Құқыққабілеттілік пен әрекет қабілеттілігінен айыруға және оларды шектеуге жол берілмеуі
🔷 I. ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 18-бабы азаматтың жеке бостандығы мен құқықсубъектілігінің кепілдіктерін бекітеді. Бұл кепілдіктер тұлға құқықтарының қол сұғылмаушылығы туралы конституциялық қағидаттан туындайды.
Аталған бапта:
құқыққабілеттілік пен әрекет қабілеттілігін ерікті түрде шектеуге тыйым салу;
мемлекеттік және өзге де органдар әрекеттерінің заңдылық талаптары;
осы қағидаттарға қайшы келетін мәмілелердің жарамсыз деп танылуы көзделген.
🔹 II. ҚҰҚЫҚҚАБІЛЕТТІЛІК ПЕН ӘРЕКЕТ ҚАБІЛЕТТІЛІГІН ШЕКТЕУ — ТЕК ЗАҢ БОЙЫНША (1-т.)
«Ешкім де заңнамалық актілерде көзделген жағдайлар мен тәртіптен өзгеше түрде құқыққабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігінен айырылуға немесе шектелуге тиіс емес».
🔸 Бұл мынаны білдіреді:
ешбір орган, тұлға, шарт, жарғы немесе ішкі акт заңда тікелей көрсетілмейінше адамның әрекет қабілеттілігінен айыра немесе шектей алмайды;
тіпті соттың өзі де мұндай шешімді тек заңда белгіленген процессуалдық тәртіппен ғана қабылдай алады.
📌 Рұқсат етілетін шектеуге мысалдар:
ҚР АК 22-бабы бойынша азаматты әрекет қабілеттілігі шектеулі деп тану (психикалық бұзылыс салдарынан);
сот үкімі бойынша кәсіпкерлік қызметпен айналысуға уақытша тыйым салу (мысалы, лицензияланатын қызметпен айналысуға тыйым).
📌 Жол берілмейтін шектеуге мысал:
заңда көзделмесе, жасына немесе азаматтығына байланысты шарт жасасудан бас тарту.
📌 Байланысты заңнама:
ҚР Конституциясы, 12, 14, 26-баптар;
ҚР «Мүгедектігі бар адамдардың құқықтары мен кепілдіктері туралы» заңы;
ҚР Азаматтық іс жүргізу кодексі — әрекетке қабілетсіз деп тану мәселелері бойынша.
🔹 III. ЗАҢСЫЗ АКТІНІҢ ЖАРАМСЫЗДЫҒЫ (2-т.)
«…мемлекеттік немесе өзге де орган актісінің жарамсыздығына әкеп соғады…»
🔸 Құқыққабілеттілік немесе әрекет қабілеттілігін заңды негізсіз шектейтін актілер:
заң тұрғысынан жарамсыз болып табылады;
сотта даулануы мүмкін;
құқықтық салдар туындатпайды.
📌 Сот тәжірибесінен мысал:Бір орган азаматты кәсіпкер ретінде тіркеуден «ішкі тәртіпке» сілтеме жасап бас тартқан. Сот бұл бас тартуды заңға негізделмеген деп танып, жарамсыз деп шешті.
📌 ҚР Жоғарғы Сотының ұстанымы:Егер құқықтарды шектеу заңнан немесе сот шешімінен туындамаса, ол әкімшілік немесе сот тәртібімен күшін жоюға жатады (ҚР Жоғарғы Сотының 1998 жылғы 10 шілдедегі №1 нормативтік қаулысы «ҚР Азаматтық кодексін қолданудың кейбір мәселелері туралы»).
🔹 IV. ҚҰҚЫҚҚА ИЕЛІК ЕТУДІ ШЕКТЕЙТІН МӘМІЛЕЛЕРДІҢ ЖАРАМСЫЗДЫҒЫ (3-т.)
«…азаматтың құқыққабілеттілігінен немесе әрекет қабілеттілігінен бас тартуы және басқа да мәмілелер… жарамсыз болып табылады».
🔸 Бұл өз еркімен құқықсубъектіліктен бас тартуға тыйым салуды білдіреді:
адам шарт арқылы өзінің азаматтық құқықтарынан бас тарта алмайды немесе «мен әрекетке қабілетсізбін» деп жариялай алмайды, тіпті оны ерікті түрде қол қойып бекітсе де;
мұндай мәмілелер жарамсыз (ешқандай құқықтық күшке ие емес) және оларды сотта дауламай-ақ жарамсыз деп танылады (ҚР АК 157-бабы).
📌 Жарамсыз мәмілелердің мысалдары:
азаматтың «ешқашан мұрагерлікке құқық талап етпеймін» деген шартпен мұрагерлік құқықтан толық бас тартуы — егер заңға қайшы болса, жарамсыз;
қызметкер мен жұмыс беруші арасындағы қызметкердің еңбекке құқыққабілеттілігінен немесе зейнетақы құқықтарынан ерікті түрде бас тартуы туралы келісім — жарамсыз.
🔸 Ерекшелік — тек заңда тікелей көзделген жағдайларда:
сенімхат арқылы өкілеттіктердің бір бөлігін беру;
отбасы, салық немесе кәсіпкерлік құқық аясындағы заңды шектеулер.
🔷 V. БАЙЛАНЫСТЫ НОРМАЛАР
| Норма | Байланысы |
|---|---|
| ҚР АК 13-бабы | Құқыққабілеттіліктің анықтамасы |
| ҚР АК 17-бабы | Толық әрекет қабілеттілігінің басталуы |
| ҚР АК 19–22-баптар | Әрекет қабілеттілігін шектеу/айыру — тек сот арқылы |
| ҚР АК 157-бабы | Заңға қайшы мәмілелердің жарамсыздығы |
| ҚР АК 380-бабы | Шарт еркіндігі заңмен шектеледі |
| ҚР Конституциясы 12, 14-баптар | Теңдік және тұлға құқықтарының қол сұғылмаушылығы қағидаттары |
🔷 VI. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ НОРМАЛАР
| Халықаралық құжат | Ережесі |
|---|---|
| Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы | 6-бап — әр адам құқық субъектісі ретінде танылуға құқылы |
| Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (1966) | 16-бап — барлық адамдар заң алдында тең |
| БҰҰ-ның Мүгедектердің құқықтары туралы конвенциясы | 12-бап — мүгедектік негізінде әрекет қабілеттілігінен айыруға жол берілмейді |
🔷 VII. ҚОРЫТЫНДЫ
ҚР Азаматтық кодексінің 18-бабы:
азаматтарды олардың құқыққабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігін ерікті түрде шектеуден қорғайды;
мұндай шектеулерді тек заң және сот ғана белгілей алатынын кепілдендіреді;
мемлекет пен жеке тұлғалар тарапынан болатын теріс пайдаланулардың алдын алады;
мәмілелер мен әкімшілік актілердің заңдылығын бағалаудың маңызды құқықтық негізі болып табылады.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
