Азаматтың құқық қабілеттілігінің негізгі мазмұны
🔷 I. ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің (бұдан әрі — ҚР АК) 14-бабы азаматтың құқық қабілеттілігінің көлемі мен мазмұнын, яғни кез келген жеке тұлға ие бола алатын азаматтық құқықтардың тізбесін айқындайды. Бұл құқықтар тұлғаның құқық қабілеттілігі танылғаннан (ҚР АК 13-бабы) туындайтын табиғи жалғасы болып табылады және оның әрекет қабілеттілігіне тәуелді емес.
🔹 II. ҚҰҚЫҚ ҚАБІЛЕТТІЛІКТІ ҚҰРАЙТЫН ҚҰҚЫҚ ТҮРЛЕРІ
Төменде бапта көрсетілген негізгі құқықтардың талдауы берілген:
1. 🏠 Меншік құқығы (соның ішінде шетелде)
«...оның ішінде шетел валютасына, Қазақстан Республикасының аумағында да, одан тыс жерлерде де...»
🔸 Жеке тұлғаның толық мүліктік дербестігі қағидатын бекітеді.🔸 Қатысты нормалар:
ҚР АК 192–196-баптар — меншік құқығы;
ҚР Конституциясының 26-бабы — жеке меншікті қорғау;
шектеулер, мысалы, «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заңмен белгіленуі мүмкін (мемлекеттік қызметшілерге шетелдік жылжымайтын мүлікке иелік етуге тыйым салу және т.б.).
📌 Мысал: ҚР азаматы заң талаптарын бұзбаса, шетел банктерінде шоттарға және Франциядағы пәтерге иелік ете алады.
2. ⚖️ Мұрагерлік және өсиет қалдыру
«...мүлікті мұраға алу және өсиет ету...»
🔸 Қатысты нормалар:
ҚР АК 1045–1115-баптар — мұрагерлік құқық;
тұлға мұрагер де, мұра қалдырушы да бола алады.
📌 Мысал: Кез келген азамат өзінің барлық мүлкіне немесе оның бір бөлігіне жеке немесе заңды тұлғаның пайдасына өсиет қалдыра алады.
3. 🚶♂️ Жүру-тұру және тұрғылықты жерді таңдау еркіндігі
«...еркін жүріп-тұруға... тұрғылықты жерін таңдауға...»
🔸 ҚР Конституциясының 21-бабымен кепілдендірілген;🔸 «Халықтың көші-қоны туралы» заңмен байланысты;🔸 Төтенше жағдай кезінде, карантинде, қылмыстық жаза қолданылғанда (бас бостандығын шектеу, шартты жаза) шектелуі мүмкін.
📌 Мысал: Тұлға ҚР-ның басқа өңіріне рұқсатсыз көшіп бара алады, бірақ жаңа мекенжайы бойынша тіркелуге міндетті.
4. ✈️ ҚР-нан шығу және қайта оралу құқығы
«...республика шегінен еркін шығуға және қайтып оралуға...»
🔸 Конституциялық құқық (ҚР Конституциясының 21-бабы);🔸 Заңмен шектелуі мүмкін:
мемлекеттік құпияға қол жеткізген тұлғаларға («Мемлекеттік құпиялар туралы» заң);
атқарушылық іс жүргізу бойынша борышкерлерге («Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» заң).
📌 Мысал: Алимент бойынша берешегі бар тұлғаның шетелге шығуына сот шешімімен уақытша шектеу қойылуы мүмкін.
5. 🧑💼 Тыйым салынбаған кез келген қызметпен айналысу
«...заңнамалық актілермен тыйым салынбаған кез келген қызметпен...»
🔸 Жеке құқықтың жалпы қағидаты: «тыйым салынбағанның бәріне рұқсат».
📌 Мысал: Кофехана ашу, блог жүргізу, репетиторлық қызмет көрсету, интернет арқылы сауда жасау — заң талаптарын (салық, санитариялық және т.б.) сақтаған жағдайда рұқсат етіледі.
6. 🏢 Заңды тұлғаларды құру
«...өз бетінше немесе басқа азаматтармен бірге...»
🔸 Кәсіпкерлік немесе коммерциялық емес қызметті ұйымдастыру құқығы:
жеке кәсіпкер, жауапкершілігі шектеулі серіктестік, акционерлік қоғам, қоғамдық бірлестік және т.б.
📌 Мысал: Екі ҚР азаматы туыстық қатынастарына қарамастан электроника жөндеу бойынша ЖШС құра алады.
7. 📑 Мәмілелер еркіндігі және міндеттемелерге қатысу
«...заңмен тыйым салынбаған кез келген мәмілелер...»
🔸 ҚР АК 380-бабында бекітілген шарт еркіндігі қағидатын кеңейтеді;🔸 Мәмілелерге мыналар жатады:
сатып алу-сату;
жалдау;
қарыз беру;
кепілдік беру және т.б.
📌 Мысал: Азамат автокөлігін сата алады, тұрғын үйін жалға бере алады, сыйға тарту шартын жасай алады.
8. 🎨 Зияткерлік меншік құқығы
«...өнертабыстарға, шығармаларға және өзге де зияткерлік қызмет нәтижелеріне...»
🔸 Қатысты нормалар:
ҚР АК 962–1113-баптар — зияткерлік меншік құқықтары;
«Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы», «Патенттер туралы», «Тауар белгілері туралы» заңдар.
📌 Мысал: Музыкалық шығарма авторы қаламақы талап етуге және туындыны келісімсіз пайдалануға тыйым салуға құқылы.
9. 💰 Зиянды өтеуді талап ету құқығы (материалдық және моральдық)
«...өтемақы талап етуге...»
🔸 Қатысты баптар:
ҚР АК 951–960-баптар — зиянды өтеу;
952-бап — моральдық зиянды өтеу.
📌 Мысал: Егер БАҚ-тағы жарияланым азаматтың беделіне нұқсан келтірсе, ол моральдық өтемақы мен келтірілген шығынды өндіріп алуды талап ете алады.
10. 🛡️ Өзге де мүліктік және мүліктік емес жеке құқықтар
«...өзге де...» — кеңейтілген түсіндіруге мүмкіндік беретін ашық тұжырым:
✅ Есімге құқық (ҚР АК 15-бабы);✅ Ар-намыс пен қадір-қасиетті қорғау құқығы (ҚР АК 143–145-баптар);✅ Жеке өмірге қол сұғылмаушылық құқығы;✅ Сотқа жүгіну құқығы (ҚР Конституциясының 13-бабы).
🔷 III. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ СТАНДАРТТАР
| Халықаралық акт | Баптары | Байланысы |
|---|---|---|
| Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы (1948) | 13, 17, 19, 27 | Жүру-тұру, меншік, шығармашылық еркіндігі |
| Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (1966) | 12, 14, 17 | Бостандықтар мен жеке тұлғаны қорғау |
| Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы (ВОИС) шеңберіндегі конвенциялар | жалпы | Авторлық және патенттік құқықтарды қорғау |
| Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция | 1, 8, №1 Хаттама | Жеке өмір мен меншікті қорғау |
🔷 IV. ҚОРЫТЫНДЫ
ҚР АК 14-бабы:
азаматтың негізгі азаматтық құқықтарының каталогын айқындайды;
жеке құқық қағидаттарын — ерік автономиясын, мүлікке билік ету еркіндігін, шығармашылық еркіндігін жүзеге асырады;
ашық формула арқылы жаңа құқықтық шындықтарға (цифрлық құқықтар, электрондық коммерция және т.б.) бейімделуге мүмкіндік береді.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
