Бұл, әсіресе, мынадай мәселелер үшін маңызды:

• татуласу;
• азаматтық талап қою;
• жауап алу;
• дәлелдемелерді бағалау;
• моральдық зиян мөлшерін айқындау;
• өкілдің көмегіне жүгіну құқығы;
• процестік шешімдерге шағым жасау құқығы.

31. Дәлелдемелер

Іс бойынша мыналар дәлелденуге тиіс:

1. қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасы;
2. оның жасалған орны;
3. уақыты;
4. тәсілі;
5. әрекетті жасаған адам;
6. қасақаналық;
7. әрбір жәбірленуші;
8. әрбір жәбірленушіге қатысты нақты жасалған әрекеттер;
9. дене ауырсынуының болғаны;
10. денсаулыққа жеңіл зиян келтірілмегені немесе тиісті медициналық қорытындының болуы;
11. себептік байланыс;
12. «екі немесе одан да көп адамға қатысты» деген саралаушы белгінің болуы;
13. жауаптылыққа әсер ететін өзге де мән-жайлар.

32. Дәлелдемелердің түрлері

Ерекше маңызға ие дәлелдемелер:

• жәбірленушілердің айғақтары;
• куәлардың айғақтары;
• мойындау сипатындағы айғақтар;
• айыпталушының айғақтары;
• бейнежазбалар;
• аудиожазбалар;
• бейнебақылау камераларының жазбалары;
• ұялы телефондарға түсірілген жазбалар;
• фотосуреттер;
• медициналық құжаттар;
• сарапшылардың қорытындылары;
• мамандардың қорытындылары;
• заттай дәлелдемелер;
• тергеу әрекеттерінің хаттамалары;
• электрондық мәліметтер.

33. Бейнежазба

Ұрып-соғу туралы істерде бейнежазба көбінесе шешуші маңызға ие болады.

Мыналарды анықтау ерекше маңызды:

• жазбаның түпнұсқалығы;
• жазбаның алынған көзі;
• күні;
• уақыты;
• жазбаның үздіксіздігі;
• монтаждың болмауы;
• адамдарды сәйкестендіру мүмкіндігі;
• бейнеленген оқиғаның нақты орынға сәйкестігі.

Егер камера дүкенде, кіреберісте, мейрамханада немесе автотұрақта орналасқан болса, жазбаны сақтап қалу үшін уақтылы шаралар қабылдау қажет.

34. Ұялы телефонға түсірілген бейнежазбалар

Оқиға куәгерінің ұялы телефонға түсірген бейнежазбасы дәлелдемелік маңызға ие болуы мүмкін.

Алайда мыналар зерттелуге тиіс:

• жазбаны кім жасаған;
• жазба қашан жасалған;
• қандай жағдайда түсірілген;
• файл түпнұсқа болып табыла ма;
• файл редакцияланған ба;
• файлды тергеу органы қандай жолмен алған.

35. Жол берілмейтін дәлелдемелер

ҚПК-нің 112-бабында дәлелдемелердің жол берілмейтіндігі туралы ережелер белгіленген.

Дәлелдемелер қылмыстық-процестік заң талаптары елеулі түрде бұзыла отырып алынған жағдайда жол берілмейтін деп танылуы мүмкін.

Мұндай бұзушылықтарға, атап айтқанда, мыналар жатады:

• күш қолдану;
• қорқыту;
• алдау;
• азаптау;
• процестік әрекетті жүргізу тәртібін елеулі түрде бұзу;
• белгісіз немесе анықталуы мүмкін емес көзден алынған мәліметтерді пайдалану.

Сондықтан қорғау тарапы дәлелдеменің анықтығына ғана емес, оның жол берілетіндігіне де қатысты мәселе көтеруге құқылы.

36. Куәлардың айғақтары

Куә нақты фактілерді хабарлауға тиіс.

Мысалы:

«Ол олардың бәрін ұрып-соқты»

деген айғақ мынадай нақты айғаққа қарағанда әлсіздеу:

«Мен А-ның Б-ның бетіне жұдырығымен екі рет соққы жасағанын көрдім. Осыдан кейін Б шегінді, содан соң А В-ға соққы жасады».

Сот үшін әрбір әрекеттің нақты кімге қатысты жасалғанын даралап көрсету принципті маңызға ие.

37. Медициналық құжаттар

Ұрып-соғу фактісі бойынша мынадай құжаттар пайдаланылуы мүмкін:

• жарақат пунктінің анықтамасы;
• медициналық карта;
• медициналық құжаттан үзінді;
• дене жарақаттарының фотосуреттері;
• сот-медициналық сарапшының қорытындысы;
• жедел медициналық жәрдем құжаттары;
• медициналық көмек шақырылғаны туралы мәліметтер.

Алайда медициналық құжат басқа дәлелдемелермен бірге бағалануға тиіс.

38. Сот-медициналық сараптама

Сараптама, әсіресе, мынадай сұраққа жауап алу үшін маңызды:

денсаулыққа зиян келтірілген бе және оның ауырлық дәрежесі қандай?

Ал дене ауырсынуының болған-болмағаны туралы мәселені дәлелдеу үшін бұдан да кең ауқымдағы дәлелдемелер пайдаланылуы мүмкін.

Егер сараптама денсаулыққа жеңіл зиян келтірілгенін анықтамаса, бұл ҚР ҚК-нің 109-1-бабы бойынша қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасы автоматты түрде жоқ дегенді білдірмейді.

Басқа дәлелдемелер де зерттелуге тиіс.

39. Дене жарақаттарының болмауының дәлелдемелік маңызы

Дене жарақаттарының болмауы:

• адамның кінәсіздігін автоматты түрде дәлелдемейді;
• алайда әрекеттің жасалу тетігін бағалауға әсер етуі мүмкін;
• қосымша дәлелдемелерді зерттеу қажеттігін туындатуы мүмкін;
• куәлардың айғақтары мен бейнежазбалардың маңызын арттыруы мүмкін.

Мысалы, итеру, қолды қайыру немесе өзге де физикалық ықпал ету әрекеттері объективті түрде тіркелетін жарақатсыз-ақ дене ауырсынуын тудыруы мүмкін.

40. Дәлелдеу міндеті

Жариялы қылмыстық процесте айыптауды дәлелдеу міндеті айыптау тарапының мойнында болады.

Сотталушы өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 нормативтік қаулысында айыптау үкімі қылмыстық құқық бұзушылықтың жасалғаны, оны сотталушының жасағаны және оның кінәлі екені жол берілетін дәлелдемелермен расталған жағдайда ғана шығарылуы мүмкін екені атап көрсетілген. Жойылмаған күмәндар сотталушының пайдасына түсіндірілуге тиіс.

41. «Екі немесе одан да көп адамға қатысты» деген саралаушы белгінің ерекшелігі

Екінші адамға қатысты күш қолдану фактісінің дәлелденбеуі принципті маңызға ие.

Мысалы:

• Б-ға соққы жасалғаны дәлелденді;
• В-ға соққы жасалғаны дәлелденбеді.

Мұндай жағдайда сот тек іс материалдарында В-ның арызы болғаны үшін ҚР ҚК-нің 109-1-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша саралауды сақтап қалуға құқылы емес.

Тиісті эпизод дәлелденуге тиіс.

42. Қайта саралау мүмкіндігі

Егер «екі немесе одан да көп адамға қатысты» деген саралаушы белгі дәлелденбесе, бірақ бір адамға қатысты ұрып-соғу фактісі дәлелденсе, тиісті шарттар болған жағдайда ҚР ҚК-нің 109-1-бабының басқа бөлігі бойынша саралау мәселесін қоюға болады.

Бұл соттың дәлелденбеген саралаушы белгіні формалды түрде сақтап қалмай, анықталған фактілерге құқықтық баға беруге міндетті екендігі туралы жалпы қағидаға сәйкес келеді.

43. Егер жәбірленушілердің бірі денсаулыққа жеңіл зиян алса

Бұл — ерекше күрделі жағдай.

Мысалы:

• Б тек дене ауырсынуын сезінді;
• В денсаулығына жеңіл зиян алды.

Барлық әрекетті автоматты түрде ҚР ҚК-нің 109-1-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша саралауға болмайды.

Мыналарды зерттеу қажет:

• бірыңғай қасақаналық болды ма;
• әрбір жәбірленушіге қатысты қандай әрекеттер жасалды;
• қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығының белгілері бар ма;
• келтірілген зиян бірыңғай қылмыстық пиғылмен қамтылды ма.

44. Егер жәбірленушілердің бірі денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян алса

Осындай мәселе жәбірленушілердің біріне анағұрлым ауыр зиян келтірілген жағдайда да туындайды.

Мұндай кезде саралау әрбір жәбірленушіге нақты келтірілген зиянды ескере отырып жүргізілуге тиіс.

ҚР ҚК-нің 109-1-бабын бүкіл жанжалға қатысты әмбебап норма ретінде қолдануға болмайды.

45. Процестік мәжбүрлеу шаралары

ҚПК-нің 155-бабында өзге де процестік мәжбүрлеу шаралары көзделген.

Оларға мыналар жатады:

• келу туралы міндеттеме;
• күштеп әкелу;
• лауазымынан уақытша шеттету;
• мүлікке тыйым салу;
• жақындауға тыйым салу.

Заңда көзделген жағдайларда жәбірленушіге, куәға және басқа да адамдарға қатысты мынадай шаралар қолданылуы мүмкін:

• келу туралы міндеттеме;
• күштеп әкелу;
• ақшалай өндіріп алу.

46. Күштеп әкелу

ҚПК-нің 157-бабында шақыру бойынша дәлелді себептерсіз келмеген жағдайда күштеп әкелу мүмкіндігі көзделген.

Дәлелді себептерге, атап айтқанда, мыналар жатады:

• ауру;
• жақын туысының қайтыс болуы;
• дүлей зілзала;
• адамның келуіне объективті түрде кедергі келтіретін өзге де мән-жайлар.

Күштеп әкелу түнгі уақытта жүзеге асырылмайды.

Заңда жекелеген адамдар санаттарына қатысты арнайы шектеулер де белгіленген.

47. Ұстап алу

ҚПК-нің 128-бабында күдіктіні процестік мәжбүрлеу шарасы ретінде ұстап алудың негіздері көзделген.

Мұндай негіздерге, мысалы, мыналар жатады:

• адам қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезінде ұсталған;
• адам қылмыстық құқық бұзушылық жасалғаннан кейін бірден ұсталған;
• куәлар адамды қылмыстық құқық бұзушылық жасаған тұлға ретінде тікелей көрсеткен;
• адамнан қылмыстық құқық бұзушылықтың айқын іздері табылған;
• заңда көзделген өзге де негіздер болған.

Жалпы қағида бойынша, ұстап алу мерзімі 72 сағаттан аспауға тиіс.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық құрамы бойынша ұстап алу қажеттілігі айыптаудың өзінен автоматты түрде туындамайды, ол нақты мән-жайларды ескере отырып бағалануға тиіс.

48. Жақындауға тыйым салу

Тиісті негіздер мен қауіп-қатерлер болған жағдайда жақындауға тыйым салу шарасын қолдану мәселесі қарастырылуы мүмкін.

Бұл, әсіресе, мынадай жағдайларда өзекті:

• жәбірленушілер мен айыпталушы туыстар болып табылса;
• бір-біріне жақын жерде тұрса;
• бірге жұмыс істесе;
• жалғасып жатқан жанжал болса;
• қорқыту фактілері орын алса;
• қайталама зорлық-зомбылық қаупі болса.

49. Процестік мерзімдер

Бұл жерде бірнеше түрлі мерзімді ажырату қажет:

1. қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі;
2. сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдері;
3. шағым берудің процестік мерзімдері;
4. апелляциялық шағым жасау мерзімдері;
5. дербес азаматтық талап қою бойынша талап қою мерзімдері.

Осы құқықтық институттарды шатастыру — процестік қателіктердің кең таралған түрлерінің бірі.

50. Қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі

Қолданыстағы құқықтық реттеуге сәйкес, қылмыстық теріс қылық бойынша ескіру мерзімі бір жылды құрайды.

ҚР ҚК-нің 71-бабының қолданыстағы редакциясында мынадай мерзімдер көрсетілген:

• қылмыстық теріс қылық — 1 жыл;
• онша ауыр емес қылмыс — 2 жыл;
• ауырлығы орташа қылмыс — 5 жыл;
• ауыр қылмыс — 10 жыл;
• аса ауыр қылмыс — 15 жыл.

ҚР ҚК-нің 109-1-бабының екінші бөлігінің санкциясында бас бостандығынан айыру жазасы көзделмегенін және осы құрамның қылмыстық теріс қылық моделіне сәйкес келетінін ескере отырып, осы құрам бойынша ескіру мерзімін тиісті қылмыстық теріс қылық санаты тұрғысынан бағалау қажет.

51. Қылмыстық айыптау бойынша «талап қою мерзімінің» болмауы

Термин:

«109-1-бап бойынша талап қою мерзімі» деген тіркесті абайлап қолдану қажет.

Қылмыстық айыптау үшін азаматтық-құқықтық талап қоюдың ескіру мерзімі емес, қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі қолданылады.

Ал келтірілген зиянды өтеу туралы азаматтық талап — құқықтың басқа институты.

52. Азаматтық-құқықтық талап қоюдың ескіру мерзімі

ҚР АК бойынша талап қоюдың жалпы ескіру мерзімі үш жылды құрайды. (Закон и Право)

Алайда азаматтың өміріне немесе денсаулығына келтірілген зиянды өтеу туралы талаптарға қатысты ҚР АК-нің 187-бабында арнайы ереже белгіленген: мұндай талаптарға талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайды.

Бұл ретте талап қою мерзімі өткеннен кейін қойылған талаптар бойынша талап қоюға дейінгі үш жылдан аспайтын кезең үшін ғана талаптар қанағаттандырылады. (Закон и Право)

Бұл ереже денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы дербес талап қою үшін елеулі маңызға ие.

53. Мерзімдерді қалпына келтіру

Төмендегі ұғымдарды бір-бірінен ажырату қажет:

• талап қоюдың ескіру мерзімін қалпына келтіру;
• процестік мерзімді қалпына келтіру.

ҚР АПК сот дәлелді деп таныған себептер бойынша өткізіп алынған процестік мерзімдерді қалпына келтіруді көздейді.

ҚР АПК-нің 126-бабына сәйкес, атап айтқанда, тиісті процестік әрекет жасалуға тиіс сотқа мерзімді қалпына келтіру туралы өтініш беріледі. Бұл ретте тиісті процестік әрекеттің өзі де бір мезгілде жасалуға тиіс. (Закон и Право)

54. Процестік мерзімдерді қалпына келтіру жөніндегі сот практикасы

Дәлелді себептерге мыналар жатуы мүмкін:

• сот отырысы туралы тиісті түрде хабарландырмау;
• сот актісін уақтылы алмау;
• ауру;
• еңсерілмейтін сипаттағы мән-жайлар;
• сот актісімен уақтылы танысу мүмкіндігінің болмауы;
• өзге де объективті мән-жайлар.

Алайда:

«Мерзім туралы білмедім» деген уәждің өзі әрдайым жеткілікті негіз болып табылмайды.

Тиісті мән-жайлар құжаттармен расталуға тиіс.

55. Мерзімнің өтуіне байланысты қылмыстық қудалауды тоқтату кезінде 68-бапты қолдану

Егер қылмыстық қудалаудың ескіру мерзімі өтіп кетсе, бұл мәселе ҚР ҚК-нің 71-бабына және ҚР ҚПК-нің тиісті ережелеріне сәйкес шешілуге тиіс.

ҚР Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 нормативтік қаулысында ескіру мерзімі өткен жағдайда іс жүргізу тиісті негіз бойынша тоқтатылуға жататыны түсіндіріледі. Егер сотталушы ақтамайтын негіз бойынша іс жүргізуді тоқтатуға қарсылық білдірсе, іс жүргізу айыптау үкімі шығарылғанға дейін жалғастырылуы мүмкін. Мұндай жағдайда сотталушы қылмыстық жауаптылықтан босатылады. (Закон и Право)

56. Бірінші сатыдағы сот: негізгі мәселелер

Бірінші сатыдағы сот істі қарау кезінде төмендегі мән-жайларды анықтауға тиіс.

1. Оқиға

Шынымен соққы жасалды ма немесе күш қолдану әрекеттері орын алды ма?

2. Жәбірленушілер

Екі немесе одан да көп адам жәбірленуші болды ма?

3. Салдарлар

Әрбір жәбірленуші дене ауруын сезінді ме?

4. Денсаулыққа келтірілген зиян

Денсаулыққа жеңіл немесе одан да ауыр зиян келтірілген жоқ па?

5. Қылмыстық жауаптылық субъектісі

Адамның жасы қылмыстық жауаптылыққа тартуға жеткілікті ме және ол есі дұрыс адам болып табыла ма?

6. Кінә

Қасақаналық бар ма?

7. Саралаушы белгі

Қылмыстық құқық бұзушылықтың екі немесе одан да көп адамға қатысты жасалғаны дәлелденген бе?

8. Жауаптылыққа қатысты мән-жайлар

Істі тоқтатуға, қылмыстық жауаптылықтан босатуға, ҚР ҚК-нің 68-бабын қолдануға және т.б. негіздер бар ма?

57. Бірінші сатыдағы сот практикасы: дәлелдемелерге қатысты типтік мәселелер

Мұндай істерді қарау кезінде іс жүзінде мынадай мәселелер ерекше маңызға ие:

• жәбірленушілердің айғақтарындағы қайшылықтар;
• айғақтардың өзгеруі;
• куәлардың алкогольдік масаң күйде болуы;
• бейнежазбаның болмауы;
• оқиғаның тікелей куәгерлерінің болмауы;
• медициналық ұйымға кеш жүгіну;
• объективті дене жарақаттарының болмауы;
• өзара жанжал;
• қарсы арыздың болуы.

Сот дәлелдемелерді олардың жиынтығында бағалауға тиіс.

58. Өзара төбелес

Өзара төбелестің болуы қылмыстық құқық бұзушылық құрамының жоқ екенін автоматты түрде білдірмейді.

Мыналарды анықтау қажет:

• жанжалды кім бастағанын;
• күш қолдануды кім бірінші бастағанын;
• шабуылдың жалғасқан-жалғаспағанын;
• қажетті қорғаныс жағдайының болған-болмағанын;
• қажетті қорғаныс шегінен шығу орын алған-алмағанын;
• әрбір қатысушының дербес құқыққа қайшы күш қолдану әрекеттері болған-болмағанын.

Егер екі қатысушы да бір-біріне қасақана дене ауруын келтірсе, олардың әрқайсысының әрекетіне жеке қылмыстық-құқықтық баға берілуі мүмкін.

59. Қажетті қорғаныс

Ұрып-соғу туралы істер бойынша қорғану уәжін қарау кезінде ҚР ҚК-нің қажетті қорғаныс туралы 32-бабын зерттеу қажет.

Соққының жасалған фактісінің өзі әрекеттің құқыққа қайшы екенін білдірмейді.

Егер адам нақты қоғамдық қауіпті қолсұғушылықтан қорғанса, қорғаныс шектерін анықтау қажет.

Сондықтан:

«Бірінші соққыны кім жасады?» деген сұрақтың принципті маңызы болуы мүмкін.

60. Апелляциялық саты

Апелляциялық сот сот актісінің заңдылығы мен негізділігін өзіне берілген өкілеттіктер шегінде тексереді.

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша іс жөніндегі апелляциялық шағымда мынадай уәждер ерекше маңызға ие болуы мүмкін:

• екінші жәбірленушінің бар екенінің дәлелденбеуі;
• дене ауруының келтірілгенінің дәлелденбеуі;
• медициналық құжаттардың дұрыс бағаланбауы;
• айғақтардағы қайшылықтар;
• дәлелдемелердің жол берілетіндігі туралы талаптардың бұзылуы;
• әрекеттің дұрыс сараланбауы;
• татуласуға байланысты мән-жайлардың ескерілмеуі;
• қорғалу құқығының бұзылуы;
• дәлелдемелерді зерттеу тәртібінің бұзылуы;
• өтінішхат бойынша негізсіз бас тарту.

61. Апелляциялық практика: саралаушы белгі

Егер бірінші сатыдағы сот:

«Оқиға орнында бірнеше адам болғандықтан, қылмыстық құқық бұзушылық екі немесе одан да көп адамға қатысты жасалды деп есептеледі»,

деп көрсетсе, мұндай негіздеме жеткіліксіз.

Күш қолдану әрекеттерінің жай ғана бірнеше адамның қатысуымен емес, нақты әрбір адамға қатысты жасалғаны анықталуға тиіс.

Бұл мына екі жағдайдың арасындағы принципті айырмашылық:

екі жәбірленушінің болуы

және

бір жәбірленушінің және бірнеше куәгердің болуы.

62. Жоғарғы Соттың практикасы

Zakonpravo.kz сайтындағы қолжетімді жарияланған дерекқордан ҚР ҚК-нің 109-1-бабы 2-бөлігінің 1) тармағына қатысты мәселелерді тікелей әрі егжей-тегжейлі қарастыратын Жоғарғы Соттың жарияланған сот актілерінің жеткілікті саны анықталмайды.

Сондықтан заңдық қорытынды дайындау кезінде сот актісі табылмаған жағдайда істің нөмірлерін ойдан шығаруға немесе нақты іс бойынша Жоғарғы Сотқа белгілі бір құқықтық ұстанымды негізсіз телуге болмайды.

Қарастырылып отырған құрамға қатысты Жоғарғы Соттың мынадай сабақтас мәселелер жөніндегі ресми құқықтық ұстанымдарын қолдануға болады:

1. жеке және жариялы айыптау;
2. татуласу;
3. азаматтық талап қою;
4. дәлелдемелер;
5. ұрып-соғуды бұзақылықтан ажырату;
6. айыптау үкіміне қойылатын талаптар.

63. Жеке айыптау туралы нормативтік қаулы

ҚР Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 13 «Жеке айыптау істері бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы жеке айыптау институтының процестік құрылымын түсіну үшін әлі де маңызды. (Закон и Право)

Алайда ҚР ҚК-нің 109-1-бабы 2-бөлігінің 1) тармағын жеке айыптау рәсіміне механикалық түрде жатқызуға болмайды, өйткені ҚР ҚПК-нің 32-бабына сәйкес, 109-1-баптың 2-бөлігі жариялы айыптау тәртібіне жатады.

Дәл осы жерде заңнаманың бұрынғы редакциясы бойынша қалыптасқан ескі сот практикасына емес, ҚР ҚПК-нің 32-бабының қолданыстағы редакциясына сүйену қажет.

64. Азаматтық талап қою туралы нормативтік қаулы

ҚР Жоғарғы Сотының 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 «Қылмыстық процесте азаматтық талап қоюды қарау туралы» нормативтік қаулысының маңызы зор.

Жоғарғы Соттың түсіндіруіне сәйкес, азаматтық талап сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған кезден бастап сот тергеуі аяқталғанға дейін қойылуы мүмкін.

Сонымен қатар Жоғарғы Сот жеке айыптау істерінде азаматтық талап қоюды дәлелдеудің өзіндік ерекшеліктері бар екенін көрсетеді. (Закон и Право)

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша жариялы айыптау ісінде қылмыстық процестегі азаматтық талапты дәлелдеудің жалпы қағидалары қолданылуға тиіс.

65. Жоғарғы Соттың азаматтық талап қою және өкілдік шығыстар туралы ұстанымы

Моральдық зиянды және қылмыстық процеске байланысты шығыстарды өтеу туралы азаматтық іс бойынша Жоғарғы Соттың жарияланған сот актісі назар аударуға тұрарлық.

Осы актіде Жоғарғы Сот қылмыстық процесте өкілдің қызметіне жұмсалған шығыстарды азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен жеке талап ретінде мәлімдеуге бола ма деген мәселені қарастырған.

Бұл мысал тиісті талаптарды қылмыстық процестің өзінде уақтылы мәлімдеудің практикалық маңызын көрсетеді. (Закон и Право)

Осыған байланысты жәбірленуші өтеуді талап ететін шығыстарды алдын ала айқындағаны жөн:

• емделуге жұмсалған шығыстар;
• дәрі-дәрмектер;
• сараптамалар;
• көлік шығыстары;
• өкілдің қызметіне ақы төлеу;
• моральдық зиян;
• тікелей келтірілген өзге де залал.

66. Жоғарғы Соттың сот үкімі туралы нормативтік қаулысы

ҚР Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысының іргелі маңызы бар.

Сот айыптау үкімін тек болжамдарға негіздеп шығара алмайды.

Мыналар анықталуға тиіс:

• оқиғаның болуы;
• қылмыстық құқық бұзушылықты жасаған адам;
• кінә;
• айыптаудың дәлелденуі;
• дәлелдемелердің жол берілетіндігі;
• жойылмайтын күмәндердің болмауы.

Жоғарғы Сот жойылмайтын күмәндердің сотталушының пайдасына түсіндірілу қажеттігін атап көрсетеді. (ЗаконПраво Почта)

67. Жеке қаулы

Қылмыстық істі қарау барысында заң бұзушылықтар, сондай-ақ құқық бұзушылықтың жасалуына ықпал еткен себептер мен жағдайлар анықталған жағдайда, сот жеке қаулы шығару тетігін пайдалана алады.

ҚР Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 19 желтоқсандағы № 11 нормативтік қаулысы соттардың қылмыстық істер бойынша жеке қаулылар шығару практикасына арналған. (Закон и Право)

68. Халықаралық стандарттар

Ұрып-соғу туралы істерге ең алдымен мынадай халықаралық құжаттардың ережелері қолданылады.

Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт

14-бапта мыналарға кепілдік беріледі:

• соттар алдындағы теңдік;
• құзыретті;
• тәуелсіз;
• бейтарап;
• заң негізінде құрылған сот;
• әділ және жариялы сот талқылауы. (Закон и Право)

15-бап қылмыстық жауаптылықтың заңдылық қағидатын бекітеді.

69. Қатыгез қарым-қатынасқа тыйым салу

Қазақстан БҰҰ-ның Азаптауға қарсы конвенциясына қатысушы болып табылады.

Конвенцияның 16-бабы Конвенцияда көзделген салада азаптау болып табылмайтын өзге де қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау әрекеттерінің алдын алуды талап етеді. (Закон и Право)

ҚР Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 28 желтоқсандағы № 7 нормативтік қаулысы ұлттық қылмыстық заңнаманы қолдануды Азаптауға қарсы конвенцияның талаптарымен тікелей байланыстырады және қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас фактілеріне құқықтық баға беру қажеттігін көрсетеді. (Закон и Право)

70. Әділ сот талқылауы қағидаты

Істі қарау кезінде мынадай қағидаттар сақталуға тиіс:

• кінәсіздік презумпциясы;
• жарыспалылық;
• тараптардың тең құқықтылығы;
• қорғалу құқығы;
• куәлардан жауап алу құқығы;
• дәлелдемелер ұсыну құқығы;
• өтінішхаттар мәлімдеу құқығы;
• сот актілеріне шағым жасау құқығы.

Бұл кепілдіктер Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 14-бабына сәйкес келеді. (Закон и Право)

71. Негізгі нормативтік құқықтық актілер

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы 2-бөлігінің 1) тармағын практикалық тұрғыдан қолдану үшін төмендегі нормативтік актілер жиынтығын пайдалану ұсынылады.

I. ҚР Конституциясы

Негізгі ережелер:

• сот арқылы қорғалу құқығы;
• заң мен сот алдында теңдік;
• жеке бас бостандығы;
• адам құқықтарының кепілдіктері;
• сот билігі;
• сот ісін жүргізу қағидаттары.

II. ҚР Қылмыстық кодексі

Негізгі нормалар:

• 3-бап — негізгі ұғымдар;
• 10-бап — қылмыстық құқық бұзушылық ұғымы;
• 15-бап — қылмыстық жауаптылық басталатын жас;
• 32-бап — қылмысқа қатысу;
• 39-бап және одан кейінгі баптар — жаза;
• 68-бап — татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату;
• 71-бап — ескіру мерзімдері;
• 108-1-бап — денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру;
• 109-1-бап — ұрып-соғу;
• 110-бап — азаптау;
• 293-бап — бұзақылық;
• нақты мән-жайларға қарай Ерекше бөлімнің басқа да нормалары.

72. Қылмыстық-процестік кодекс

Мынадай нормалар ерекше маңызға ие:

• 7-бап — негізгі ұғымдар;
• 32-бап — айыптау түрлері;
• 35-бап — қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді тоқтатудың негіздері;
• 36-бап — қылмыстық жауаптылықтан босату;
• 43-бап — қылмыстық істерді біріктіру;
• 64-бап — күдікті;
• 71-бап — жәбірленуші;
• 72-бап — жеке айыптаушы;
• 82-бап және одан кейінгі баптар — куә;
• 112-бап — дәлелдемелердің жол берілмейтіндігі;
• 113-бап — дәлелдеуге жататын мән-жайлар;
• 121-бап — зиянның сипаты мен мөлшерін дәлелдеу;
• 128-бап — ұстап алу;
• 155–157-баптар — процестік мәжбүрлеу шаралары;
• 166-бап — азаматтық талап қою;
• 170-бап — азаматтық талапты шешу;
• 306-бап — соттылық;
• апелляциялық іс жүргізуге қатысты баптар;
• 327-бап, 343-бап және одан кейінгі баптар — сотта істі қарау;
• 390 және 391-баптар — үкім шығару кезінде шешілетін мәселелер.

73. 2025 жылғы Салық кодексі

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстан Республикасының 2025 жылғы 18 шілдедегі № 214-VIII жаңа Салық кодексі қолданылады.

Сот шығыстарына қатысты соттардағы мемлекеттік баж мөлшерлемелері туралы 665-баптың маңызы бар.

Мүліктік емес талаптар бойынша базалық мөлшерлеме 0,5 АЕК, ал жеке тұлғалардың мүліктік талаптары бойынша — талап қою сомасының 1%-ы мөлшерінде белгіленеді. Бұл ретте заңнамада көзделген ең жоғары шек және арнайы нормалар ескерілуге тиіс. (Закон и Право)

74. Азаматтық кодекс

Зиянды өтеу туралы талаптарға, атап айтқанда, мынадай нормалар қолданылады:

• зиян келтіру салдарынан туындайтын міндеттемелер туралы жалпы нормалар;
• 917-бап — зиянды өтеудің жалпы негіздері;
• 951-бап — моральдық зиян;
• 952-бап — моральдық зиянды өтеу тәртібі;
• 178-бап — талап қоюдың жалпы ескіру мерзімі;
• 187-бап — талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайтын талаптар.

75. «Медиация туралы» заң

Негізгі нормативтік акт:

Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 28 қаңтардағы № 401-IV «Медиация туралы» Заңы.

Әсіресе мынадай баптар маңызды:

• 1-бап — қолданылу саласы;
• 3-бап — медиацияның мақсаттары мен міндеттері;
• 4-бап — медиация қағидаттары;
• 10-бап — медиатордың құқықтары мен міндеттері;
• 17-бап — медиацияны өткізу тәртібі;
• 21-бап — медиация туралы шарт;
• 27-бап — дауды реттеу туралы келісім.

(Закон и Право)

76. «Сот-сараптама қызметі туралы» заң

Дене жарақаттарының сипатына қатысты мәселе туындаған кезде сот-сараптама қызметі туралы заңнаманың нормалары және сот сараптамаларын жүргізудің тиісті қағидалары қолданылады.

Zakonpravo.kz сайтында жарияланған материалдарда ҚР «Сот-сараптама қызметі туралы» Заңының және ҚР Әділет министрінің 2017 жылғы 27 сәуірдегі № 484 бұйрығымен бекітілген Сот сараптамасы органдарында сот сараптамалары мен зерттеулерді ұйымдастыру және жүргізу қағидаларының қолданылатыны көрсетілген. (Закон и Право)

Процестік құжатты дайындау кезінде сараптама тағайындалатын күнге тиісті бұйрықтың қолданыстағы редакциясын тексеру қажет.

77. Заңға тәуелді және соттың нормативтік актілері

Мынадай актілердің маңызы зор:

1. ҚР Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 12 қаңтардағы № 3 «Бұзақылық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы. (Закон и Право)
2. ҚР Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы № 4 ҚР ҚК-нің 68-бабын қолдану мәселелері жөніндегі нормативтік қаулысы. (Закон и Право)
3. ҚР Жоғарғы Сотының 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 «Қылмыстық процесте азаматтық талап қоюды қарау туралы» нормативтік қаулысы. (Закон и Право)
4. ҚР Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 13 «Жеке айыптау істері бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы. (Закон и Право)
5. ҚР Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 28 желтоқсандағы № 7 адамның жеке бас бостандығы, қадір-қасиеті, азаптауға және қатыгез қарым-қатынасқа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі нормативтік қаулысы. (Закон и Право)
6. ҚР Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысы. (ЗаконПраво Почта)
7. ҚР Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 19 желтоқсандағы № 11 қылмыстық істер бойынша жеке қаулылар шығару практикасы туралы нормативтік қаулысы. (Закон и Право)

78. Айыптауды дәлелдеудің практикалық схемасы

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша айыптау үшін дәлелдемелер кестесін жасау пайдалы.

79. Қорғаудың практикалық схемасы

Қорғау тарапы айыптауды мынадай бағыттар бойынша тексере алады.

1-блок. Екінші жәбірленуші

Екінші адамның шынымен күш қолдануға ұшырағаны дәлелденген бе?

2-блок. Дене ауруы

Дене ауруының келтірілгенін растайтын дәлелдемелер бар ма?

3-блок. Медициналық өлшем

Денсаулыққа жеңіл зиян келтірілген жоқ па?

4-блок. Себептік байланыс

Дене ауруы айыпталушының әрекеттерімен байланысты ма?

5-блок. Қасақаналық

Әрекеттің қасақана жасалғаны дәлелденген бе?

6-блок. Қажетті қорғаныс

Айыпталушының өзіне шабуыл жасалды ма?

7-блок. Достоверность

Жәбірленушілердің айғақтары өзара сәйкес келе ме?

8-блок. Дәлелдемелердің жол берілетіндігі

Дәлелдемелер заңды жолмен алынған ба?

9-блок. Құқықтық саралау

Әрекетті басқа бап бойынша саралауға негіз бар ма?

10-блок. Татуласу

ҚР ҚК-нің 68-бабын қолдануға заңды негіздер бар ма?

80. № 1 мысал — ҚР ҚК-нің 109-1-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша саралау

А тұлғасы жанжал барысында:

• Б тұлғасын бір рет ұрған;
• В тұлғасын итеріп жіберген;
• Б және В дене ауруын сезінгендерін мәлімдеген;
• сот-медициналық сараптама денсаулыққа жеңіл зиян келтірілгенін анықтамаған;
• бейнежазба әрекеттерді растайды.

Егер әрекеттердің қасақана жасалғаны және қылмыстық құқық бұзушылық құрамының өзге де белгілері дәлелденсе, бұл жағдайды ҚР ҚК-нің 109-1-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша саралауға нақты фактілік негіз болады.

81. № 2-мысал — тек бір жәбірленуші

А Б-ны бес рет ұрды.

В сол жерде болып, болған оқиғаның бәрін көрді.

В-ға физикалық күш қолданылған жоқ.

«Екі немесе одан да көп адамға қатысты» деген саралаушы белгі жоқ.

В — екінші жәбірленуші емес, куә.

82. № 3-мысал — екінші жәбірленушінің бар екендігі дәлелденбеген

А былай деп мәлімдейді:

«Мен ешкімді ұрған жоқпын».

Б былай дейді:

«А мені ұрды».

В бастапқы арызында өзіне соққы жасалғанын көрсетпеген, ал бірнеше ай өткен соң өзінің де соққыға жығылғанын мәлімдейді.

Бейнежазбалар жоқ.

Медициналық деректер жоқ.

Мұндай жағдайда дәлелдемелер жиынтығы ерекше мұқият бағалауды талап етеді. Көрсетулердің кейіннен өзгертілуі олардың жалған екендігін автоматты түрде білдірмейді, алайда олардың анықтығы мен шынайылығын тексеру қажет.

83. № 4-мысал — үш жәбірленуші

А мынадай әрекеттер жасады:

• Б-ға — бір соққы;
• В-ға — бір соққы;
• Г-ға — бір соққы.

Егер осы үш адамның әрқайсысы физикалық ауырсыну сезінгенін растаса, объективті дәлелдемелер болса және денсаулыққа жеңіл зиян келтірілмесе, жәбірленушілердің саны заңда көзделген ең төменгі шектен асады.

Алайда өзге қылмыстық-құқықтық саралау үшін негіздер болмаса, қылмыстық-құқықтық саралау ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағы бойынша біреу болып қалады.

84. № 5-мысал — бір жәбірленуші және бұзақылық ниет

А көшеде ешбір себепсіз Б-ны ұрды.

Басқа жәбірленушілер жоқ.

Бұл фактінің өзі ғана әрекетті ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағы бойынша саралауға мүмкіндік бермейді.

Сонымен қатар нақты мән-жайларға қарай бұзақылықты қоса алғанда, өзге де қылмыстық-құқықтық саралау мәселесі туындауы мүмкін.

85. № 6-мысал — бірнеше адамның арасындағы жеке жанжал

А мүліктік дау бойынша Б және В-мен жанжалдасты.

Жанжал барысында ол екеуін де ұрды.

Жеке себептің болуы өздігінен ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағын қолдануға кедергі келтірмейді.

Керісінше, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының сот практикасы мұндай жанжалдарды бұзақылықтан ажырату қажеттігін көрсетеді.

Дереккөз: «Бұзақылық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 12 қаңтардағы № 3 нормативтік қаулысы.

86. № 7-мысал — бір жәбірленушімен татуласу

А Б мен В-ға қатысты ұрып-соғу әрекеттерін жасады деп айыпталуда.

Б медиациялық келісімге қол қойды.

В татуласудан бас тартты.

Тек Б-мен жасалған келісімнің негізінде бүкіл қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді тоқтатуға болмайды, өйткені В-ның дербес жәбірленуші ретіндегі құқықтары сақталады.

ҚК-нің 68-бабын қолдану жөніндегі Жоғарғы Соттың ұстанымы тиісті жәбірленушілермен татуласудың қажеттілігіне негізделеді.

Дереккөз: Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы № 4 «Қылмыстық кодекстің 68-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы.

87. № 8-мысал — бұрын ҚК-нің 68-бабының қолданылуы

А бұған дейін ҚК-нің 68-бабы бойынша татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатылған.

Содан кейін тиісті мерзім ішінде ҚК-нің 109-1-бабында көзделген жаңа қылмыстық құқық бұзушылықты жасаған.

Жаңа татуласу мүмкіндігі туралы мәселе ҚК-нің 68-бабы төртінші бөлігінің 9) тармағында көзделген арнайы шектеуді ескере отырып тексерілуге тиіс.

Дереккөз: ҚР ҚК-нің 68-бабы — татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату.

88. № 9-мысал — азаматтық талап қою

Б мынадай талаптар қояды:

• емделуге жұмсалған шығындар үшін — 200 000 теңге;
• дәрі-дәрмекке жұмсалған шығындар үшін — 100 000 теңге;
• моральдық зиянды өтеу үшін — 1 000 000 теңге.

Егер қылмыстық құқық бұзушылық пен келтірілген зиян арасында себептік байланыс болса, мұндай талап қылмыстық процестің шеңберінде қойылуы мүмкін.

ҚР ҚПК-нің 166-бабы мүліктік және моральдық зиянды, сондай-ақ қылмыстық процеске қатысуға байланысты шығындарды өндіріп алу мүмкіндігін тікелей көздейді.

Дереккөз: ҚР ҚПК-нің 166-бабы — қылмыстық процесте қаралатын азаматтық талап қоюлар.

89. Моральдық зиян

Ұрып-соғу мынадай игіліктерге нұқсан келтіреді:

• денсаулыққа;
• адамның дене қолсұғылмаушылығына;
• қадір-қасиетіне;
• жеке басының қауіпсіздігіне.

Сондықтан моральдық зиянды өтеу туралы талап қылмыстық іс жүргізумен байланысты болуы мүмкін жеке азаматтық-құқықтық талап болып табылады.

Өтемақының мөлшері соққылардың санына қарай автоматты түрде белгіленбейді.

Сот мынадай мән-жайлардың жиынтығын ескереді:

• құқықтың бұзылу сипаты;
• тән азабының дәрежесі;
• жан күйзелісі;
• зардаптардың ұзақтығы;
• қалыпты өмір сүруге тигізген әсері;
• кінәнің нысаны;
• өзге де мән-жайлар.

90. Моральдық зиянға қатысты Жоғарғы Соттың сот практикасы

Жоғарғы Соттың азаматтық талап қоюларға қатысты нормативтік түсіндірмелерінде өтемақы мөлшерін айқындау кезінде объективті және субъективті мән-жайларды ескеру қажеттігі көзделген.

Жоғарғы Соттың жарияланған сот материалдарында сондай-ақ шығындардың нақты жұмсалғанын және тиісті шығындардың қылмыстық процеске қатысумен байланысын дәлелдеу қажеттігі атап көрсетіледі.

Дереккөз: моральдық зиян мен залалды өтеу туралы сот актісін қайта қарауға қатысты материал.

91. Атқарушылық іс жүргізу сатысы

Егер сот азаматтық талап қоюды қанағаттандырып, ақша өндіріп алу туралы шешім шығарса, сот актісінің тиісті бөлігі атқарушылық іс жүргізу туралы заңнамада белгіленген тәртіппен орындалуға жатады.

Бұл ретте қылмыстық үкімде бір мезгілде мынадай мәселелер шешілуі мүмкін:

• кінәлілік туралы қорытынды;
• тағайындалған жаза;
• азаматтық талап қою бойынша шешім;
• процестік шығындар;
• заттай дәлелдемелердің тағдыры;
• заңда көзделген өзге де мәселелер.

92. Айыптаудың тұжырымдалуына ерекше назар аудару

ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағын қолданған кезде айыптауды барынша нақты тұжырымдау қажет.

Мысалы:

«...А азаматына қатысты қасақана әрекет етіп, оның бет тұсына жұдырығымен бір рет соққы жасап, физикалық ауырсыну келтірген, содан кейін Б азаматына қатысты қасақана әрекет етіп, оның кеуде тұсына жұдырығымен бір рет соққы жасап, физикалық ауырсыну келтірген, бұл ретте жәбірленушілердің денсаулығына жеңіл зиян келтірілмеген...»

Мұндай тұжырым «...екі азаматты ұрып-соққан...» деген жалпы сипаттағы тұжырымнан әлдеқайда нақты.

93. Айыптауды егжей-тегжейлі баяндаудың маңызы

Бұл әрбір элементті жеке тексеруге мүмкіндік береді:

• кім?
• кімге қатысты?
• қашан?
• қай жерде?
• қандай тәсілмен?
• неше рет?
• қандай салдар туындады?
• қандай дәлелдемемен расталады?
• саралаушы белгіні қолдануға не негіз болады?

Егер осы элементтердің кем дегенде біреуі нақты айқындалмаса, қорғау тарапы айыптаудың жеткілікті дәрежеде нақтыланбағаны туралы мәселе көтеруге мүмкіндік алады.

94. Қорғаудың жүйелі құқықтық ұстанымы

Осы санаттағы істер бойынша қорғауды:

«Мен ешкімді ұрған жоқпын»,

деген жалпы мәлімдемеге ғана негіздемей, әрбір элемент бойынша құру орынды.

Біріншіден: оқиғаның болғаны дәлелденбеген.

Екіншіден: екінші адамға қатысты әрекет жасалғаны дәлелденбеген.

Үшіншіден: физикалық ауырсынудың келтірілгені дәлелденбеген.

Төртіншіден: себептік байланыс дәлелденбеген.

Бесіншіден: медициналық деректер тиісті зиянның келтірілгенін растамайды.

Алтыншыдан: дәлелдемелер ҚР ҚПК талаптарын бұза отырып алынған.

Жетіншіден: дәлелдемелер арасында қайшылықтар бар.

Сегізіншіден: қылмыстық-құқықтық саралау дұрыс емес.

95. Жәбірленуші тарапының жүйелі ұстанымы

Жәбірленуші тарапы, керісінше, әрбір жәбірленушіге қатысты дәлелдемелерді барынша жекелендіріп көрсетуге ұмтылуы қажет.

№ 1 жәбірленуші бойынша:

• күні;
• уақыты;
• орны;
• нақты әрекет;
• куә;
• бейнежазба;
• медициналық құжаттар;
• салдарлар.

№ 2 жәбірленуші бойынша:

осындай құрылымдағы мәліметтер көрсетілуге тиіс.

Бұл саралаушы белгіні — екі немесе одан да көп адамға қатысты әрекет жасауды — дәлелдеудің негізділігін едәуір күшейтеді.

96. Сот практикасы — қорытынды талдау

Жоғарғы Сот

Қолданылуға жататын негізгі құқықтық ұстанымдар:

• қылмыстық-құқықтық саралау нақты дәлелденген мән-жайларға сәйкес болуға тиіс;
• жойылмайтын күмән болған жағдайда айыптау үкімі шығарылмауға тиіс;
• татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату үшін келтірілген зиянды нақты өтеу талап етіледі;
• бірнеше жәбірленуші болған жағдайда олардың әрқайсысының құқықтары ескерілуге тиіс;
• жеке жанжалды автоматты түрде бұзақылық ретінде саралауға болмайды;
• азаматтық талап қою қылмыстық процесте қаралуы мүмкін;
• процестік бұзушылықтар дәлелдемелердің жол берілмейтіндігіне әкеп соғуы мүмкін.

Дереккөз: ҚР ҚК-нің 68-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы нормативтік қаулы.

Апелляциялық саты

Апелляциялық тәртіппен тексерілуі мүмкін негізгі қателіктер:

• қылмыстық-құқықтық саралаудың дұрыс болмауы;
• екінші жәбірленушінің бар екендігінің дәлелденбеуі;
• дәлелдемелердің дұрыс бағаланбауы;
• татуласу мән-жайының ескерілмеуі;
• қорғану құқығының бұзылуы;
• азаматтық талап қоюдың дұрыс шешілмеуі;
• тағайындалған жазаның негізсіздігі.

Бірінші сатыдағы сот

Басты міндет — оқиғаның нақты мән-жайларын анықтау және қылмыстық құқық бұзушылық құрамының әрбір міндетті элементін тексеру.

97. Құқық қолдану практикасындағы негізгі қателіктер

Ең қауіпті қателіктер мыналар болып табылады.

№ 1 қате

Екінші оқиғаның куәгерін екінші жәбірленуші деп есептеу.

№ 2 қате

Кез келген дене зақымын денсаулыққа келтірілген жеңіл зиян деп есептеу.

№ 3 қате

Дене жарақаттарының болмауын ұрып-соғу фактісінің жоқтығын дәлелдейтін мән-жай деп есептеу.

№ 4 қате

Жаппай төбелесті автоматты түрде бұзақылық ретінде саралау.

№ 5 қате

ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағына қатысты жеке айыптау ісін жүргізу тәртібін қолдану.

№ 6 қате

Екі жәбірленушінің біреуімен ғана татуласқаннан кейін ҚК-нің 68-бабы бойынша істі тоқтату.

№ 7 қате

ҚК-нің 68-бабы бойынша бұрын қылмыстық жауаптылықтан босатылған жағдайлардың бар-жоғын тексермеу.

№ 8 қате

Әрбір жәбірленушіге қатысты әрекеттерді жекелеп көрсетпеу.

№ 9 қате

Қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімін азаматтық талап қоюдың ескіру мерзімімен шатастыру.

№ 10 қате

ҚР ҚПК талаптарын елеулі бұза отырып алынған дәлелдемелерді пайдалану.

98. Қорытынды құқықтық конструкция

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағы бойынша саралау үшін мынадай мән-жайлар анықталуға тиіс:

қасақана ұрып-соғу немесе өзге де күш қолдану әрекеттерін жасау → физикалық ауырсыну келтіру → денсаулыққа жеңіл зиян келтірмеу → екі немесе одан да көп адамға қатысты әрекет жасау.

Бұл ретте:

екі куәгер ≠ екі жәбірленуші;

оқиға орнында болған екі адам ≠ екі жәбірленуші;

екі шағым ≠ екі эпизодтың автоматты түрде дәлелденуі;

екі жәбірленуші ≠ автоматты түрде бұзақылық;

бір жәбірленушімен татуласу ≠ бүкіл қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді автоматты түрде тоқтату;

көзге көрінетін дене жарақаттарының болмауы ≠ қылмыстық құқық бұзушылық құрамының автоматты түрде жоқтығы;

медициналық анықтама ≠ қылмыстық құқық бұзушылық құрамының барлық элементтерін автоматты түрде дәлелдеу немесе теріске шығару.

99. Қылмыстық-құқықтық саралаудың практикалық кестесі

100. zakonpravo.kz сайтындағы негізгі құқықтық дереккөздер тізімі

ҚР Қылмыстық кодексі

• ҚР ҚК-нің 109-1-бабы — «Ұрып-соғу»
• ҚР ҚК-нің 68-бабы — татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату
• Қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімінің өтуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату туралы материал

ҚР Қылмыстық-процестік кодексі

• ҚР ҚПК-нің 32-бабы — жеке, жеке-жариялы және жариялы айыптау істері
• ҚР ҚПК-нің 112-бабы — дәлелдемелер ретінде пайдалануға жол берілмейтін нақты деректер
• ҚР ҚПК-нің 128-бабы — ұстап алудың негіздері
• ҚР ҚПК-нің 155-бабы — өзге де процестік мәжбүрлеу шараларын қолдану негіздері
• ҚР ҚПК-нің 157-бабы — мәжбүрлеп әкелу
• ҚР ҚПК-нің 166-бабы — қылмыстық процесте қаралатын азаматтық талап қоюлар
• ҚР ҚПК-нің 306-бабы — аудандық және оған теңестірілген сотқа соттылығы жататын қылмыстық істер

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты

• ҚР Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 12 қаңтардағы № 3 нормативтік қаулысы — бұзақылық туралы істер бойынша сот практикасы туралы
• ҚР Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы № 4 нормативтік қаулысы — Қылмыстық кодекстің 68-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы
• ҚР Жоғарғы Сотының 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 нормативтік қаулысы — қылмыстық процесте азаматтық талап қоюды қарау туралы
• ҚР Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 13 нормативтік қаулысы — жеке айыптау істері бойынша сот практикасы туралы
• ҚР Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 28 желтоқсандағы № 7 нормативтік қаулысы — жеке бас бостандығы мен қолсұғылмаушылығын, адамның қадір-қасиетін сақтау, азаптауға, зорлық-зомбылыққа және басқа да қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы іс-қимыл мәселелері туралы
• ҚР Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 нормативтік қаулысы — сот үкімі туралы

Азаматтық заңнама

• ҚР Азаматтық кодексінің 178-бабы — талап қоюдың ескіру мерзімдері
• ҚР Азаматтық кодексінің 187-бабы — талап қоюдың ескіруі қолданылмайтын талаптар

Медиация

• «Медиация туралы» ҚР Заңының 1-бабы — медиацияны қолдану саласы
• «Медиация туралы» ҚР Заңының 4-бабы — медиация жүргізу қағидаттары
• «Медиация туралы» ҚР Заңының 17-бабы — медиацияны жүргізу тәртібі мен тәсілдері
• «Медиация туралы» ҚР Заңының 27-бабы — дауды (жанжалды) реттеу туралы келісім

Мемлекеттік баж

• ҚР жаңа Салық кодексінің 665-бабы — соттардағы мемлекеттік баж мөлшерлемелері

Халықаралық нормалар

• Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 14-бабы
• БҰҰ-ның Азаптауға қарсы конвенциясының 16-бабы

101. Қорытынды

ҚР ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағы — ұрып-соғудың сараланған құрамы, мұнда айқындаушы белгі ретінде екі немесе одан да көп адамға қатысты күш қолдану әрекеттерін жасау танылады.

Бұл норманы қолдану үшін жай ғана жанжалдың болғанын немесе оқиға орнында бірнеше адамның болғанын анықтау жеткіліксіз. Екі немесе одан да көп жәбірленушінің әрқайсысына қатысты нақты күш қолдану әрекеттері жасалғанын, олардың әрқайсысына физикалық ауырсыну келтірілгенін және денсаулыққа жеңіл зиян келтірілмегенін дәлелдеу қажет. Егер нақты мән-жайлар Қылмыстық кодекстің басқа бабын қолдануды талап етсе, тиісті саралау мәселесі жеке шешіледі.

Процестік тұрғыдан бұл норманың маңызды ерекшелігі бар: ол жариялы айыптау тәртібіне жатады, өйткені ҚР ҚПК-нің 32-бабы жеке-жариялы айыптау істерінің қатарына ҚК-нің 109-1-бабының бірінші бөлігін енгізеді, бірақ екінші бөлігін енгізбейді. Сондықтан қылмыстық қудалауды бастау және жалғастыру тек жәбірленушінің ерік білдіруіне байланысты емес.

Дереккөз: ҚР ҚПК-нің 32-бабы — жеке, жеке-жариялы және жариялы айыптау істері.

Сонымен бірге заңда көзделген шарттар болған жағдайда ҚК-нің 68-бабы арқылы татуласудың құқықтық маңызы сақталады. Бірнеше жәбірленуші болған кезде олардың әрқайсысының құқықтары ескерілуге тиіс. Жоғарғы Соттың ұстанымына сәйкес, егер іс жүргізу дербес эпизодтар бойынша бөлінбесе және жәбірленушілердің біреуімен татуласуға қол жеткізілмесе, бұл бүкіл қылмыстық құқық бұзушылық бойынша татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату мәселесіне кедергі келтіруі мүмкін.

Дереккөз: ҚР ҚК-нің 68-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы нормативтік қаулы.

Сотта қорғауды жүзеге асыру тұрғысынан төрт негізгі мәселе тобына назар аудару қажет:

1. Әрбір жәбірленушінің бар екендігінің дәлелденуі;
2. Әрбір жәбірленушіге физикалық ауырсыну келтірілгенінің дәлелденуі;
3. Ұрып-соғуды денсаулыққа жеңіл зиян келтіруден, азаптаудан және бұзақылықтан ажырату;
4. Дәлелдемелерді алудың заңдылығы және олардың жеткіліктілігі.

Дәл осы төрт бағыт ҚР ҚК-нің 109-1-бабы екінші бөлігінің 1) тармағы бойынша қылмыстық істі кәсіби тұрғыдан талдаудың негізін құрауға тиіс.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау