Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының түрлері

📘 ЖАЛПЫ СИПАТТАМА

ҚР ҚК-нің 93-бабы сот тағайындай алатын медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының (МСМШ) толық тізбесін белгілейді. Бұл шаралар жазалау үшін емес, емдеу және қоғамның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қолданылады, яғни психикалық немесе мінез-құлықтық бұзылыстары бар және қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарға қатысты.

Аталған бап ҚР ҚК-нің 91 және 92-баптарымен өзара байланыста қолданылады, өйткені олар МСМШ қолданудың негіздері мен мақсаттарын айқындайды.

📑 БАП БОЙЫНША ТАЛДАУ

🔹 1-бөлім — МСМШ түрлерінің тізбесі

1) Психиатрда амбулаториялық мәжбүрлі бақылау және емдеу

📌 Бұл – араласу деңгейі ең төмен шара. Ол:

· жеңіл психикалық бұзылыстары бар;· оқшаулауды қажет етпейтін, бірақ бақылауды талап ететін;· амбулаториялық жағдайда емделе алатын адамдарға тағайындалады.

Орындау нысаны:

· психиатрға тұрақты түрде қаралу;· дәрі-дәрмек қабылдау;· белгіленген режимді сақтау.

📎 Мысал: шекаралық тұлғалық бұзылысы бар, бұзақылық жасаған және есі дұрыс деп танылған адам.

2) Жалпы үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлі емдеу

📌 Бұл шара:

· орташа ауырлықтағы психикалық аурулары бар;· стационар жағдайында бақылау мен емдеуді қажет ететін, бірақ жоғары қауіпті емес адамдарға қолданылады.

📎 ҚР ҚК 91-бабының 2-бөлігімен байланысты — зиян келтіру қаупі болған жағдайда қолданылады.

3) Мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлі емдеу

📌 Бұл шара:

· тұрақты психикалық бұзылыстары бар;· өзіне немесе қоғамға қауіптілігі бар;· бірақ күшейтілген тәулік бойы бақылауды қажет етпейтін адамдарға қолданылады.

📎 Әдетте бұл санатқа шизофрениямен, қабылдау бұзылыстарымен ауыратын және ұзақ емдеуді қажет ететін адамдар жатады.

4) Қарқынды бақылауы бар мамандандырылған стационарда мәжбүрлі емдеу

📌 Ең қатаң режим. Ол:

· психикалық аурулардың өткір түрлері бар;· аса ауыр қылмыстар жасаған;· жоғары қауіптілік дәрежесін көрсететін (мысалы, адам өлтіру, ауыр зардаптарға әкелген зорлық-зомбылық) есі дұрыс емес адамдарға тағайындалады.

🛑 Бұл — тұрақты медициналық және күзет бақылауымен психиатриялық оқшаулау.

📎 ҚР ҚК 96-бабына сәйкес, сотпен тұрақты түрде қайта қаралады.

5) Химиялық кастрация және сексуалдық бұзылысты емдеу түріндегі мәжбүрлі емдеу

📌 Қолданылады:

· кәмелетке толмағандарға қарсы сексуалдық қылмыстар жасаған;· сексуалдық қалаудың бұзылыстары (мысалы, педофилия, садизм және т.б.) бар;· тек 18 жастан асқан адамдарға қатысты.

📌 Химиялық кастрация — бұл хирургиялық операция емес, жыныстық құмарлықты төмендететін гормонға қарсы дәрілермен жүргізілетін терапия.

📎 Қараңыз:

· ҚР ҚК 91-бабы 5-тармағы;· 18.04.2016 ж. № 488-V ҚР Заңы;· 21.12.2018 ж. № 830 ҚР Үкіметінің қаулысы.

⚠️ Бұл шара тек психиатр қорытындысы негізінде сотпен тағайындалады және автоматты түрде қолданылмайды. Жылына кемінде бір рет қайта қаралады.

🔹 2-бөлім — МСМШ-ны жазамен бірге қолдану

«Сот жазаға қоса амбулаториялық емдеу түріндегі МСМШ тағайындай алады...»

📌 Бұл дегеніміз:

· егер психикалық бұзылыс есі дұрыстықты жоққа шығармаса, жазаға қосымша қолданылады;· әсіресе есірткіге тәуелділік, алкоголизм, мінез-құлықтың тұрақты бұзылыстары кезінде өзекті.

📎 Мысал: мас күйінде көлік басқару (ҚР ҚК 346-бабы) + алкоголизмді амбулаториялық емдеу.

🔹 3-бөлім — Кәмелетке толмағандарға қарсы жыныстық қылмыстар үшін жазадан босатылғаннан кейін МСМШ қолдану

📌 Ерекше норма:

· соттау кезінде емес, бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған кезде қолданылады;· адамның мінез-құлқы мен медициналық қорытындыға байланысты шараны ұзартуға, өзгертуге немесе тоқтатуға мүмкіндік береді.

📎 Мысал: балаға қарсы зорлық жасағаны үшін 7 жыл жазасын өтеген адам босатылған соң, сот оған 1 жыл мерзімге химиялық кастрация тағайындауы мүмкін (жыл сайын қайта қараумен).

⚖️ ТӘЖІРИБЕ ЖӘНЕ СОТ МЫСАЛДАРЫ

Шымкент қ., № 2-1805/2022 ісі:42 жастағы адам кәмелетке толмағанға қатысты сексуалдық әрекеттер жасағаны үшін сотталған. Психиатриялық комиссия оны сексуалдық қалаудың бұзылысы бар деп таныды. Сот:

· 8 жыл бас бостандығынан айыру жазасын;· босатылғаннан кейін — 2 жылға химиялық кастрация және психиатр бақылауын тағайындады.

📚 БАЙЛАНЫСТЫ НОРМАЛАР

📌 Ұлттық заңнама:

· ҚР ҚК: 17, 91–96-баптар;· ҚР ҚПК: 435–437-баптар;· ҚР ҚАК: 23-тарау;· «Халық денсаулығы туралы» ҚР Заңы;· ҚР ДСМ № ҚР ДСМ-207/2020 бұйрығы;· ҚР Үкіметінің № 830 қаулысы.

🌍 Халықаралық нормалар:

· БҰҰ-ның Мүгедектердің құқықтары туралы конвенциясы (14-бап);· Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция (3, 5-баптар);· ЕСПЧ практикасы (Stanev v. Bulgaria; X v. Finland).

🧭 ҚОРЫТЫНДЫ

ҚР ҚК-нің 93-бабы:

· МСМШ түрлерін араласу деңгейі мен қауіптілік дәрежесіне қарай нақты жіктейді;· есі дұрыстық сақталған жағдайда жаза мен емдеуді үйлестіруге мүмкіндік береді;· әсіресе жыныстық қылмыстар бойынша босатылғаннан кейін емдеуді жалғастыруға жағдай жасайды;· қоғамды қорғау мен психикалық бұзылысы бар тұлғалардың құқықтары арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етеді.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы