Соттың өз бастамасы немесе тараптың өтінішхаты бойынша дәлелдемелерді жинау және зерттеу бөлігінде тараптардың жарыспалылығы мен тең құқықтылығы қағидатын іске асыру (АПК-нің 15-бабы)
№ 342-VI ҚРЗ Заңымен АПК-нің 15-бабының 3, 4-бөліктеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізілді, олар азаматтық істерді қарау кезінде соттың өкілеттіктерін айтарлықтай кеңейтті.
Өзгерістер мен толықтырулар енгізілгенге дейін сот істің нақты мән-жайларын анықтау мақсатында өз бастамасы бойынша дәлелдемелерді жинаудан толық босатылды.
Яғни, тараптар сотқа және іске қатысатын үшінші тұлғаларға қарамастан, азаматтық сот ісін жүргізу барысында өз ұстанымын және оны қорғау тәсілдерін дербес таңдады.
Алайда іс жүзінде бәсекелестік принципін жүзеге асырумен байланысты проблемалар туындады, өйткені процеске қатысушылар құқықтық сауаттылық деңгейінде әрдайым бірдей бола бермейді. Көбінесе, бұл айырмашылық сол немесе басқа тараптың өз ұстанымын негіздеуде қажетті дәлелдер бере алмайтындығына әкелді.
Бұл ретте, қаралып отырған дау бойынша заңды және негізделген шешім шығару кезінде ұсынылған дәлелдемелерді бағалау негізгі мәнге ие болады.
2020 жылғы маусымда енгізілген маңызды түзетулер процесті ішкі жағынан оңтайландыруға, судьяны дауды толық шешуге бағыттауға және оның жұмысын оңтайландыруға бағытталған. Судья рөліне, тараптардың жарыспалылығы қағидасына негізгі тәсілдер қайта қаралды. АПК-нің 15-бабына енгізілген өзгерістер азаматтық сот ісін жүргізуді «жеделдетуді», процесті ұйымдастыруға неғұрлым ұтымды тәсілді пайдалануды көздеді, бұл нәтижесінде тараптардың процестік шығындарын азайтуға және жылдам нәтижеге алып келеді.
Түзетулер енгізу соттың өз бастамасы бойынша дәлелдемелер жинау бойынша жекелеген әрекеттер жасау, сондай-ақ сот отырысында өзінің құқықтық ұстанымын білдіру мүмкіндігі болуға тиіс екендігімен негізделді. Бұл тараптардың ұстанымдарын уақтылы нақтылауға және дауды объективті шешуге ықпал етеді.
Яғни, егер судьялар осы уақытқа дейін бейтараптық қағидатын басшылыққа алса, енді соттың процестік белсенділігі күшейтілуде.
АПК-нің 15-бабының жаңа редакциясына сәйкес сот объективтілікті және бейтараптылықты сақтай отырып, процеске басшылықты жүзеге асырады, тараптардың істің мән-жайларын толық және объективті зерттеуге арналған процестік құқықтарын іске асыруы үшін қажетті жағдайлар жасайды.
Сот іске қатысатын адамдарға олардың құқықтары мен міндеттерін түсіндіреді, процестік әрекеттерді жасаудың немесе жасамаудың салдарлары туралы ескертеді, олардың құқықтық ұстанымдары мен дәлелдерін нақтылайды, істің мән-жайларын олармен талқылайды және Кодексте көзделген жағдайларда оларға құқықтарын жүзеге асыруға жәрдемдеседі. Сот шешімді зерттеуге қатысуы әрбір тарапқа тең негіздерде қамтамасыз етілген дәлелдемелерге ғана негіздейді.
Сот тараптың уәжді өтінішхаты бойынша не өз бастамасы бойынша іс материалдарын жинау және зерттеу, тараптар дәлелдерінің негізділігін және сотқа берілген дәлелдемелердің анықтығын тексеру жөнінде шаралар қолданады, сондай-ақ азаматтық сот ісін жүргізу міндеттеріне қол жеткізуге бағытталған өзге де әрекеттерді орындайды.
Осылайша, судьялардың өкілеттіктерінің шеңбері айтарлықтай кеңейтілді.
АПК ережелерін талдау судьяның белсенді рөлі негізінен жоғарыда аталған процестік әрекеттерді жүзеге асыру сияқты істі сот талқылауына дайындау кезеңінде іске асырылатынын көрсетті.
Бұл кезеңде сот отырысының хаттамасы жүргізілмейді, әдетте аудио -, бейнетіркеу болмайды. Осыған байланысты судьялардың АПК ережелерін сақтауына әрдайым баға беру мүмкін емес.
Сонымен бірге, облыстық және оларға теңестірілген соттардың қорытуларын зерделей отырып, жалпы алғанда соттар өздеріне берілген жаңа мүмкіндіктерді істерді жылдам қарауға және дауды мәні бойынша шешуге күш-жігер жұмсай отырып, дұрыс іске асыратыны анықталды.
Соттар өз бастамасы бойынша жылжымайтын мүлікке тіркеу істерінің, жер-кадастрлық, мұрагерлік істердің, атқарушылық іс жүргізудің материалдарын, әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді, заемдар бойынша егжей-тегжейлі есептер мен берешектерді; кредиттік досьелерді; мемлекеттік уәкілетті органдардан материалдар мен басқа да құжаттарды; мұрагерлік істер бойынша - қайтыс болған адамдардың зейнетақы жинақтары туралы мәліметтерді кейіннен олардың мұрагерлері қабылдауы үшін және т.б. талап етеді.
Мысалы, Қамысты аудандық соты Башпаевтың «Қамысты ауданы әкімінің аппараты» ММ-ге неке қиюды жарамсыз деп тану және неке қию туралы акт жазбасының күшін жою туралы қойылған талапқа қатысты азаматтық іс бойынша істі толық және жан-жақты қарау үшін өз бастамасымен әкімдікке 1999 жылға неке қию туралы азаматтық хал актілерін тіркеу журналын, сондай-ақ 1999 жылғы 01 желтоқсандағы № 2 неке қию туралы акт жазбасын жазған тіркеуші туралы мәліметті беру туралы сұрау салған. Соттың түсіндірулеріне қарамастан, тараптар іс бойынша дәлелдемелерді жеткілікті деп санай отырып, сот отырысында осы дәлелдемені зерттеу қажет деп таппаған.
Жамбыл аудандық соты СҚО Нотариаттық палатасына, «Жамбыл ауданы әкімінің аппараты» КММ-ге (Жамбыл ауданы әкіміне Б.Б.Жантуринаның жылжымайтын мүлікке меншік құқығын тану туралы қойылған талап бойынша №5946-20-00-2/159) бір іс бойынша сұрау салған.
СҚО Айыртау ауданының №2 аудандық соты Г.В.Максютованың «Гусаковка» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне жоғалтқан табысын, моральдық зиянды өтеуді өндіріп алу туралы қойылған талапқа қатысты азаматтық іс бойынша соттың бастамасымен ШЖҚ «Айыртау аудандық орталық ауруханасы» КМК-дан диагноз қоюға және ем тағайындауға қатысты Г.В.Максютованың өтініші бойынша үзінді көшірмені (№5933-20-00-2/34) сұратқан.
Бұдан басқа, судьялар Қазақстан Республикасының Құқық қорғау және арнайы органдарының ақпарат алмасу жүйесіне (бұдан әрі - ҚҚАОААЖ) қол жеткізе алады және қажет болған жағдайда іс бойынша барлық мәліметтерді соттар ҚҚАОААЖ базасынан сұратады және алады.
Мысалы, Петропавл қаласының №2 соты М.М.Жабағиннің Петропавл қаласы әкімдігінің әрекетіне шағымдану туралы арызын қараған кезде, жауапкер талап қою мерзімін қолдану жөнінде өтінішхатты мәлімдеді. Сот өз бастамасымен тіркеуші органнан М.М. Жабағиннің анықтама алу үшін жүгінгені туралы мәліметтерді сұратты. Бастамашылықпен алынған мәліметтер өтініш берушіге бұзылған құқықтар туралы сотқа жүгінгенге дейін көп уақыт бұрын белгілі болғанын және сотқа жүгінудің арнайы мерзімі аяқталғанын анықтауға мүмкіндік берді. Соттың мәліметтерді талап етуі арызданушыға сотты жаңылыстыруға мүмкіндік бермеді, істі қысқартылған мерзімде уақтылы қарауға жәрдемдесті (№5912-20-00-2/1788).
Рудный қалалық соты Николаевтың Николаеваға мүлікті бөлу туралы талабына қатысты азаматтық іс бойынша екінші деңгейдегі банктерден шоттардағы қалдық соманы көрсете отырып, банктік шоттар туралы мәліметтерді талап етті. Бұл мәліметтерді алу талапкерге өзінің талаптарын нақтылауға мүмкіндік берді.
Сонымен бірге жекелеген соттар «ескі тәсілмен» әрекет етеді, тараптарға олардың құқықтары мен міндеттерін іске асыруда көмек көрсету жөнінде бастама көтеруге тырыспайды, оларға дәлелдемелер жинау жөніндегі міндеттерді толығымен жүктейді.
Істерді қайта қарау, қандай да бір сот актілерін қабылдау негіздерін зерделеу судьялардың АПК-нің 201-бабы екінші бөлігінің ережелерін сақтау нәтижелері кейбір жағдайларда судьялардың жекелеген істерді қарауы кезінде АПК-нің 15-бабы талаптарының сақталуын қамтамасыз етпейді деп есептеуге негіз болады.
Мысалы, Атырау облысы МАЭС-тің 2020 жылғы 15 желтоқсандағы шешімімен «СП «Сине Мидас Строй» ЖШС-ның «Қазавтожол» Ұлттық компаниясы» АҚ филиалына айыппұл есептеу жөніндегі әрекеттерін заңсыз деп тану туралы қойылған талабын қанағаттандырудан бас тартылды (№2301-20-00-2/1509 іс).
Талап қоюдан бас тартуға негіздердің бірі заңды тұлғаның филиалына талаптар қою болды.
2021 жылғы 8 ақпандағы апелляцияның қаулысымен шешімнің күші жойылды, қойылған талап қанағаттандырылды. Тиісті емес жауапкерді АПК-нің 50-бабының тәртібімен тиісті жауапкерге ауыстыру туралы мәселе істі сот талқылауына дайындау барысында шешілуі тиіс. Сот қажетті шаралар қабылдамады, тараптар өздерінің процестік құқықтарын жүзеге асыруы үшін қажетті жағдайлар жасамады.
Басқа іс бойынша, Атырау облысы МАЭС-тің 2021 жылғы 3 ақпандағы ұйғарымымен «Каспи балық» Қазақ бекіре компаниясы» ЖШС-ға, «Атырау» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» АҚ-ға Х.Кемельбаеваның жалпы жиналыстың хаттамасын жарамсыз деп тану туралы қойылған талабына қатысты азаматтық іс бойынша іс жүргізу тоқтатылды (№2301-20-00-2/1854).
Талапкердің ЖШС туралы Заңның 50-бабының ережелерін, «Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы заңнаманы қолданудың кейбір мәселелері туралы» Жоғарғы Соттың 2008 жылғы 10 шілдедегі №2 нормативтік қаулысын сақтамауы тоқтату үшін негіз болып табылады, онда ЖШС қатысушыларының жалпы жиналысының хаттамасы жалпы жиналыс қабылдаған шешімнен бөлек сот тәртібімен шағымдануға жатпайды деп көзделген.
Талап арызды зерделеу ЖШС-ның жалпы жиналысында қабылданған шешімді талапкер іс жүзінде даулап отырғанын көрсетті.
Бұл мәселе істі сот талқылауына дайындау барысында нақтылануға жатады. АПК-нің 15-бабының ережелерін басшылыққа ала отырып, судья талапкердің талап қою талаптарын нақтылау не толықтыру құқығын түсіндіруі керек еді.
Қазіргі уақытта іс апелляциялық қайта қарау сатысында.
Солтүстік Қазақстан облысының кейбір соттары іс материалдарын жинау және зерттеу, тараптар дәлелдерінің негізділігін және сотқа ұсынылған дәлелдемелердің дұрыстығын тексеру бойынша шараларды толық көлемде қабылдамайды. Судьялар тараптардың жарыспалылығы мен тең құқықтылығы қағидатын бұзбай, іс материалдарын жинау бойынша белсенділік танытпайды.
Судьялардың ҚҚАОААЖ-ны пайдаланбайтын фактілері анықталды, бұл қажетті деректерді жинау мерзімін қысқартар еді.
Мысалы, СҚО ювеналды сотының судьясы А.Е.Жанаков С.Г.Горошниковқа ата-ана құқықтарынан айыру және кәмелетке толмағандардың тұрғылықты жерін анықтау туралы Г.Б.Байбекованың қойылған талабына және Д. Балжкоға әке болуды анықтау және алименттерді өндіріп алу туралы Н.М.Жилкинаның қойылған талабына қатысты азаматтық істер бойынша дайындық барысында ҚҚАОААЖ-ны пайдаланудың орнына әртүрлі мемлекеттік органдарға орындалуы ұзаққа созылған (басқа мекенжайға жолданған, өзге органдарға қайта жіберілген) бірқатар сұрау салған.
Соттар өздеріне берілген өкілеттіктерді дұрыс түсінбеген және оларды тараптардың мүдделеріне нұқсан келтіріп теріс пайдаланған фактілерге де жол беріледі.
Мәселен Маңғыстау облыстық сотының апелляциялық алқасы «Казахдорстрой» ЖШС-ның Ішкі мемлекеттік аудит департаментіне, Табиғи ресурстар басқармасына, «Павлодар өзен порты» АҚ-ға қойған талабына қатысты азаматтық іс бойынша қойылған талаптың шегінен тыс шығып, «Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің Атомдық реттеу және энергетикалық қадағалау және бақылау комитеті» ММ-ге сұрау жіберген.
Апелляциялық сатыдағы сот даулы шартты жарамсыз, ал Ішкі мемлекеттік аудит департаментінің әрекетін лицензияның болмауына байланысты заңсыз деп таныды.
Сонымен қатар серіктестіктің қойылған талаптарының негізі ретінде тәжірибенің, салынған объектілерге қатысты жауапкершілік деңгейінің сәйкес келмеуін ғана көрсеткен.
Осылайша, апелляциялық саты процестік құқық нормаларын заңда көзделген негіздерсіз өрескел бұзып, талапкердің жазбаша келісімінсіз талап қоюдың негізін өзгертіп, мәлімделген талаптардың шегінен шыққан.
Жоғарғы Соттың азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2021 жылғы 21 қаңтардағы қаулысымен апелляциялық саты қаулысының күші жойылды. Бұл ретте Жоғарғы Сот апелляциялық сатыдағы соттың сұрау салуы мен мәліметтер алуы АПК-нің 413-бабына қайшы келгенін, талап қою мен сот талқылауы нысанасының шеңберінен шыққанын көрсетті.
Соттар АПК-нің 15-бабына түзетулер енгізілгеннен кейін тараптар кәсіби өкілдер (адвокаттар, заң консультанттары) бола отырып, азаматтық процестегі соттың белсенді рөлі туралы заңның жаңадан енгізілген ережелерін теріс пайдалана отырып, әдейі пассивті әрекет етеді, соттың істі толық және жан-жақты қарауды қамтамасыз ету міндетіне сілтеме жасайды.
Яғни, кейбір жағдайларда тараптар соттың белсенді рөлін теріс пайдаланады.
Мәселен, Сарыарқа аудандық соты С.Ю.Скриповтың А.А.Есенғұловқа борышты өндіріп алу туралы қойылған талабы бойынша істі қараған кезде жауапкердің өкілі шартты жарамсыз деп тану туралы қарсы талапты мәлімдемей, бұл ретте сот оларды өз бастамасы бойынша талап етуге тиіс екенін көрсете отырып, негізгі талапқа қатысы жоқ қосымша дәлелдемелерді (бұрын талапкер мен жауапкердің қатысуымен басқа сот қараған азаматтық іс материалдарын) талап ету туралы бірнеше рет өтінішхат білдірген,
Сот АПК-нің 15-бабының төртінші бөлігінің, 100-бабының бірінші бөлігінің талаптарын негізге ала отырып, жауапкердің осы бөліктегі арыздарының негізділігін тексеріп, жауапкердің процестік құқықтарды теріс пайдалануын ескере отырып, мәлімделген өтінішхаттарды қабылдамады.
Апелляциялық және кассациялық сатылар түзетулер енгізілгеннен кейін шығарылған сот актілерін қайта қарау кезінде соттардың жаңа өкілеттіктерді іске асыруына назар аударады.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
