45-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасы Азаматтық іс жүргізу кодексінің азаматтық іс жүргізу әрекетке қабілеттілігі

1. Өз іс-әрекеттерімен өз құқықтарын дербес жүзеге асыру және сотта міндеттерін орындау қабілеті (азаматтық іс жүргізу қабілеттілігі) он сегіз жасқа толған азаматтарға, заңды тұлғаларға толық көлемде тиесілі.

2. Он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағандардың, сондай-ақ әрекет қабілеті шектеулі деп танылған азаматтардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін сотта олардың ата-аналары немесе өзге де заңды өкілдері қорғайды. Сот мұндай істерге кәмелетке толмағандарды немесе әрекет қабілеті шектеулі деп танылған азаматтарды тартуға міндетті. Кәмелетке толмағандардың немесе әрекет қабілеті шектеулі деп танылған азаматтардың заңды өкілдерінің өтініші бойынша сот іске қатысуға прокурорды тарта алады.

3. Он төрт жасқа толмаған кәмелетке толмағандардың, сондай-ақ әрекетке қабілетсіз деп танылған азаматтардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін сотта олардың заңды өкілдері, прокурор қорғайды.

4. Азаматтық, отбасылық, еңбек, кооперативтік және өзге де құқықтық қатынастардан және кәсіпкерлік қызметтен алынған табысқа немесе табысқа билік етуге байланысты мәмілелерден туындайтын істер бойынша заңда көзделген жағдайларда он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар сотта өздерінің құқықтары мен заңды мүдделерін жеке қорғауға құқылы.

5. Заңда көзделген негіздер бойынша эмансипацияланған кәмелетке толмағандар эмансипация жасалған сәттен бастап толық іс жүргізу қабілетіне ие болады.

6. Сот өз қалауы бойынша оларға көмек көрсету үшін осы баптың төртінші және бесінші бөліктерінде көрсетілген кәмелетке толмағандардың заңды өкілдерін істерге қатысуға тартуға құқылы.

1. Азаматтық іс жүргізу қабілеті-азаматтық процеске қатысушының өз іс-әрекеттерімен іс жүргізу құқықтарын жүзеге асыру, сотта іс жүргізу міндеттерін жеке өзі де, өкілі арқылы да орындау қабілеті.

Толық көлемде азаматтық іс жүргізу қабілетіне ие:

1) он сегіз жасқа толған азаматтар;

2) Ұйым - процестік құқық қабілеттілігі пайда болған сәттен бастап;

3) кәмелетке толмағандар - олар некеге тұрған немесе толық әрекетке қабілетті деп жарияланған кезден бастап (эмансипация).Заңды тұлғалардың азаматтық іс жүргізу қабілеттілігі, олардың іс жүргізу құқық қабілеттілігі ретінде, мемлекеттік тіркеуден өткен сәттен бастап пайда болады және ол таратылғанға немесе қайта ұйымдастырылғанға дейін болады. Бұл ретте іс жүргізу қабілеттілігін оның органдары мен өкілдері жүзеге асырады.

2. Азаматтардың азаматтық іс жүргізу қабілетінің көлемі олардың жасына байланысты. Он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағандардың, сондай-ақ әрекет қабілеті шектеулі деп танылған азаматтардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін сотта олардың ата-аналары немесе өзге де заңды өкілдері қорғайды.

Бұл ретте кәмелетке толмағандарды, сондай-ақ әрекет қабілеттілігі шектеулі азаматтарды іске міндетті түрде тарту туралы императивті талап сақталуға тиіс.

Кәмелетке толмағандардың (әрекет қабілеттілігі шектеулі азаматтардың) процесстік өкілдерінің бір мезгілде қатысуының мәні аталған адамдардың құқықтарын нақты қорғауды қамтамасыз етуден тұрады.

Кәмелетке толмағандардың немесе әрекет қабілеті шектеулі деп танылған азаматтардың заңды өкілдерінің өтінішхаты бойынша соттың іске қатысуға прокурорды тартуына жол беріледі.3. Он төрт жасқа толмаған кәмелетке толмағандардың, сондай-ақ әрекетке қабілетсіз деп танылған азаматтардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін сотта олардың заңды өкілдері, прокурор қорғайды.

Іс жүргізу заңында он төрт жасқа толмаған кәмелетке толмағандарда және іс-әрекетке қабілетсіз деп танылған азаматтарда іс жүргізу қабілетінің жоқтығы туралы норма бар. Аталған адамдардың мүддесі үшін барлық іс жүргізу әрекеттерін олардың заңды өкілдері жасайды. Бұдан басқа, аталған субъектілердің мүдделерін қорғау мақсатында сот отырысына прокурор қатысады.

4. Заң шығарушы материалдық және іс жүргізу қабілеттілігін нақты ажыратады (Азаматтық кодекстің 22, 22-1, 23-баптары). Түсініктеме берілген нормада бұл тек іс жүргізу қабілеттілігі туралы және ол кәмелетке толмағандардың сот арқылы қорғалу құқығына тікелей нұсқауды қамтиды. Іске заңды өкілдерді тарту соттың қалауына байланысты. Кәмелетке толмағандардың іс жүргізу әрекеттерімен қатар, мұндай істер бойынша заңды өкілдер жасаған іс жүргізу әрекеттері заңды мәнге ие. Алайда, АІЖК - нің 45-бабының үшінші бөлігінен айырмашылығы, мұнда кәмелетке толмағанның ерік білдіруіне басымдық берілуі тиіс.

5. Кәмелетке толмаған адам өзінің іс жүргізу құқығын жеке өзі жүзеге асыра алады және некеге тұрған немесе оны толық қабілетті деп жариялаған (эмансипация) кезден бастап сотта іс жүргізу міндеттерін орындай алады.

Кәмелетке толмаған адам сот тәртібімен толық әрекетке қабілетті деп жарияланған кезде адам эмансипация туралы сот шешімі заңды күшіне енген күннен бастап эмансипацияланған болып есептеледі.

Неке қию нәтижесінде алынған әрекет қабілеттілігі толық көлемде және неке бұзылған жағдайда он сегіз жасқа толғанға дейін сақталады.

Материалдық қабілеттілікті сақтау туралы ереже іс жүргізу қабілетіне де қатысты.

6. Сот өз қалауы бойынша оларға көмек көрсету үшін осы баптың төртінші және бесінші бөліктерінде көрсетілген кәмелетке толмағандардың заңды өкілдерін істерге қатысуға тартуға құқылы.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ

Астана, 2016 жыл

УДК 347 (574)  

К 63

ISBN 978-601-236-042-4

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы