23-бапқа түсініктемелер. Азаматтық істердің Қазақстан Республикасы Азаматтық іс жүргізу кодексінің соттарына ведомстволық бағыныстылығы
1. Егер осы Кодекске және басқа да заңдарға сәйкес оларды қорғау өзгеше тәртіппен жүзеге асырылмаса, соттар азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен бұзылған немесе даулы құқықтарды, бостандықтар мен заңды мүдделерді қорғау туралы істерді қарайды және шешеді.2. Соттарға азаматтық, отбасылық, еңбек, тұрғын үй, Қаржы, шаруашылық, жер және басқа да құқықтық қатынастардан туындайтын даулар бойынша талап қою ісін жүргізудің азаматтық істері ведомстволық бағынысты.3. Осы Кодексте санаттары көзделген мемлекеттік басқару саласындағы жария-құқықтық қатынастардан туындайтын ерекше талап қою ісін жүргізу істері соттарға ведомстволық бағынысты.
4. Соттарға санаттары осы Кодексте көзделген ерекше іс жүргізу істері ведомстволық бағынысты.
5. Егер заңда, Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарда немесе тараптардың келісімінде өзгеше көзделмесе, шетелдіктердің, азаматтығы жоқ адамдардың, шетелдік ұйымдардың қатысуымен, сондай-ақ халықаралық ұйымдардың қатысуымен істер соттарға ведомстволық бағынысты болады.
6. Шетелдік соттардың шешімдерін, сот бұйрықтарын және төрелік шешімдерін тану және орындау туралы істер соттарға ведомстволық бағынысты.
7. Соттарға төрелік шешімдердің күшін жою және мұндай шешімдердің мәжбүрлеп орындауға жүгінуі туралы істер ведомстволық бағынысты.
8. Азаматтық істердің басқа да санаттары заңға сәйкес соттардың ведомстволығына жатқызылуы мүмкін.
9. Азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен мыналар:1) қылмыстық істі тергеп-тексеру кезінде қылмыстық қудалау органы салған адамдардың мүлкіне қатысты мүлікті тыйым салудан босату (тізімдемеден шығару) туралы талап-арыздар қарауға жатпайды;
2) тәркіленуге жататын заттар көрсетілген мүлікті тәркілеу туралы, сондай-ақ заңсыз жолмен алынған не заңсыз жолмен алынған қаражатқа сатып алынған, сондай-ақ қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралы немесе құралы болып табылатын мүлікті мемлекет кірісіне айналдыру туралы сот үкімінің (қаулысының) негізінде;
3) әкімшілік құқық бұзушылық жасау нысанасын немесе құралын тәркілеу туралы сот қаулысының негізінде жүзеге асырылады.Қылмыстық процесті жүргізетін органның мүлікке тыйым салуға, тәркілеуге, мемлекет кірісіне жүгінуге қатысты мәселелер бойынша Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс-әрекеттерінің заңдылығы Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу кодексінде және Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінде белгіленген тәртіппен тексерілуге жатады.
1. Азаматтық-құқықтық дауларды әртүрлі органдар шеше алады.
Азаматтық құқық туралы дауды қай органның шешуге құқығы бар екеніне байланысты құқықтарды қорғау нысаны, яғни даудың ведомстволық бағыныстылығы анықталады: сот немесе соттан тыс.
Ведомстволық бағыныстылық институтының құқықтық негізі Конституцияның 76-бабының екінші бөлігі болып табылады, онда сот билігі Республиканың Конституциясы, заңдары, өзге де нормативтік құқықтық актілері, халықаралық шарттары негізінде туындайтын барлық істер мен дауларға қолданылады. Бұдан іс жүзінде бұзылған немесе даулы құқықтарды, бостандықтар мен заңды мүдделерді қорғау туралы даулар бойынша барлық істер, Егер АІЖК және басқа заңдарға сәйкес оларды қорғау өзге тәртіппен жүзеге асырылмаса, соттарға ведомстволық бағынысты болады.Жекелеген даулардың соттарға ведомстволық бағынбауын түсіндіру "Қазақстан Республикасы Конституциясының 13-бабының 2-тармағын, 14-бабының 1-тармағын, 76-бабының 2-тармағын ресми түсіндіру туралы"Конституциялық Кеңестің 1999 жылғы 29 наурыздағы № 7/2 қаулысында қамтылады.
Қазақстан Республикасы Президентінің өтінішін қарап, Конституциялық кеңес Қазақстан Республикасы Президентінің - Мемлекет басшысының, сондай-ақ Сенаттың ерекше конституциялық мәртебесіне байланысты деген қорытындыға келді - республиканың жоғары өкілді органы болып табылатын Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірінде Қазақстан Республикасының Конституциясында Республиканың Үкіметінің, министрліктерінің, өзге де орталық және атқарушы органдарының, сондай-ақ жергілікті өкілді органдардың актілеріне қатысты болғандай олардың актілерінің күшін жою туралы нормалар қамтылмаған (44-баптың 3) тармақшасы, 66-баптың 7) тармақшасы, 88-баптың 3 және 4-тармақтары).
Өтініш беру мәселесіне қатысты Конституцияның 13-бабының 2-тармағын Қазақстан Республикасының судьяларын сайлаудың, тағайындаудың және лауазымдардан босатудың ерекше конституциялық тәртібін ескере отырып, олар тиісінше Қазақстан Республикасы Президентінің жарлықтарына және Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының оларды судьялар лауазымдарынан босату туралы қаулыларына сотқа шағымдануға құқылы емес деп түсіну керек.
Конституцияның 76-бабы 2-тармағының "сот билігі Республиканың Конституциясы, заңдары, өзге де нормативтік құқықтық актілері, халықаралық шарттары негізінде туындайтын барлық істер мен дауларға қолданылады" нормасын республикадағы сот төрелігін сот ісін жүргізудің заңда белгіленген нысандары арқылы ғана жүзеге асыратындай түсіну керек. Сотқа заң негізінде адамның және азаматтың кейбір конституциялық құқықтарының шектелуіне жол беретін шешімдер, үкімдер мен өзге де қаулылар шығаруға, лауазымды адамдардың заңсыз әрекеттеріне шағымдарды қарауға, Республика Конституциясында және заңдарында белгіленген жағдайларда мемлекеттік органдардың заңсыз актілерінің күшін жоюға құқық берілді.
Алайда, Конституцияның 47-бабының 2-тармағына сәйкес республика Президентінің өз міндеттерін атқару кезінде жасаған әрекеттері сотта қаралу нысанасы бола алмайды.
Мүдделі тұлғалардың ведомстволық бағыныстылығы туралы ережелерді сақтамауы субъективті құқық пен заңды мүдделерді қорғау үшін сотқа жүгінудің заңда белгіленген тәртібін бұзу болып саналады.
Ведомстволық бағыныстылық туралы ережелерді бұзу соттың заңда белгіленген пәндік өкілеттіктерінен тыс шығуы ретінде қарастырылады.Демек, талап арыз (арыз) келіп түскен кезде судья бірінші кезекте даудың сотқа ведомстволық бағыныстылығын, яғни берілген арызда көрсетілген талап сотта қаралуға және шешілуге жататынын немесе оны басқа орган қарауға тиіс екендігін айқындауға тиіс.Құқық және заңды мүдделерді қорғау туралы нақты дауды қарау қай органның қарауына жататын мәселені шешу даудың ведомстволық бағыныстылығын айқындауды білдіреді.
Жалпы ереже бойынша сотқа сотқа ведомстволық бағынысты емес талаппен жүгінген кезде өтініш берушіге қай органға жүгіну керектігін көрсете отырып, қабылдаудан бас тарту туралы ұйғарым шығарылады (АІЖК-нің 151-бабы бірінші бөлігінің 1) тармақшасы).
Істің ведомстволық бағыныстылығы туралы нормаларды сақтамау немесе бұзу оларды анықтау сатысына байланысты мынадай процестік салдарға әкеп соғады:
- егер судья қателік жіберіп, соттарға бағынбайтын құқық туралы дау бойынша азаматтық іс қозғау туралы ұйғарым шығарса, онда ол бойынша іс жүргізу АІЖК-нің 277-бабының 1) тармақшасы негізінде тоқтатылуға жатады. Іс бойынша іс жүргізуді тоқтата отырып, сот ұйғарымда мемлекеттік бажды қайтару туралы және талап қоюды қамтамасыз ету бойынша қабылданған шаралардың күшін жою туралы көрсетеді;
- егер даудың ведомстволық бағыныстылығы сот шешімі шығарылғаннан кейін анықталса, онда жоғары тұрған саты шағым (апелляциялық, кассациялық) бойынша істі қарау кезінде азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен соттарда қарауға жатпайтын іс бойынша іс жүргізуді тоқтата отырып, шығарылған шешімнің күшін жояды (АІЖК-нің 451-бабы екінші бөлігінің 428-бабы, 6) тармақшасы).
2. Азаматтық қатынастардың материалдық-құқықтық айырмашылығы оларды қарау және шешу тәртібіне әсер етеді. Азаматтық сот ісін жүргізудің ең көп таралған түрі-талап қою өндірісі. Осы түр бойынша азаматтық, отбасылық, еңбек, тұрғын үй, Қаржы, шаруашылық, жер және басқа да құқықтық қатынастардан туындайтын даулар бойынша істер қаралады.Талап қою ісінде азаматтық сот ісін жүргізудің жалпы ережелері қарастырылған. Сот ісін жүргізудің қалған түрлерінде істерді соттар ерекше талап қою, ерекше іс жүргізудің тиісті тараулары белгілеген ерекшеліктерімен талап қою ісін жүргізу қағидалары бойынша қарайды.
3. Соттарға мемлекеттік басқару саласындағы жария құқықтық қатынастардан туындайтын, ерекше талап қою ісінде қаралатын істер ведомстволық бағынысты болады. Мұндай істердің санаттары АІЖК-нің 3-кіші бөлімінде көзделген.Бұл өтініштер бойынша істердің мынадай санаттары: сайлауға, республикалық референдумға қатысатын азаматтар мен қоғамдық бірлестіктердің сайлау құқықтарын қорғау туралы (27-тарау);
азаматтардың алқаби ретінде қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысу үшін іріктеу рәсіміне қатысу құқығын бұзатын жергілікті атқарушы органдардың шешімдеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) дау айту туралы (28-тарау); мемлекеттік органдардың, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының, қоғамдық бірлестіктердің, ұйымдардың, лауазымды адамдардың, мемлекеттік қызметшілердің шешімдеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) дау айту туралы (29 тарау);
нормативтік құқықтық актінің заңдылығына дау айту туралы (30-тарау).Істердің аталған санаттарының ерекшелігі олар үшін сотқа жүгінудің қысқартылған мерзімі және талап қою ісін жүргізу тәртібімен қаралатын істерден айырмашылығы қысқартылған қарау мерзімі белгіленгендігінде. Олар талап бойынша емес, өтініш білдірген адамның өтініші бойынша қозғалады.
4. Соттарға құқық туралы дау жоқ істер ведомстволық бағынысты. Бұл істер 4-кіші бөлімде қарастырылған және олар арнайы іс жүргізу ережелері бойынша қаралады.Сот ерекше іс жүргізу тәртібімен қарайтын істердің тізбесі АІЖК-нің 302-бабында келтірілген, алайда заңда ерекше іс жүргізу тәртібімен басқа да істерді қарау көзделуі мүмкін.Соттар ерекше іс жүргізу істерін АІЖК-нің 31-49-тарауларында белгіленген ерекшеліктерімен талап қою ісін жүргізу қағидалары бойынша қарайды. Істердің осы санаты бойынша дайындау мерзімін ұзартуға жол берілмейді.Сот ерекше іс жүргізу істерін өтініш берушінің және мүдделі тұлғалардың қатысуымен қарайды, істе тараптардың болуы болжанбайды.Егер арыз беру немесе істі ерекше іс жүргізуде қарау кезінде сотқа ведомстволық бағынысты құқық туралы даудың болуы анықталса, сот арызды қараусыз қалдыру туралы ұйғарым шығарады, ол тараптар мен мүдделі тұлғаларға талап қою ісін жүргізу тәртібімен олардың сотқа жүгіну құқығын түсіндіреді.
5. Егер заңда, Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарда немесе тараптардың келісімінде өзгеше көзделмесе, шетелдіктердің, азаматтығы жоқ адамдардың, шетелдік ұйымдардың қатысуымен, сондай-ақ халықаралық ұйымдардың қатысуымен істер соттарға ведомстволық бағынысты болады. Істердің бұл санатын соттар АІЖК-нің 57-тарауының тәртібімен қарайды.
6. Шетелдік соттардың шешімдерін, сот бұйрықтарын және төрелік шешімдерін тану және орындау туралы істер соттарға ведомстволық бағынысты.Бітімгершілік келісімдерді бекіту туралы шешімдер, қаулылар мен ұйғарымдар, шетелдік соттардың сот бұйрықтары, сондай-ақ шетелдік төреліктердің төрелік шешімдері, егер мұндай актілерді тану және орындау Қазақстан Республикасы ратификациялаған заңнамада және (немесе) халықаралық шартта не өзара іс-қимыл негізінде көзделсе, Қазақстан Республикасының Соттары таниды және оларды орындайды. Істердің бұл санатын соттар АІЖК-нің 501-504-баптарында айқындалған тәртіппен қарайды.
7. Соттарға төрелік шешімдердің күшін жою және мұндай шешімдердің мәжбүрлеп орындауға жүгінуі туралы істер ведомстволық бағынысты.
Істердің осы санаты төрелік талқылау тараптары, іске қатысуға тартылмаған, бірақ құқықтары мен міндеттеріне қатысты төрелік заңда көзделген негіздер бойынша шешім қабылдаған үшінші тұлғалар бере алатын төрелік шешімнің күшін жою туралы өтінішхат негізінде қаралады. Істі қарау кезінде сот мәлімделген талаптар мен қарсылықтарды негіздеу үшін сотқа ұсынылған дәлелдемелерді зерттеу жолымен заңда көзделген төрелік шешімнің күшін жою үшін негіздердің болуын немесе болмауын белгілейді.
Төрелік шешімнің күшін жою туралы өтінішхатты беру және қарау тәртібі, мерзімдері АІЖК-нің 464, 465-баптарында көзделген.Егер төрелік шешім онда белгіленген мерзімде өз еркімен орындалмаған жағдайда, пайдасына төрелік шешім шығарылған төрелік талқылау тарабы (өндіріп алушы) төрелік шешімді мәжбүрлеп орындау туралы өтінішпен сотқа жүгінуге құқылы.
Төрелік шешімді мәжбүрлеп орындау туралы өтінішті беру және қарау тәртібі, мерзімдері АІЖК-нің 20-тарауымен, "Төрелік туралы"заңның ережелерімен реттелген.
8. Азаматтық істердің басқа да санаттары заңға сәйкес соттардың ведомстволығына жатқызылуы мүмкін, яғни соттарға азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қаралатын және шешілетін мәселелердің кең ауқымы ведомстволық бағынысты болады.
Бұл ретте АІЖК заңға тәуелді актілерді қабылдау жолымен, тек тиісті заңдарды қабылдау жолымен істерді соттардың ведомстволық бағыныстылығынан өз бетінше алып қоюға жол бермейді.
9. Азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен мыналар: қылмыстық істі тергеп-тексеру кезінде қылмыстық қудалау органы; тәркіленуге жататын заттар көрсетілген мүлікті тәркілеу туралы, сондай-ақ мүлік мемлекетінің кірісіне айналысы туралы сот үкімінің (қаулысының) негізінде салынған адамдардың мүлкіне қатысты мүлікті тыйым салудан босату (тізімдемеден алып тастау) туралы талап-арыздар қарауға жатпайды, заңсыз жолмен алынған не заңсыз жолмен алынған қаражатқа сатып алынған, сондай-ақ қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралы немесе құралы болып табылатын; әкімшілік құқық бұзушылық жасау затын немесе құралын тәркілеу туралы сот қаулысының негізінде.
Қылмыстық процесті жүргізетін органның мүлікке тыйым салуға, тәркілеуге, мемлекет кірісіне жүгінуге қатысты мәселелер бойынша Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс-әрекеттерінің заңдылығы ҚІЖК және ӘҚБтК белгілеген тәртіппен тексерілуге жатады. Көрсетілген талаптары бар адамдар сотқа жүгінген кезде талап-арыздарды қабылдаудан бас тартуға, ал олар қате қабылданған жағдайда азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қарауға жатпайтын іс бойынша іс жүргізу тоқтатылуға тиіс.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ
Астана, 2016 жыл
УДК 347 (574)
К 63
ISBN 978-601-236-042-4
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы