Азаматтық сот ісін жүргізу тараптардың бәсекелестігі мен теңдігі негізінде жүзеге асырылады

           АІЖК-нің 15-бабына сәйкес азаматтық сот ісін жүргізу тараптардың бәсекелестігі мен теңдігі негізінде жүзеге асырылады. Азаматтық процеске қатысушы тараптарға осы Кодексте өз ұстанымын қорғауға тең мүмкіндіктер берілген. Тараптар азаматтық сот ісін жүргізу барысында өз ұстанымын, оны қорғаудың тәсілдері мен құралдарын дербес және сотқа және іске қатысатын басқа да адамдарға қарамастан сайлайды. Бұл істің нақты мән-жайларын анықтау мақсатында соттың өз бастамасы бойынша дәлелдемелер жинаудан толық босатылғаны туралы АІЖК-нің 15-бабынан туындайды, алайда дәлелді өтінішхат бойынша Тараптар оған осы Кодексте көзделген тәртіппен қажетті материалдарды алуға жәрдем көрсетеді. Ұсынылған ақпарат пен зерттелген істерді талдау әрдайым іске қатысатын адамдар құқықтық мәдениеттің жоғары деңгейін көрсете бермейді деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Кейде олар процесті ұйымдастырмайтын және кешіктіретін, құқықтарды теріс пайдалануды көрсететін әрекеттерді жүзеге асырады. Жеке істер бойынша Соттар құқықтарды теріс пайдалануды тоқтататын құқық нормаларын бұзудың құқықтық салдарын қолданбады, бұл іске қатысатын адамдардың құқықтарын теріс пайдалануды жалғастыруға жағдай туғызды, процестің кешіктірілуіне әкелді және бұзылған құқықтарды уақтылы қалпына келтіруге және азаматтардың заңмен қорғалатын мүдделерін қорғауға кедергі келтірді.  Іске қатысатын адамдардың құқықтары мен міндеттері АІЖК-нің 46-бабымен регламенттелген, оның ішінде басқа адамдардың құқықтарын теріс пайдаланбай, олардың мүдделерін бұзбай, істі қарау және шешу мерзімдерін қасақана кешіктіруге жол бермей, өзіне тиесілі барлық іс жүргізу құқықтарын адал пайдалану міндеті. Іске қатысатын адамдар сотқа істің нақты мән-жайлары туралы толық және шынайы мәлімдеуге, екінші Тарап бекіткен фактілерді жоққа шығаратын жазбаша құжаттарды айтуға немесе сотқа ұсынуға міндетті. Іске қатысушы адамдардың процестік міндеттерді орындамауы осы Кодексте көзделген процестік салдарлардың туындауына әкеп соғады. Процестің алғашқы кезеңдерінде міндеттерді орындамаудың құқықтық салдарын көрсете отырып, іске қатысатын адамдарға құқықтар мен міндеттерді түсіндіру Соттың маңызды іс жүргізу әрекеті, іс жүргізу құқықтарын теріс пайдалануға жол бермеудің алдын алу шарасы болып табылады.

АІЖК-нің 46-бабында көзделген құқықтар мен міндеттерге нұсқау АІЖК-нің 128-бабы бірінші бөлігінің 7) тармақшасының талаптарына сәйкес сот күн тәртібінің немесе өзге де хабарламаның, шақырудың мазмұнына енгізілуге тиіс, АІЖК-нің 165-бабы 3) тармақшасына сәйкес істі сот талқылауына дайындау сатысында тараптарға судья түсіндіруге тиіс. АІЖК-нің 194-бабына сәйкес төрағалық етуші іске қатысатын адамдарды іс жүргізу құқықтарымен және міндеттерімен таныстыруда сот талқылауында ғана куәландырылады, ал таныспаған жағдайда оларға құқықтары мен міндеттерін түсіндіреді. Павлодар облысының соттары "сот кабинеті" электрондық сервисі және "Төрелік" ақпараттық жүйесі арқылы келіп түскен талап арыздар (өтініштер) бойынша процестік актілер, оның ішінде істі сот талқылауына дайындау туралы ұйғарым электрондық базаға салынады және процеске қатысушылар электрондық сервис арқылы АІЖК-нің 46-бабында көзделген құқықтар мен міндеттермен танысады. Дәлелдемелерді уақтылы ұсынбаудың құқықтары мен міндеттері, сондай-ақ құқықтық салдары алдын ала сот отырысында немесе тікелей сот отырысында түсіндіріледі (егер іске қатысушы адамдар әңгімеге келмесе және алдын ала сот отырысына қатыспаса). Бұдан басқа, соттар іс жүргізу құқықтарымен және міндеттерімен танысу парақтарын толтырады, оларға іске қатысатын адамдар құқықтары мен міндеттері түсіндірілгеннен кейін тікелей сот отырысына қол қояды. Бұл парақтар іс материалдарына қосылады. Судьяның көрсетілген іс жүргізу әрекеттері аудио,- бейнежазба арқылы тіркеледі. Шығыс Қазақстан облысы мен Астана қаласының соттары тараптардан құқықтары мен міндеттерімен танысқаны туралы қолхат алады. Алдын ала сот отырысының аудио-бейнетіркеуі болмаған және хаттама жүргізілмеген жағдайларда құқықтары мен міндеттерін түсіндірмеу туралы негізсіз шағымдарды болдырмау мақсатында мұндай іс-әрекеттердің орындалуын тіркеудің кез келген түрін пайдаланатын соттардың дұрыс ұстанымы ұсынылады. АІЖК-нің 165-бабының 3), 4), 5) тармақшаларының талаптарына сәйкес істі сот талқылауына дайындау сатысында судьяның дәлелдемелерді ұсынбаудың құқықтық салдарларының тараптарына құқықтары мен міндеттерін, татуластыру рәсімдеріне құқықтарын ауызша түсіндіру азаматтар мен олардың өкілдері неғұрлым көп қабылдаған болып табылады. Мұндай іс-әрекеттер, АВФ болмаған кезде, осы мәселелерді реттейтін АІЖК нормаларының мазмұнын баяндай отырып, жазбаша нысанда тіркеледі, оларды сот іске қатысатын адамдардың қолдарымен танысу парағында куәландырады.

Бұл ретте істі сот талқылауына дайындау туралы ұйғарымда судьяның осы мәселелерді реттейтін баптарға сілтеме жасай отырып іс-әрекеттер жүргізуі туралы көрсетіледі және танысу парағы қоса беріледі. АІЖК-нің 128-бабы бірінші бөлігінің 7) тармақшасына сәйкес АІЖК-нің 46-бабының ережелерін олардың мазмұнына енгізе отырып, хабарламаның, күн тәртібінің үлгісін әзірлеу соттардың осы процестік әрекетті орындауына бірыңғай тәсілді қамтамасыз етеді. АІЖК-нің 72-бабымен дәлелдеу міндеті тараптарға жүктелген. Тараптар мұндай әрекеттерді судья белгілеген мерзімдерде орындауға тиіс, олар процестің адал жүргізілуіне сәйкес келеді және іс жүргізуге жәрдемдесуге бағытталған. Аталған нормаларды өкілсіз процеске қатысатын азаматтар, сотта өкілдері бар азаматтар мен заңды тұлғалар бұзған жағдайлар анықталды. Сотта іс жүргізуге нақты ықпал етпейтін бұзушылықтардың үлгілік тізбесі: сот белгілеген мерзімдерде кері қайтарып алу мен дәлелдемелерді ұсынбау; соттың шақырулары мен хабарламалары бойынша сотқа келуден жалтару; процесті кейінге қалдыру мақсатында сот талқылауы аяқталғанға дейін өтінішхаттар беру; сот талқылауы аяқталғанға дейін сот отырысы залынан кету; іс бойынша төрағалық етушінің өкімдеріне бағынбау; көрінеу негізсіз талап қою; жауапкердің кінәлі мінез-құлқынсыз талап қою және т. б. Сонымен қатар, АІЖК-нің 21-бабының 2-бөлігіне сәйкес сот төрелігін іске асыру кезінде соттар мен судьялардың заңды өкімдері, талаптары, тапсырмалары, шақырулары, сұрау салулары және басқа да өтініштері барлық мемлекеттік органдар, жергілікті өзін-өзі басқару органдары, заңды тұлғалар, лауазымды адамдар, азаматтар үшін міндетті және Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында орындалуға тиіс. Мұндай бұзушылықтарға өкілдер: адвокаттар, жоғары заң білімі бар адамдар (бұдан әрі – сенімхат бойынша өкілдер), заңды тұлғалардың қызметкерлері өздерінің мәртебесіне және заң білімінің болуына қарамастан жол берді. Соттар іс бойынша сот талқылауын кейінге қалдыру қажеттілігіне байланысты процестің негізсіз кешіктірілуіне әкеп соғатын өкілдердің құқықтарын теріс пайдаланудың неғұрлым кең тараған түрлерінде: заңда көзделмеген негіздер бойынша судьяға қарсылық білдірудің бір дел бойынша бірнеше рет арыз беру; талап қоюға толықтыру, кері қайтарып алуға қарсылық, жаңа дәлелдемелер беру, құжаттармен танысу туралы өтінішхаттар арыз беру көрсетілген. істі сот талқылауына дайындау сатысында, ал сот отырысында; тараптардың татуласуына кедергілер жасау және т. б. АІЖК-нің 57-бабының бірінші бөлігіне байланысты азаматтар өз істерін сотта жеке өзі немесе өкілдері арқылы жүргізуге құқылы. Азаматтың іске жеке қатысуы оның осы іс бойынша өкіл болу құқығынан айырмайды. Істерді қарау кезінде басым бөлігінде адвокаттар емес, сенімхат бойынша тараптардың өкілдері – жоғары заң білімі бар адамдар (бұдан әрі – сенімхат бойынша өкілдер) қатысты. Мысалы, Астана қаласының соттары 2016 жылы 57669 істі аяқтады, оның ішінде адвокаттардың қатысуымен – 2995 іс, сенімхат бойынша өкілдердің, оның ішінде заңды тұлғалардың қызметкерлерінің қатысуымен – 22179 іс.

Солтүстік Қазақстан облысының соттары тараптар өкілдерінің қатысуымен 5645 азаматтық істі қарады, олардың қарауына 1808 адвокат және сенімхат бойынша 3857 өкіл қатысты. Ақтөбе облыстық Сотының ақпаратына сәйкес азаматтық істер бойынша адвокаттардың қатысу үлесі азайып, сенімхат бойынша өкілдер сотқа жиі қатысады. Облыстың кейбір аудандарында адвокаттар олардың қатысуы міндетті болып табылатын істер бойынша қатысады, бұл аймақтағы адвокаттардың жеткіліксіз санымен түсіндіріледі, бұл азаматтарға білікті заң көмегін алуға мүмкіндік береді. 2016 жылы сенімхат бойынша адвокаттардың / өкілдердің қатысу арақатынасы мынадай: Байғанин аудандық соты – 1/11; Мұғалжар аудандық соты – 8/63 (адвокаттар алқасы сотқа бір адвокат бекітіп берді); Мұғалжар аудандық соты – 250/104; Мәртөк аудандық соты – 11/42; СМЭС-те істердің 5% - ы адвокаттардың қатысуымен қаралды. Ргыз аудандық сотына сенімхат бойынша өкілдер қатысады, өйткені ауданда заң консультациясы жоқ, адвокаттар алқасымен сотқа бір адвокат бекітілген. Республиканың әскери соттарында адвокаттардың/сенімхат бойынша өкілдердің сот процестеріне қатысу арақатынасы-45/123. Осындай жағдай республиканың басқа соттарында да байқалады. Қарағанды облысында өкілдік институты дамыды және пайыздық қатынаста адвокаттардың да, сенімхат бойынша өкілдердің де істері бойынша қатысуы салыстырмалы түрде тең. Оңтүстік Қазақстан облысындағы өкілдіктің ұқсас арақатынасы-40% / 50%. Маңғыстау облысында азаматтар көбінесе жоғары заң білімі жоқ, бірақ заң фирмаларында жұмыс істейтін және кеңес беру, кері қайтарып алу, қарсы талап қою арқылы заң көмегін көрсететін тұлғалардың қызметтеріне жүгінеді. Өкілдердің құқықтарын теріс пайдалану фактілері бойынша Соттар көбінесе адвокаттарға жеке ұйғарымдар шығарумен шектелді, олардың орындалуы әрдайым бақыланбайтын, өкілдік шығыстарды өндіріп алудан сирек бас тартылған немесе сотты құрметтемегені үшін әкімшілік жауапкершілікке тартылған заңды тұлғалардың қызметкерлері болды. Сенімхат бойынша өкілдерге қатысты мұндай бұзушылықтар үшін жеке ұйғарым шығара алмауына байланысты соттар, керісінше, оларды әкімшілік жауапкершілікке тартты немесе мүлдем шара қолданбады. Өкілдердің соттардағы дұрыс емес мінез – құлқы: адвокаттар мен сенімхат бойынша өкілдер-білікті заң көмегіне құқықты қамтамасыз ете отырып, азаматтардың бұзылған құқықтарын уақтылы қалпына келтіруге теріс әсер етті. Мысалы, Астана қаласының Есіл аудандық соты "Болашақ" халықаралық стипендиясынан айыру туралы материалдарды комиссияға енгізу жөніндегі іс-қимылдарды заңсыз деп тану туралы Б.АҚ-ның талап қоюы бойынша сотты құрметтемегені үшін талапкердің адвокатына қатысты жеке ұйғарым шығарды. Адвокат сот жарыссөздерін жүргізу барысында соттың рұқсатынсыз сот залынан шығып кетті, бұл оның сенім білдірушісінің сотта оның мүдделерін білдіру құқығын қамтамасыз етпеді. Сот адвокаттың адвокаттың кәсіби мінез-құлық нормаларын және АІЖК нормаларын, "Адвокаттық қызмет туралы" Қазақстан Республикасының Заңын, адвокаттардың кәсіби этика кодексін өрескел бұзуға жол бергенін атап өтті, бұл жол берілмейді. Жеке ұйғарымды қарау нәтижелері сотқа хабарланбады, дегенмен Сот Қазақстан Республикасы Әділет Министрлігінің атына оның орындалуы туралы үш ескерту жіберді. Астана қаласының Алматы аудандық соты М.к. ЖШС-нің талап қоюы бойынша істі қараған кезде және т. б. пәтердің құйылуына байланысты залалды және өкілдік шығыстарды 250 000 теңге көлемінде өндіріп алу туралы талапкерді оның жұбайы сенімхат бойынша ұсынды. Олар судьяға екі негізсіз қарсылық білдірді. Сот отырысының хаттамасына сәйкес өкіл өзін тәртіпсіз ұстады, бұл туралы оған ескертулер жасалды.

Апелляциялық сатыдағы сотта өкіл судьяларға екі рет қарсылық білдірді, алқа отырысына келмеді. Сот отырысында тәртіпті бірнеше рет бұзғаны үшін ол айыппұл түрінде әкімшілік жазаға тартылды. Алматы қаласының Бостандық аудандық соты құжаттарды талап ету және үй-жайлардың меншік иелерінің құқықтарын бұзушылықтарды жою туралы ПКК-ға және т.б. талап бойынша іс бойынша адвокат жол берген бұзушылықтар үшін АГКА төралқасына жеке ұйғарым шығарды. Сот оған сот отырыстарына кешігіп келгені, сот отырысында Тәртіпті бұзғаны үшін бірнеше рет ескерту жариялады. Қызылорда қалалық соты Е.және т. б. нотариусқа, АҚ-ға шартты жарамсыз деп тану туралы істі қараған кезде талапкердің адвокаты АІЖК нормаларына, "Адвокаттық қызмет туралы" заңға қайшы, сот отырысында тәртіпті бұзды. Сотқа көрсеткен құрметтемеушілік үшін адвокатқа ескерту жасалып, кейіннен жеке ұйғарым шығарылды. Жамбыл облысының соттарында адвокаттардың өкілдік шығыстарды өндіріп алу туралы талаптар қою бөлігінде бұзушылықтар анықталды. Д. По бойынша. апелляциялық сатыдағы сотқа оның мүдделерін білдіретін адвокат қатыспады, бұл істі қарауды кейінге қалдыруға негіз болды. Алқа адвокат еңбек ардагері және жасы бойынша зейнеткер болып табылатын Д. - ға біліктілігі жоқ заң көмегін көрсеткенін мойындады. Осыған қарамастан, адвокат өкілдік қызметтерді 70 000 теңгеге бағалады. Апелляциялық сатыдағы сот адвокаттар алқасына біліктілігі жоқ заң көмегін көрсету фактілері және халықтың әлеуметтік қорғалатын топтарына тегін заң көмегін көрсету қажеттілігі туралы хат жолдады, олардың тізбесі "тұрғын үй қатынастары туралы"Қазақстан Республикасы Заңының 68-бабында берілген. Қарызды өндіріп алу туралы ЖК-ға АҚ-ның талап-арызы бойынша істі қарау кезінде республикалық бюджет қаражаты есебінен адвокаттың қызметтеріне ақы төлеу жөніндегі шығыстарды өтеу туралы өтінішті қанағаттандырудан бас тартылды. АІЖК-нің 114-бабына сәйкес жауапкер Р. заң көмегіне ақы төлеуден босату туралы өтініш білдірген жоқ, сот жауапкерге адвокат тағайындамады. Республиканың әскери соттарында құқықтарды теріс пайдалану дәлелсіз себептермен немесе басқа процестерде жұмыспен қамтылуына, сот отырыстарына кешігіп келуіне, тараптардың, негізінен сенімхат бойынша өкілдердің татуласуына ықпал ететін шаралар қолданбауына байланысты келмейтіндігінде көрінеді. Соттар мұндай адамдарға қатысты құқықтарды теріс пайдаланудың жолын кесу мақсатында ешқандай ден қою шараларын қабылдаған жоқ. Өкілдікті сенімхат бойынша өкілдермен қамтамасыз етудің сапасыздығын Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан облыстарының соттары көрсетеді. Сенімхат бойынша өкілдер процесті кейінге қалдыру мақсатында негізсіз қарсылық білдіреді. Мәселен, Қарағанды облысының істері жөніндегі соттарында к. өкіл барлық сот отырыстарында оның сенім білдірушісінің істерін қараған судьяларға, оның ішінде бір судьяға үш рет қарсылық білдірді, бұл өтініштерді талқылау үшін істі кейінге қалдыруға әкелді. А. - ның заңсыз әрекетке (әрекетсіздікке) шағымдану туралы арызы бойынша іс бойынша М. А. ММ басшысы мен бөлім басшысының өкілі С.судья мен прокурорға істі мәні бойынша қарауға кедергі келтіріп, бес рет қарсылық білдірді.

Қарызды өндіріп алу туралы К. К. ЖК талап арызы бойынша істе сол өкіл с.судьяға қарсылық білдіруді екі рет мәлімдеді. Өз құқықтарын теріс пайдаланатын, сенім білдірушілердің атынан процеске қатысушылардың атына да, сотқа да дұрыс емес, кейде қорлайтын сөздер айтуға мүмкіндік беретін өкілдерге әкімшілік жаза қолданылмаған. Ұстанымды негіздеу үшін Қарағанды облыстық соты бұл сенімхат бойынша өкілдер, өтініштер мен шағымдар сенім білдірушілердің атынан жасалып, қол қойылатынына сілтеме жасайды. Сонымен қатар, АІЖК-нің 119-бабында сотты құрметтемегені үшін кінәлі тұлғалардың субъектілік құрамы бойынша әкімшілік жауаптылыққа тарту үшін қандай да бір ерекшеліктер жоқ. "Төрелік" АИАС және "Сот кабинеті" арқылы адвокаттық күнтізбе адвокаттардың істерді кейінге қалдыру, процестерді негізсіз кешіктіру туралы негізсіз өтініштерін болдырмауға арналған. Адвокаттық күнтізбені Астана қаласының соттары, Астана қаласының СМЭС (техникалық ақаулар) және Павлодар қаласының СМЭС (істер бойынша адвокаттардың қатысуының 3%) қоспағанда, Жамбыл, Павлодар облыстарының соттары пайдаланады. Маңғыстау облысының соттары адвокаттық күнтізбені пайдаланбауды Жоғарғы Сот порталындағы sms-хабарламалар Жолдауымен, хабарламамен түсіндіреді. Іс тағайындалғаннан кейін сот отырысының хатшысы "Төрелік" АИАС бағдарламасында іс бойынша карточканы толтыра отырып, сот отырысы қойындысында – сот отырысының тіркелген қатысушысын күнтізбе бойынша жұмыспен қамтуға тексеруге мүмкіндігі бар. Солтүстік Қазақстан облысы соттарының пікірінше, Адвокаттық күнтізбеде Қазақстан Республикасының басқа соттары тағайындаған сот отырыстары туралы толық деректердің болмауына байланысты оны қолдану істің негізсіз кейінге қалдырылуын болдырмау мақсатына қол жеткізуді қамтамасыз етпейді. Сенімхат бойынша өкілдердің құқығын теріс пайдаланудың жолын кесу үшін өкілдердің субъектілік құрамын кеңейте отырып, "сот өкілінің күнтізбесін" енгізу мүмкіндігін талқылау дұрыс болып көрінеді. АІЖК-нің 58-бабының екінші бөлігіне сәйкес заңды тұлғалардың істерін сотта оларға заңмен, өзге де нормативтік құқықтық актілермен немесе құрылтай құжаттарымен берілген өкілеттіктер шегінде әрекет ететін олардың басшылары және (немесе) олардың өкілдері жүргізеді. Көрсетілген нормалар сақталады және соттарда заңды тұлғалардың мүдделерін негізінен заңды тұлғалардың – осы заңды тұлғалардың істері бойынша, ал мемлекеттік органдардың – АІЖК-нің 58-бабы бірінші бөлігінің 2) тармақшасына сәйкес осы мемлекеттік органдар мен аумақтық бөлімшелердің істері бойынша қызметкерлері білдіреді. СМЭС-те тараптардың өкілдері көбінесе олардың қызметкерлері немесе сенімхат бойынша өкілдері болды. Мысалы, Павлодар облысының СМЭС-в істердің 62% - ы бойынша олардың қызметкерлері немесе сенімхат бойынша істердің 35% - ы өкілдер болды, істердің 3% - ы бойынша адвокаттардың қатысу үлесі шамалы. АІЖК-нің 72-бабының екінші бөлігіне байланысты жария-құқықтық қатынастардан туындайтын істер бойынша дәлелдеу ауыртпалығы актілеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағым жасалатын мемлекеттік билік органдарына, жергілікті өзін – өзі басқару органдарына, қоғамдық бірлестікке, ұйымдарға, лауазымды адамдар мен мемлекеттік қызметшілерге (бұдан әрі-мемлекеттік органдар) жүктелген. 2016 жылғы статистикалық деректерден аталған санаттағы істер шешім шығарумен аяқталды-9457, тоқтатылды-2115 іс. Сот орындаушыларының актілеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) дау айту туралы өтініштер бойынша істер үлес салмағын алады-3673/793; салық органдары – 1613/455; жергілікті атқарушы органдар – 148/202. Өңірлер соттарының деректері бойынша АІЖК-нің 72-бабының бұзылуына мемлекеттік органдардың өкілдері және жиі: жергілікті өзін-өзі басқару органдары, әділет департаменті, сот орындаушылары жол берді.

Мемлекеттік органдардың өкілдері оларға қойылған талаптар бойынша дәлелдемелер мен кері қайтарып алуды ұсынбай, жарыс процесінде соттарда мемлекеттік мүдделердің тиісті өкілдігін қамтамасыз етпеді; сотқа айқын құрметсіздік таныта отырып, істердің кейінге қалдырылуына байланысты азаматтардың негізделген наразылығын туғыза отырып, сот отырысына келуден жалтарып отырды. Мысалы, 2016 жылы Астана қаласының соттарына мемлекеттік органдардың өкілдері сотқа келуден жалтарған жария құқықтық қатынастардан туындайтын даулар бойынша АІЖК-нің 29-тарауының тәртібімен 2 466 өтініш келіп түсті. Істер ішінара олардың қатысуынсыз қаралды. С.К. ММ-нің және әкімдіктің қаулысын заңсыз деп тану туралы басқалардың арызына байланысты іс бойынша жауапкердің өкілі соттарда мемлекеттік мүдделердің тиісті өкілдігін қамтамасыз етпеді, соттың шақыруы бойынша екі рет келмеді, кері қайтарып алуды ұсынбады. Сот істі жауапкердің өкілі болмаған кезде қарады. Өтініш берушінің талаптарын қанағаттандыру туралы шешім шығарылды, ол апелляциялық сатыдағы соттың қаулысымен өзгертусіз қалдырылды. Жауапкердің өкілі апелляциялық сатыдағы сот отырысына да келмеді. Талап қою мерзімін қолдану туралы апелляциялық шағымның дәлелдерін алқа іс жүргізудегі кемшілік деп таныды, өйткені мұндай өтінішхат бірінші сатыдағы сотта мәлімделмеген. Щ.к ГУ және басқалардың талап-арызы бойынша іс бойынша барлық жауапкерлер сот отырысына келіп, кері байланыс берген жоқ. Зиянды өтеу туралы ЕҰУ – дың АҚ-ға берген талап-арызы 2 133 093 теңге сомасында қанағаттандырылды, талап-арыз сомасы-4 351 391 теңге. АІЖК-нің 72-бабының бірінші бөлігін бұза отырып, талапкер өндіріп алуға ұсынылған соманың негіздемесіне дәлелдемелер ұсынбаған. ЕҰУ өкілі бүлінген салмақ аркасының баланстық құны, жұмыс аяқталғанға дейін оны қалпына келтіру шығындарының құны туралы құжаттарды ұсынудан бас тартты. Бұл мән-жайды АІЖК-нің 73-бабының бірінші бөлігіне байланысты сот талапкердің іс жүргізудегі олқылығы ретінде қарастырды. Шығыс Қазақстан облысының соттарында мемлекеттік органдар өкілдерінің өтініші бойынша істерді сот талқылауы сот процесіне дайындалмағандықтан не істі сот талқылауына дайындау кезеңінде сотқа ұсынылуы тиіс құжаттарды ұсыну үшін кейінге қалдырылған орын алады. Өңірлердің соттарында мемлекет мүдделерінің тиісті өкілдігі, мысалы, мынадай істер бойынша қамтамасыз етілмеді: Б.к. ММ-нің өтініші бойынша; Д. к ую және басқалардың өтініші бойынша; АҚ-ның ММ-ге айыппұл сомасын өндіріп алу туралы өтініші бойынша; М. к. ММ-нің өтініші бойынша және мемлекеттік органның шешіміне шағымдану туралы басқалар. Талдықорған қалалық соты ММ-нің Қ., м. - ға берешекті өндіріп алу туралы талап-арызы бойынша дәлелдемелерді уақтылы ұсынбауына байланысты әкімнің атына ММ-ге қатысты жеке ұйғарым шығарды. Қарағанды облысының СМЭС-і 54 жеке ұйғарым шығарды, оның ішінде 12 жеке ұйғарым әкімдіктің мемлекеттік органдары мен Мемлекеттік кірістер департаментінің атына шығарылды. ЖШС-нің ММ-ге және басқаларға борыш сомасын өндіріп алу және кепілге қойылған мүлікке өндіріп алу туралы өтініші бойынша іс бойынша сотты құрметтемегені үшін әкімдіктің атына жеке ұйғарым шығарылды. Жауапкерлердің өкілдері шақыру бойынша сотқа 6 реттен артық келмеді.

Сот АІЖК-нің 196-бабының бірінші бөлігіне сәйкес іске қатысатын адамдар сот отырысына келмеу себептері туралы сотқа алдын ала хабарлауға және осы себептердің дәлелдерін ұсынуға міндетті екенін көрсетті. Жауапкер өкілінің сот отырысына ешқандай себепсіз келмеуі сот пен сот билігін құрметтемеудің көрінісі болып табылады. ЕҰУ-ға жеке ұйғарым шығарылды, ол ЖШС банкрот деп тану туралы талап қойып, өкілдің сотқа келуін қамтамасыз етпеді, сот сұратқан құжаттардың түпнұсқаларын ұсынбады. Жауапкерлердің сотты құрметтемеу фактісі бойынша жеке ұйғарым 1-ММ, 2-мм әкімдікке кері қайтарып алуды ұсынбау және сот отырысына бірнеше рет келмеу туралы нұсқаумен жолданды. Сот жауапкерлердің іс-әрекеттерінің нәтижесінде істі дайындау бір айға ұзартылды. Әкімнің шешімін, мемлекеттік актіні, сатып алу-сату шартын жарамсыз деп тану, оларды тіркеудің күшін жою туралы мм-ге және басқаларға талап қою дел бойынша сот жеке ұйғарым шығарумен шектелді және өкілдікті жүзеге асыру кезінде АІЖК нормаларын бұзу туралы облыс әкімінің назарына жеткізді. Мемлекеттік сатып алуға жосықсыз қатысушы деп тану туралы ЖК-нің талап қоюы бойынша іс бойынша сот төрт шақыру бойынша сот отырысына келмеуіне, талап қою арызына қоса берілген құжаттардың түпнұсқаларын ұсынбауына, сот процесін кешіктіруіне байланысты талапкердің атына жеке ұйғарым шығарды. Өтініш қараусыз қалды. Талдықорған қалалық соты жер учаскесіне меншік құқығының бұзылуын жою туралы М. к. а. талабына және А. к. М. қарсы талабына байланысты іс бойынша жеке ұйғарым шығарды. СЭС өкіліне қатысты құрылысты бұзу туралы, өкілдің сот отырыстарына негізсіз келмеуі туралы. АҚ-ның Л. - ға, ММ-ге және басқаларға мүлікті ауыртпалықтан босату туралы талап арызы бойынша іс бойынша дәлелсіз себептермен сот отырыстарына келмегені үшін өкілге қатысты жеке ұйғарым шығарылды. Сот прокурордың ЕҰУ-ға, ЖШС-ке прокуратураның атына мемлекеттік қайта тіркеудің күшін жою туралы талап қоюы бойынша жеке ұйғарым шығарды. АІЖК-нің 54-бабының бесінші бөлігіне байланысты талап қойған прокурор барлық іс жүргізу құқықтарын пайдаланады, сондай-ақ талапкердің барлық іс жүргізу міндеттерін атқарады. Алайда істі сот талқылауына дайындау туралы тиісті түрде хабарланған прокурор соттың нұсқауларын орындамады, тиісті емес жауапкерді алмастырмады. Прокурор сот талқылауы сатысында, сот тарапынан бірнеше рет ескертулерден кейін өз міндеттерін орындады.

Жекелеген істер бойынша жеке ұйғарымдардың орындалуы және бұзушылықтардың жолын кесу туралы ақпарат жоқ, бұл соттардың құқықтарды теріс пайдаланудың жолын кесуге ресми көзқарасы туралы куәландырады. Жеке анықтамалар көбінесе бұзушылықтың жолын кесуге бағытталған күтілетін нәтижеге ие болмады. Қазыбек би ауданының № 2 соты 2016 жылғы 20 қаңтарда Б. - ның С. әрекетке қабілетсіз деп тану туралы өтініші бойынша азаматтық іс бойынша іс жүргізу міндеттерін тиісінше орындамағаны үшін ММ атына жеке ұйғарым шығарды. АІЖК-нің 326-бабы тәртібімен іске қатысуға тартылған ММ өз өкілінің сот отырысына келуін қамтамасыз етпеді және іс оның қатысуынсыз қаралды. Істе жеке ұйғарымды қарау бойынша қабылданған шаралар туралы ақпарат, сондай-ақ бірнеше рет еске салуларға қарамастан (2016 жылғы 18 наурыздағы соңғы ескерту) қорғаншыны тағайындау туралы мәліметтер жоқ. Тараз қалалық сотының 2016 жылғы 29 сәуірдегі шешімімен Б. - ның жылжымалы мүлікке меншік құқығын тіркеуді жоюға мәжбүрлеу туралы талаптарын қанағаттандырудан бас тартылды. Сот прокурордың сотты құрметтемегені және алты шақыру бойынша сот отырысына келмегені үшін мм-ге жеке ұйғарым шығару туралы өтінішін қанағаттандырды. Істе жеке ұйғарымның орындалуы туралы деректер жоқ. Қостанай облысының мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының 2016 жылғы 20 сәуірдегі шешімімен мемлекеттік сатып алу, тұрақсыздық айыбы мен сот шығыстарын өндіріп алу туралы шарт бойынша аяқталған үйдің шатырының ақауларын жою туралы кепілдік міндеттемелерін орындауға мәжбүрлеу туралы ММ-нің ЖШС-ге берген талабын қанағаттандырудан бас тартылды.  Қостанай облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының қаулысымен шешімнің күші жойылды, талап қоюды қанағаттандыру туралы жаңа шешім шығарылды. Алқа жауапкердің құрылыс бойынша міндеттемелерін тиісінше орындамағаны анықталды. Талапкердің өкілдері апелляциялық сатыдағы соттың сот отырыстарына екі рет дәлелсіз себептермен келмеді, үйдің шатырының ағымы туралы қосымша талап етілген дәлелдемелер ұсынылмады.

Талапкердің дәлелдемелерді ұсыну туралы талаптарды орындамауы алқа жеке ұйғарым шығаруға негіз деп таныды. Баяндалғандар туралы ММ назарына жеткізілді. Істе жеке ұйғарым бойынша шаралар қабылдау туралы деректер жоқ, орындау туралы еске салу жіберілмеген. Шығыс Қазақстан облысы Семей қалалық соты ҚБ төрағасының е.к. заңсыз деп тану және ҚБ және т. б. шешімінің күшін жою туралы талап-арызы бойынша іс бойынша дәлелдемелер ұсынбауына байланысты жеке ұйғарым шығарды. Бұл туралы қала прокурорының назарына жеткізілді. 2016 жылғы 16 мамырдан бастап істе қабылданған шаралар туралы мәліметтер жоқ. И.к. және басқалардың сатып алу – сату шарттарын жарамсыз деп тану туралы талап арызы бойынша іс бойынша сот талап етілген дәлелдемелер-заңдастыру ісін сотқа ұсынбауына байланысты жеке ұйғарым шығарды. 2016 жылғы 20 мамырдан бастап істе қабылданған шаралар туралы мәліметтер жоқ. 

 Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы