142-бапқа түсініктеме. ҚР ҚК жеке өміріне қол сұғылмаушылықты бұзу Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі

     1. Егер бұл әрекеттер жәбірленушінің құқықтары мен заңды мүдделеріне зиян келтірсе, оның келісімінсіз адамның жеке немесе отбасылық құпиясын құрайтын жеке өмірі туралы мәліметтерді заңсыз жинау немесе тарату, —      

екі жүзден бес жүзге дейінгі айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде немесе сотталған адамның екі айдан бес айға дейінгі кезеңдегі жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде айыппұл салуға не жүз жиырмадан жүз сексен сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не бір жылға дейінгі мерзімге түзеу жұмыстарына не төрт айға дейінгі мерзімге қамауға алуға жазаланады.      

2. Адамның өзінің қызметтік жағдайын пайдалана отырып жасаған сол іс-әрекеттері, сол сияқты осы баптың бірінші бөлігінде көрсетілген мәліметтерді көпшілік алдында сөйлеген сөзінде, көпшілік алдында көрсетілетін туындысында немесе бұқаралық ақпарат құралдарында тарату, сол салдарға әкеп соқтырған, —      

бес жүзден сегіз жүзге дейінгі айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде немесе сотталған адамның бес айдан сегіз айға дейінгі кезеңдегі жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде айыппұл салуға не белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан екі жылдан бес жылға дейінгі мерзімге айыруға не төрт айдан алты айға дейінгі мерзімге қамауға алуға жазаланады.

     Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіде (1966 ж.16 желтоқсан): "ешкім оның жеке және отбасылық өміріне ерікті немесе заңсыз араласуға, оның үйінің тұтастығына немесе хат-хабарларының құпиясына ерікті немесе заңсыз қол сұғуға немесе оның ар-намысы мен беделіне заңсыз қол сұғуға ұшырамайды" (17-бап).      

ҚР Конституциясының 18-бабы әркімнің жеке өміріне, жеке және отбасылық құпиясына қол сұғылмаушылық, өзінің ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау құқығын жариялайды. ҚР ҚК алғаш рет 142-бапта жеке өмірге қол сұғылмаушылықты бұзғаны үшін жауапкершілікті көздеді.      

Бұл әрекеттің қоғамдық қауіптілігі жеке өмірге қол сұғылмаушылықтың конституциялық құқығын, яғни қызметтік және (немесе) қоғамдық қызметтен тыс қоғамдық қатынастар саласын бұзудан көрінеді. Адамның жеке өміріне ену жәбірленушінің кәсіби міндеттерін жүзеге асыруға, оның іскерлік беделіне, отбасылық өміріне және т. б. теріс әсер етуі мүмкін.      

Талданатын іс-әрекеттің объектісі жеке өмірге қол сұғылмаушылық құқығын іске асыруды қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады.      

Қылмыстың мәні адамның жеке немесе отбасылық құпиясын құрайтын жеке өмірі туралы мәліметтер болып танылады. Қылмысты саралау үшін адамның бұл ақпаратты олардың сипатына қарамастан құпия сақтағысы келетіні маңызды. Оларға қоғамдық қызығушылық саласынан тыс кез-келген ақпарат, мысалы, отбасындағы, туыстарымен қарым-қатынас, жұмыстан тыс жұмыстар, хобби, достық қатынастар, интимдік өмірдің әртүрлі аспектілері, денсаулық жағдайы, шығармашылық жоспарлар және т. б. туралы мәліметтер кіруі мүмкін.    

Талданатын әрекеттің объективті жағы баптың диспозициясында көрсетілген әрекеттердің бірін жасау арқылы қалыптасады:      

- заңсыз жинау;      

- адамның жеке өмірі туралы мәліметтерді тарату;      

- жәбірленушінің құқықтары мен заңды мүдделеріне зиян келтіру түріндегі зардаптардың басталуы;      

- кінәлінің әрекеттері мен туындаған салдарлар арасында себептік байланыстың болуы.      

Жеке өмір туралы мәліметтерді заңсыз жинау деп жәбірленушінің жеке немесе отбасылық құпиясы туралы ақпарат жинауға бағытталған, оған уәкілеттік берілмеген адамның әрекеттерін түсіну керек. Бұл ақпарат жеке немесе отбасылық құпия болып табыла ма, жоқ па, оны ұстаған адам шешеді. Сот оның пікірімен келісуі немесе келіспеуі мүмкін. Ақпарат жинау ашық түрде жүргізілуі мүмкін — кінәлі жәбірленушінің үйіндегі құжаттармен, хаттармен, күнделіктермен, туыстарымен, достарымен танысады; жабық-кінәлі қызметтік құжаттарды, тәртіптік есеп карточкаларын, ауру тарихын және т.б. зерттейді.      

Адамның жеке немесе отбасылық құпиясын құрайтын жиі өмірі туралы мәліметтерді тарату тәсіліне қарамастан (ауызша, жазбаша, телефон немесе басқа байланыс арналары арқылы) жәбірленушінің келісімінсіз кем дегенде бір адамға хабарлау фактісін мойындау керек. Бұл жағдайда ақпаратты кез-келген жолмен жинауға болады: көршілермен, таныстармен, жұмыс әріптестерімен әңгімелесу барысында, визуалды бақылау нәтижесінде; құжаттармен танысу арқылы және т. б.      

Азаматтың жеке өмірі туралы мәліметтерді алуға Қылмыстық-процестік және жедел-іздестіру қызметінде жол беріледі.      

Қылмыс салдары басталған сәттен бастап аяқталды деп танылады. Адамның жеке өмірі туралы мәліметтерді жинау және тарату қылмыстық жазаланатын іс-әрекет деп танылуы үшін мұндай әрекеттердің нәтижесінде азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделеріне зиян келтіру түріндегі зардаптардың басталуы талап етіледі.

Бұл салдар басқалардың сенімсіздігінен, жұмысқа қабылдаудан бас тартудан немесе жұмыстан шығарудан, отбасындағы, таныстарымен және әріптестерімен қарым-қатынастың нашарлауынан, тиімді мәмілені бұзудан, іскерлік беделге нұқсан келтіруден және т.б. көрінуі мүмкін.      

Субъективті тарап тек тікелей ниетпен сипатталады, өйткені адам өзінің отбасылық немесе жеке құпияны құрайтын жеке өмір туралы мәліметтерді заңсыз жинайтынын немесе тарататынын, сол арқылы ҚР Конституциясымен кепілдендірілген жеке өмірге қол сұғылмаушылықты бұзатынын түсінеді, оның әрекеттерінің нәтижесінде жәбірленуші үшін жағымсыз салдарлар туындайтынын болжайды және осы әрекеттерді жасағысы келеді. Бұл әрекеттің себептері әртүрлі болуы мүмкін: өзімшілдік, кек алу, қызғаныш, қызғаныш, бірақ олардың негізінде әрқашан төмен мотивтер болуы керек. Біліктілікке мотивтер әсер етпейді.      

Қылмыстың субъектісі-16 жасқа толған есі дұрыс адам.      

ҚР ҚК 142-бабының 2-бөлігінде заң шығарушы осы әрекеттің білікті құрамын көрсетті:      

1) адамның өзінің жеке немесе отбасылық құпиясын құрайтын, оның келісімінсіз жәбірленушінің құқықтары мен заңды мүдделеріне зиян келтіруге әкеп соққан, адам өзінің қызметтік жағдайын пайдалана отырып жасаған жеке өмірі туралы мәліметтерді заңсыз жинау немесе тарату;      

2) сол сияқты көрсетілген мәліметтерді көпшілік алдында сөйлеуде, көпшілік алдында көрсетілетін жұмыста немесе бұқаралық ақпарат құралдарында тарату.      

Бұл әрекеттің білікті құрамының субъектісі арнайы болып табылады. Лауазымды адамның өзінің отбасылық немесе жеке құпиясын құрайтын адамның жеке өмірі туралы мәліметтерді заңсыз жинауға немесе таратуға бағытталған іс-әрекеттер жасауы оның осы үшін өзінің қызметтік жағдайын пайдалануын көздейді (ҚК 141-бабының 2-бөліміне түсініктемені қараңыз). Аталған мәліметтерді көпшілік алдында сөйлеген сөзінде (мысалы, жиналыста, митингіде), көпшілік алдында көрсетілетін жұмыста (мысалы, бейнекассетада, CD дискіде) немесе бұқаралық ақпарат құралдарында (газет, журнал, радио) жария ету отбасылық немесе жеке құпияны құрайтын мәліметтермен танысуға болатын адамдардың шеңберін кеңейтеді. Сайып келгенде, сол және басқа әрекеттер жәбірленуші үшін жағымсыз салдардың пайда болу ықтималдығын арттырады.      

Егер жеке өмір туралы мәліметтерді заңсыз жинау тұрғын үйге заңсыз кірумен байланысты болса, онда жасалған іс ҚР ҚК 145-бабының жиынтығымен саралануы тиіс.      

Егер жеке өмір туралы мәліметтерді жинау немесе жария ету басқа қылмыс жасау тәсілі болып табылса (мысалы, оларды бопсалау кезінде пайдалану мақсатында (ҚК-нің 181-бабы) не олар заңсыз тәсілмен (ұрлау жолымен (ҚК-нің 175-бабы)) жүзеге асырылса, онда олар тиісті бап бойынша саралануы тиіс және ҚК-нің 142-бабымен жиынтық құрмауы тиіс.      

Кейбір жағдайларда ҚК бойынша жеке өмір туралы мәліметтерді жария ету бір мезгілде басқа қылмыстың құрамын құрайды: бала асырап алу құпиясын жария ету (ҚК 135-бабы), анықтау немесе алдын ала тергеу деректерін жария ету (ҚК 355-бабы), судья мен қылмыстық процеске қатысушыларға қатысты қолданылатын қауіпсіздік шаралары туралы мәліметтерді жария ету (ҚК 356-бабы), ҚК туралы мәліметтерді жария ету жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын лауазымды адамға қатысты қолданылатын қауіпсіздік шаралары (ҚК 322-бабы). Мұндай жағдайларда жасалған іс түсініктеме берілген мақаламен бірге сараланады. Керісінше, заңға сәйкес оны хабарлауға міндетті адамның жеке және отбасылық құпияны жария етуі заңсыз емес (мысалы, куәгер ретінде жауап алу кезінде).      

ҚР ҚК 142-бабының 1 және 2-бөлімдерінде көзделген қылмыстар ауырлығы аз қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И. Ш. БОРЧАШВИЛИДІҢ Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексіне 2007 жылғы түсініктемесі                  

Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007 актінің қабылданған күні: 02.08.2007 қабылданған орны: жоқ актіні қабылдаған Орган: 180000000000 әрекет аймағы: 100000000000 норма шығарушы орган берген НҚА тіркеу нөмірі: 167 акт мәртебесі: new құқықтық қатынастар саласы: 028000000000 акт нысаны: COMM Заң күші: 1900 акт тілі: rus

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы