Мәжбүрлі тәрбиелік ықпал ету шараларының мазмұны мен қолдану мерзімдері

🔷 ҚР ҚК 85-бабының ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ

85-бап ҚР ҚК 84-бабында белгіленген әрбір шараның мазмұнын нақтылап, оларды қолдану мерзімдері мен шарттарын реттейді, оның ішінде мерзімінен бұрын тоқтату, ұзарту немесе жою негіздерін, сондай-ақ жүйелі түрде орындамаудың салдарын айқындайды.

Бұл норма превенция мен гуманизм арасындағы тепе-теңдікті көрсетеді: шаралар жазалау үшін емес, тәрбиелеу үшін қолданылуы тиіс. Мерзімдер мен шаралар жасалған құқық бұзушылықтың ауырлығына қарай сараланады.

📚 ТАРМАҚТАР БОЙЫНША ТАЛДАУ

🔹 1-бөлік. Ескерту

Мазмұны: Ескерту зиянның сипатын түсіндірумен және қайталап құқық бұзушылық жасаған жағдайда туындайтын салдар туралы ескертуімен қатар жүреді.

Құқықтық табиғаты: Бұл құқықтық нысанда бекітілген моральдық-психологиялық ықпал ету шарасы.

Сот тәжірибесі: Әдетте бір реттік, болмашы құқық бұзушылық кезінде, әсіресе зиян ерікті түрде өтелген немесе жәбірленушімен татуласу болған жағдайда қолданылады (ҚР ЖС НҚ 14.06.2018 ж. №5).

🔹 2-бөлік. Қадағалауға беру

Мазмұны: Ата-аналарға немесе арнайы органға бақылау және тәрбиелеу міндеті жүктеледі.

Құқықтық негізі:

• ҚР «Бала құқықтары туралы» Заңы (9, 10-баптар);

• ҚР Үкіметінің 25.10.2013 ж. №1106 қаулысы – кәмелетке толмағандар істері жөніндегі комиссиялар туралы.

Іске асыру нысандары:

• Жазбаша міндеттеме;

• Кәмелетке толмағандар істері жөніндегі комиссияға немесе қамқоршылық органдарына мерзімді есеп беру;

• Күн тәртібін, оқу режимін және шектеулерді сақтауын бақылау.

🔹 3-бөлік. Келтірілген зиянды өтеу міндеті

Негізгі қағидат: Пропорционалдылық — жасөспірімнің мүліктік жағдайы мен еңбек дағдылары ескеріледі.

Түсіндірме: Егер кәмелетке толмаған тұлға зиянды өтеуге объективті түрде қабілетсіз болса, бұл шара жазалау сипатына айналмауы тиіс — онда ол еңбек арқылы қатысу, кешірім сұрау, ұсақ жөндеу жұмыстары сияқты нысандарда жүзеге асырылады.

Байланысты нормалар:

• ҚР АК 66-бабы – зиян үшін жауапкершілік;

• ҚР Конституциясының 23-бабы – еңбек ету құқығы.

🔹 4-бөлік. Бос уақытты шектеу және ерекше талаптар қою

Мазмұны: Ақылға қонымды шектеулер шеңберінде белгілі бір тәртіп енгізіледі — тыйымдар, міндеттер, талаптар.

Мысалдар:

• Түнгі уақытта үйден шығуға тыйым салу;

• Белгілі бір орындарға баруға тыйым (СОО, клубтар);

• Мектепке қайта оралу немесе жұмысқа орналасу.

Түсіндірме: Тізбе шектелмеген, бұл сотқа шараларды икемді түрде қолдануға мүмкіндік береді.

Мәселе: Сот тәжірибесінде білім беру ұйымдарына қайта оралу талаптары сирек қолданылады, дегенмен бұл ресоциализацияның тиімді құралдарының бірі.

🔹 5–6-бөліктер. Ерекше режимдегі ұйымдарға орналастыру

Тағайындау шарттары:

• Жасы: кәмелетке толмаған;

• Құқық бұзушылық: қасақана, орташа немесе ауыр қылмыс;

• Мерзімі: 6 айдан 2 жылға дейін.

Мерзімінен бұрын тоқтату негіздері:

• 18 жасқа толуы;

• Арнайы органның оң қорытындысы;

• Сот шешімі.

Ұзарту: Тек оқуды аяқтау мақсатында, 18 жасқа толғанға дейін ғана рұқсат етіледі.

Құқықтық режим:

• «Білім туралы» Заң;

• ІІМ және БҒМ арнайы мекемелер туралы бұйрықтары;

• Халықаралық нормалар (БҰҰ-ның Бейжің ережелері – 19, 46-т.).

🔹 7-бөлік. Болу тәртібі мен шарттары

Келесі актілермен айқындалады:

• ҚР «Білім туралы» Заңы;

• «Жабық үлгідегі арнайы оқу-тәрбие ұйымдары туралы» Заң;

• БҒМ-ның ведомстволық актілері.

Мысалдар:

• Күн тәртібі;

• Ішкі тәртіп;

• Еңбек пен оқуға қатысу.

🔹 8-бөлік. Кешірім сұрау

Нысандары:

• Жазбаша;

• Ауызша;

• Жәбірленушінің қалауымен және жасөспірімнің мүдделерін ескере отырып жария түрде.

Түсіндірме: Мақсаты — жасөспірімде эмпатия мен жеке жауапкершілік қалыптастыру, қорлау емес.

🔹 9-бөлік. Пробациялық бақылау

Құқықтық негізі: ҚР ҚК 44-бабы 2-бөлігі, «Пробация туралы» Заң.

Мерзімі: 1 жылға дейін, заңда көзделген негіздер бойынша ұзартылуы мүмкін.

Кәмелетке толмағанның міндеттері:

• Тіркеуге келу;

• Тәрбиелік жоспарды орындау;

• Орнын ауыстыру туралы хабарлау.

🔹 10-бөлік. ПМТЫШ қолдану мерзімдері (қылмыстың ауырлығына қарай)

• Қылмыстық теріс қылық – 6 айға дейін

• Онша ауыр емес қылмыс – 6 айдан 1 жылға дейін

• Орташа ауырлықтағы – 1 жылдан 2 жылға дейін

• Ауыр қылмыс – 2 жылдан 3 жылға дейін

Түсіндірме: Бұл мерзімдер ҚР ҚК 84-бабының 2 және 4-тармақтарына қатысты (қадағалауға беру және бос уақытты шектеу).

Жоғарғы соттың ұстанымы: Мерзім әрбір жағдайда жеке анықталуы тиіс, ресоциализация мақсаттарын ескере отырып (ҚР ЖС НҚ 14.06.2018 ж. №5, 21-т.).

🔹 11-бөлік. ПМТЫШ орындамаудың салдары

Шарт: 1 жыл ішінде 2 және одан да көп қасақана орындамау фактілері.

Салдары:

• Сот ПМТЫШ-ты жояды;

• Материалдар (ескіру мерзімі өтпесе) қылмыстық іс қозғау үшін тергеу органдарына жолданады.

Практика: Бұл жасөспірім сот талаптарын әдейі елемеген жағдайларға қатысты (есепке тұрмау, шектеулерді бұзу және т.б.).

📌 СОТ ТӘЖІРИБЕСІНЕН МЫСАЛ

№ 2-22/2022 іс: 16 жастағы жасөспірім тонау жасаған. Сот келесі шараларды қолданды:

• ата-анасының қадағалауына беру (1 жыл);

• бос уақытын шектеу (20:00-ден кейін шығуға тыйым);

• жәбірленушіден кешірім сұрау міндеті;

• 6 ай пробациялық бақылау.

4 айдан кейін пробация органы 3 рет тәртіп бұзғаны үшін шараларды жою туралы өтініш берді. Сот шараларды жойып, материалдарды тергеушіге жолдады.

📎 БАЙЛАНЫСТЫ НОРМАЛАР

• ҚР ҚК 84-бабы — ПМТЫШ түрлері;

• ҚР ҚК 15, 49, 69-баптары — жас мөлшері, босату, жаза қолданбай шаралар;

• «Бала құқықтары туралы» Заң;

• «Пробация туралы» Заң;

• ҚР Конституциясы (27, 30-баптар);

• БҰҰ-ның Бейжің ережелері (1985);

• Бала құқықтары туралы БҰҰ Конвенциясы (37, 40-баптар).

✅ ҚОРЫТЫНДЫ

ҚР ҚК 85-бабы кәмелетке толмағандарға қатысты гуманизм қағидатын іске асыруда маңызды рөл атқарады. Ол:

• әрбір шараның мазмұнын нақтылайды;

• икемді және түсінікті мерзімдерді белгілейді;

• алдын алу және түзету бағыттылығын қамтамасыз етеді;

• жасөспірімді біртіндеп және жеке түрде түзетуге бағытталған.

85-бапты дұрыс қолдану жасөспірімдердің қылмыстануына жол бермеуге, тиімді ресоциализацияға және қайталама құқық бұзушылықты азайтуға ықпал етеді. 

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы