Азаматтық заңнамамен реттелетін қатынастар
📘 ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
ҚР Азаматтық кодексінің 1-бабы мыналарды айқындайды:
· азаматтық заңнаманың қолданылу аясын;· оның реттеуіне жататын қатынастардың түрлерін;· азаматтық құқықтық қатынастардың субъектілерін;· азаматтық құқықты басқа құқық салаларынан ажыратуды.
📑 ТАРМАҚТАР БОЙЫНША ТҮСІНІКТЕМЕ
🔹 1-тармақ. Азаматтық заңнаманың пәні
«Азаматтық заңнама тауар-ақша қатынастарын және қатысушылардың теңдігіне негізделген өзге де мүліктік қатынастарды реттейді…»
✅ СИПАТТАМА:
· Азаматтық құқық мыналарға негізделген мүліктік қатынастарды реттейді:o тауар-ақша нысанындағы қатынастар (сатып алу-сату, жалға алу, мердігерлік және т.б.);o тараптардың заңды теңдігі (мысалы, жеке тұлға мен мемлекеттік мекеме арасындағы жалдау шарты);
· Сондай-ақ мүлікке байланысты жеке мүліктік емес қатынастарды қамтиды(мысалы, авторлық құқық).
📎 Қатысушылар:
· Жеке тұлғалар (ҚР азаматтары, шетелдіктер, азаматтығы жоқ адамдар);· Заңды тұлғалар (компаниялар, мекемелер);· Мемлекет және әкімшілік-аумақтық бірліктер(мысалы, Алматы қаласы, Ақмола облысы).
📌 Мысал:
· КМКҚ «Қалалық емхана» мен «Медиком» ЖШС арасындағы жалдау шартыазаматтық заңнамамен реттеледі.
🔹 2-тармақ. Жеке мүліктік емес қатынастар
«Мүліктік қатынастармен байланысты емес жеке мүліктік емес қатынастар…»
✅ НЕГІЗГІ МӘНІ:
· Азаматтық құқық мынадай жеке мүліктік емес қатынастарды реттейді:o ар-намыс пен қадір-қасиетті қорғау;o жеке өмірге қол сұқпаушылық;o есімге құқық;o авторлық құқықтар(ҚР АК 143–147-баптары).
· Бірақ тек мына жағдайларда:o арнайы заңмен реттелмеген болса(мысалы, «Ақпарат туралы» заңда);o қатынастың табиғатына қайшы келмесе(мысалы, ата-ана мен бала арасындағы сүйіспеншілік азаматтық-құқықтық қатынас емес).
🔹 3-тармақ. ҚР АК-ні субсидиарлық қолдану
«…бұл қатынастар заңмен реттелмеген жағдайларда азаматтық заңнама қолданылады…»
✅ МАҢЫЗЫ:
· Азаматтық заңнама мына қатынастарға қолданылуы мүмкін:o отбасылық қатынастарға — егер Отбасы кодексінде нақты мәселе реттелмесе;o еңбек қатынастарына — Еңбек кодексінде тиісті норма болмаған жағдайда;o экологиялық және табиғи ресурстарды пайдалану қатынастарына —егер салалық заң жауап бермесе.
📌 Тәжірибеден мысал:
Ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін бөлу кезінде (Отбасы кодексі)егер сөз кәсіпкерлік объектісі болып табылатын үлестік меншік туралы болса,ҚР АК-нің ортақ меншік нормалары қолданылуы мүмкін.
🔹 4-тармақ. Азаматтық заңнаманың қолданылу шектеулері
«Бір тараптың екінші тарапқа биліктік бағыныштылығына негізделгенмүліктік қатынастарға азаматтық заңнама қолданылмайды…»
✅ ҚАҒИДАТ:
· Азаматтық құқық мына қатынастарға қолданылмайды:o биліктік сипаттағы қатынастарға(салық, әкімшілік, бюджеттік);o жария-құқықтық қатынастарға(мемлекет билік иесі ретінде әрекет ететін жағдайлар).
📎 ЕРЕКШЕЛІКТЕР:
· Егер заңда тікелей азаматтық құқық нормаларын қолдану көзделсе(мысалы, шарттық негізде жүзеге асырылатын мемлекеттік сатып алулар).
⚖️ СОТ ТӘЖІРИБЕСІ
📍 №1 мысал: Істің соттылығын айқындау
Нұр-Сұлтан қаласының соты салық төлеушінің салықтық тексеру актісінжарамсыз деп тану туралы талабын қараудан бас тартты,өйткені салықтық қатынастар ҚР АК-мен реттелмейдіжәне әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен қаралуға жатады.
📍 №2 мысал: Заңды тұлғаның іскерлік беделін қорғау
ЖШС БАҚ-қа қарсы іскерлік беделін қорғау туралы талаппен сотқа жүгінді.Сот бұл жеке мүліктік емес қатынастар екенін жәнеолар ҚР АК 1-бабының 2-тармағы мен 143-бабына сәйкесазаматтық заңнамамен реттелетінін таныды.
📚 БАЙЛАНЫСТЫ НОРМАЛАР
| Сала | Бап |
|---|---|
| Есімге құқық | ҚР АК 15, 143-баптары |
| Зияткерлік меншік | ҚР АК 18–20-тараулары |
| Еңбек құқығы (субсидиарлық қолдану) | ҚР ЕК 1, 9-баптары |
| Отбасылық құқық (ортақ меншік) | ҚР НК 30, 33-баптары |
| ҚР Конституциясы | 6, 26-баптар — меншік нысандары |
| «Құқықтық актілер туралы» ҚР Заңы | Құқық салаларын ажырату |
🌍 ХАЛЫҚАРАЛЫҚ СӘЙКЕСТІК
· УНИДРУА қағидаттары және үлгілік Азаматтық кодекстер— тараптардың теңдігі мен диспозитивтілік қағидатына басымдық береді.
· ЮНСИТРАЛ ұсынымдары— биліктік элемент жоқ жағдайда мүліктік қатынастардыазаматтық заңнамамен реттеу қажеттігін көрсетеді.
· Адам құқықтарын қорғау туралы Еуропалық конвенция(8-бап және №1 Хаттаманың 1-бабы):жеке өмірге құрмет пен меншік құқығыазаматтық заңнамамен қорғалады.
✅ ҚОРЫТЫНДЫ
ҚР Азаматтық кодексінің 1-бабы —азаматтық заңнаманың пәні мен шектерін айқындайтын негізгі норма:
· ⬛ Ол тараптардың теңдігіне негізделген жеке сипаттағы қатынастарды реттейді.· ⚠️ Биліктік (жария-құқықтық) қатынастарға,заңда тікелей көзделмеген жағдайларда қолданылмайды.· 📍 Отбасылық, еңбек және экологиялық құқықтасубсидиарлық түрде қолданылуы мүмкін.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
