143-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік беделін қорғау
Ар-намыс-бұл азаматты Қоғамдық бағалау, оның негізі оның моральдық, іскерлік, отбасылық және басқа да қасиеттері болып табылады. Жақын категориялар-бұл жеке тұлғаның беделі мен беделі, сондай-ақ жақсы есімнің күнделікті тұжырымдамасы. Қадір-бұл адамның өзінің құндылығын, оның қасиеттері мен қабілеттерінің маңыздылығын, яғни жеке тұлғаның өзін-өзі бағалауы. Жеке тұлғаның қадір-қасиетін (өзін-өзі бағалауы) оның қоғамдық бағалаумен (абыроймен) сәйкес келуі шегінде ғана қорғауға болады. Субъектінің өзі туралы тым жоғары пікірі заңмен қорғалмайды. Сондықтан азаматтық құқықта бұл ұғымдар іс жүзінде баламалы ретінде қолданылады. Бірақ егер ар-намыс пен қадір-қасиет тек азаматқа қатысты қолданылса, онда "іскерлік бедел" термині азаматқа да, заңды тұлғаға да қолданылады.
Түсініктеме берілген мақалада азаматтың немесе заңды тұлғаның ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне қол сұғушылық ұғымын беретін бірнеше шарттар белгіленеді.
Біріншіден, адамға зиян келтіретін ақпарат таратылуы керек. Тарату әдістері (ауызша, жазбаша және т.б.) маңызды емес. Олар жәбірленушінің өзіне емес, үшінші тұлғаға хабарлануы керек. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Пленумы 1992 жылғы 18 желтоқсандағы № 6 қаулысында. азаматтың ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін мәліметтерді тарату деп оларды баспасөзде жариялау, радио, теледидар арқылы, басқа да бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалана отырып хабарлау, қызметтік және өзге де сипаттамаларда, көпшілік алдында сөйлеген сөздерінде, түрлі ұйымдарға, лауазымды адамдарға жолданған мәлімдемелерде баяндау немесе өзге де хабарламаны, оның ішінде бірнеше адамға немесе кем дегенде бір адамға ауызша, формада.
Екіншіден, жалпы ақпарат өзінің табиғаты бойынша жаман болуы керек. Заңдарды, қоғамның моральдық нормаларын сақтау тұрғысынан азаматтың немесе заңды тұлғаның қоғамдық пікірінде немесе жеке азаматтардың пікірінде ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтер жамандық болып табылады. Зиянды ақпаратты тарату нақты фактілерді хабарлау түрінде ғана емес, сонымен бірге адамның мінез-құлқын, моральдық келбетін және іскерлік беделін жалпы бағалау түрінде де мүмкін (мысалы, азамат М. - моральдық тұрғыдан таратылған адам; "X" серіктестігі іскерлік тұрғыдан-сенімсіз ұйым). Мәліметтер, егер олар адамның іс - әрекетіне байланысты нақты фактілерге негізделмеген бағалау пайымдауларын қамтыса, зиян келтірмейді: бұл бағалаулар әр адамның ішкі сенімінің дело болып табылады. Мұндай бағалау ұйым қызметінің кейбір аспектілері ("Z" серіктестігінің жұмыс кестесі нашар), адамның әлеуметтік қасиеттері (нашар жазушы) немесе оның табиғи кемшіліктері (Ақсақ адам) туралы болуы мүмкін.
Үшіншіден, біреу туралы таратылған ақпараттың шындыққа сәйкес келмеуі қажет (яғни, олар ойдан шығарылған, ойдан шығарылған, осы адамға немесе оның әрекеттеріне қатысы жоқ және т.б.). Егер фактілер мен бағалаулар дұрыс көрсетілсе, онда олар қандай жағымсыз сипатта болса да, оларды жаман деп санауға болмайды. Мұндай жағдайларға адамның ар-намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне қандай да бір дәрежеде нұқсан келтіретін, бірақ олардың объективтілігіне (яғни шындыққа сәйкестігіне) байланысты теріске шығару нысаны бола алмайтын сын-ескертпелер жатады.
Түсініктеме берілген мақала кейбір жағдайларға қатысты жалған бұзылған мәліметтерді теріске шығарудың арнайы тәртібін анықтайды, ол соттарға шешім қабылдау кезінде нұсқаулар береді: теріске шығару әдісі бұзылған Мәліметтерді тарату әдісіне сәйкес келуі керек. Сонымен, егер бұзылған ақпаратты бұқаралық ақпарат органы таратса, оны сол орган тегін жоққа шығаруы керек. Тиісінше, ауыстыруға жатады, мысалы, ұйым берген сипаттама және т. б.
Қазақ КСР-нің 1991 жылғы 28 маусымдағы "Баспасөз және басқа да бұқаралық ақпарат құралдары туралы" Заңының 27-бабы бұзылған мәліметтерді теріске шығарудың қалай жүргізілетіні туралы егжей-тегжейлі мәлімет береді. Өздеріне қатысты бұқаралық ақпарат құралында олардың құқықтары мен заңды мүдделеріне нұқсан келтіретін мәліметтер жарияланған азаматтың немесе ұйымның теріске шығаруы немесе жауабы арнайы айдарда не теріске шығарылатын хабарлама сияқты сол бетте және сол қаріппен жарияланады: газеттерде - талап келіп түскен күннен бастап бір айдан кешіктірмей, өзге де мерзімді басылымдарда - келесі дайындалған шығарылым. Теріске шығаруды немесе жауапты радио не теледидар дикторы сол бағдарламада немесе хабар тарату циклінде және сол уақытта, талап келіп түскен күннен бастап бір айдан кешіктірмей оқиды. Жауап беру құқығы азаматтың өзіне немесе жауапты жариялауды талап ететін ұйымның өкіліне де берілуі мүмкін. Редакция редакциялауға жол берілмейтін стандартты баспа мәтінінің бір бетіне дейінгі көлемде жауап жариялауға міндетті.
Заңның 28-бабына сәйкес теріске шығаруды немесе жауапты жариялаудан бас тартқан не бұқаралық ақпарат құралы осындай жариялау үшін белгіленген бір айлық мерзімді бұзған жағдайда мүдделі азамат немесе ұйым жарияланған күннен бастап бір жыл ішінде сотқа жүгінуге құқылы.
Түсініктеме берілген баптың 3-тармағында бұқаралық ақпарат органында адамның құқықтарына немесе заңды мүдделеріне нұқсан келтіретін мәліметтерді жариялау кезінде оның өз жауабын сол бұқаралық ақпарат органында жариялауға құқығы бар екендігі туралы маңызды ереже бар. Осылайша, бұл ереже жарияланған ақпарат шындыққа сәйкес келетін жағдайда да азаматтардың немесе заңды тұлғалардың құқықтарын қорғауға ықпал етеді, оларға мұндай жағдайдың туындауы қандай жағдайлармен байланысты екенін түсіндіруге мүмкіндік береді.
Егер ар-намыс пен қадір-қасиетті қалпына келтірудің өзі құқық бұзушының кінәсіне қарамастан орын алса, онда залалдар мен моральдық зиянды өтеу азаматтық заңнаманың жалпы ережелері бойынша ғана мүмкін болады, яғни, әдетте, құқық бұзушының кінәсі болған кезде.
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
Түсініктеме Қазақ мемлекеттік заң университетінің Жеке құқық ғылыми-зерттеу орталығының ғылыми-практикалық зерттеулер бағдарламасы аясында дайындалды.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің жобасын дайындау жөніндегі жұмыс тобының жетекшісі Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының корреспондент-мүшесі, профессор М. К. Сүлейменов
Басшының орынбасары профессор Басин Ю. г.
