218-бапқа түсініктеме. Үлестік меншіктегі мүлікті бөлу және одан Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің үлесін бөлу  

Түсіндірме мақала ортақ үлестік меншіктегі мүліктің бөлімі мен бөлімін ажыратады. Бөлу кезінде ортақ меншік құқығы үлестік меншіктегі барлық мүлікке тоқтатылады. Үлесті бөлу кезінде үлестік меншік құқығы бөлінген немесе бөлінген бөліктерге тоқтатылады, егер бөліктерді бөлу заттай болса. Егер ортақ бірлескен меншікке қатысушылар бөлінетін қатысушыға үлестік меншік құқығындағы үлесін ақшалай немесе өзге нысанда заттай үлесті бөлусіз өтесе, онда оның қалған қатысушыларының ортақ меншік құқығындағы үлестерді қайта бөлу орын алады, ал бөлініп шыққан қатысушының ортақ меншік құқығындағы үлеске құқығы тоқтатылады.

Түсіндірме баптың 1-тармағына сәйкес үлестік меншіктегі мүлікті бөлу үлестік меншікке қатысушылардың келісімі бойынша ғана жүзеге асырылуы мүмкін. Сот тәртібімен үлестік меншік бөлімін түсіндірілетін бап көздемейді. Сондықтан, түсіндірме баптың 3-тармағына сәйкес үлестік меншікке қатысушылар ортақ мүлікті бөлу тәсілі мен шарттары туралы келісімге қол жеткізбеген кезде қатысушы немесе бірлескен меншікке қатысушылар өз үлесін (үлесін) бөлуді талап етуге құқылы. Бірлескен меншік болып табылатын мүліктегі үлестерді бөлу барлық меншік иелері арасындағы келісім негізінде де, олардың арасындағы келісімге қол жеткізілмеген кезде сот тәртібімен де жүзеге асырылуы мүмкін.

Үлестік меншіктегі мүлікті бөлу және бөлу ұғымдары салыстырмалы. Егер үлестік меншік құқығындағы мүлік екі қатысушыда болса, онда мүлікті үлестік меншіктен бөлу де, бөлу де ортақ меншік құқығының тоқтатылуына әкеледі. Үлестік меншік, егер қалған бір қатысушы үлестік меншікті бөлуге келіспесе немесе өз үлесін бөлуді талап етпесе де, бірнеше қатысушылардың талаптары бойынша үлестерді бөлу орын алған жағдайда да тоқтатылады.

Түсіндірме мақала (PP. 2 және 3) ортақ мүліктен үлесті бөлу туралы, бірақ үлестің бір бөлігін бөлу туралы талаптардың мүмкіндігін көздейді. Сондықтан ортақ мүліктегі барлық үлесті емес, оның бір бөлігін мәжбүрлеп бөлу туралы талапқа жол берілмейді.

Үлестік меншіктегі мүлікті бөлу және бөлу кезінде үлестік меншікке бөлінген немесе бөлінген қатысушылардың әрқайсысы ортақ меншік құқығындағы үлестің орнына ортақ мүліктің құрамынан белгілі бір мүлікке меншік құқығын алады немесе осы үлестің құнын өтейді.

Ортақ меншік болып табылатын мүліктегі үлестерді бөлу және бөлу кезінде құндық мәндегі мүліктегі үлестің мөлшері үлестік меншік құқығындағы қатысушылардың үлестерінің мөлшеріне пропорционалды.

Түсініктеме берілген баптың 3-тармағының жалпы ережесі бойынша үлестік меншікке қатысушылар ортақ меншіктегі өз үлесін заттай бөлуді талап етуге құқылы.

Бірақ үлестік меншіктегі мүліктің құрамынан мүлікті заттай бөлуге заң актілерінде жол берілмейтін немесе мүлікке пропорционалды емес зиян келтірместен мүмкін болмайтын жағдайлар болуы мүмкін.  

Жалпы меншік үлесін заттай бөлуге заңнамалық тыйым салудың мысалы ретінде тұрғын үй қатынастары туралы Заңның 31-бабының 3-тармағын көрсетуге болады, ол бойынша кондоминиумдағы ортақ мүліктегі әрбір меншік иесінің үлесі оның жеке (жеке) меншігінен бөлінбейді. Мүлікке пропорционалды емес зиян келтірместен заттай үлесті бөлу, әдетте, бөлінбейтін заттарда мүмкін емес (АК-нің 120-бабын қараңыз).  

Ортақ меншіктегі үлесті заттай бөлу мүмкін болмаған жағдайда, түсініктеме берілген баптың 3-тармағы бөлініп шыққан меншік иесінің үлестік меншіктің басқа қатысушыларының өз үлесінің құнын төлеуге құқығы бар ережені белгілейді. Үлестік меншікке қатысушылардың келісімі бойынша мұндай төлемді үлестік меншіктің барлық қатысушылары да, олардың кейбіреулері де ортақ меншік құқығындағы үлестер мөлшерінде тиісті өзгерістермен жүзеге асыра алады. Ортақ меншікке қатысушылар бөлінетін қатысушыға үлестің құнын төлеуден бас тартқан немесе үлестің құнын төлеудің мөлшері мен тәртібі туралы тең меншік иелері арасында келісімге қол жеткізілмеген кезде олардың арасындағы даулар сот тәртібімен шешілуі мүмкін.  

Ортақ мүлікке пропорционалды емес залал келтірмей, заттай үлесті бөлу мүмкін болған жағдайларда, бұл бөлімді ақшалай немесе өзге өтемақымен ауыстыруға, әдетте, үлесті бөлуді талап ететін тең меншік иесінің келісімімен жол беріледі. Осы меншік иесінің келісімінсіз, сот шешімі бойынша өтемақы төлеу үш шарт болған кезде мүмкін болады: бөлуді талап ететін меншік иесі үлесінің шамалы болуы; оны нақты бөлудің мүмкін невозможстігі; үлесті заттай алуда ерекшеленетін Елеулі қызығушылықтың болмауы (түсіндірме баптың 4-тармағы).

Егер бөлуді талап ететін қатысушының үлестік меншік құқығындағы үлеске пропорционалды мүліктегі үлесті заттай бөлу мүмкін болмаса, онда түсініктеме берілген баптың 4-тармағына сәйкес бұл пропорционалдылық оған тиісті ақшалай соманы немесе заттай бөлінген үлеске қосымша өзге де өтемақы төлеу жолымен жойылады.

Түсініктеме берілген баптың 6-тармағы 3-5-тармақтарда көзделген үлесті бөлу тәртібінен алып тастауды белгілейді. Егер үлесті бөлу, мысалы, ортақ меншіктің заттай бөлінбеуі және меншік иелерінің үлесті бөлуді талап ететін үлестік меншікке қатысушыға осы үлестің құнын төлеуді қаламауы немесе нақты мүмкіндіктерінің болмауы салдарынан анық орынсыз болып табылса, онда сот барлық ортақ мүлікті жария сауда-саттықтан сату туралы шешім қабылдауға құқылы. Бұл ретте сауда-саттықта түскен сомалар ортақ меншікке қатысушылар арасында олардың үлестеріне сәйкес бөлінеді.

Бірлескен меншік иесінің кредиторының талабы бойынша бірлескен меншіктегі үлесті бөлу тәртібінің ерекшеліктері АК-нің 222-бабында айқындалған.

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы 

Түсініктеме Қазақ мемлекеттік заң университетінің Жеке құқық ғылыми-зерттеу орталығының ғылыми-практикалық зерттеулер бағдарламасы аясында дайындалды.  

Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің жобасын дайындау жөніндегі жұмыс тобының жетекшісі Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының корреспондент-мүшесі, профессор М. К. Сүлейменов

Басшының орынбасары профессор Басин Ю. г.